Iyun, 2025-Yil
200
ZAMONAVIY KUTUBXONALARDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING ROLI
Kayipova Shiyrinxan Baxitovna
Nukus tumani maktabgacha va maktab ta’limi bo‘limiga qarashli 11-sonli maktab kutubxonachisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15637544
Annotatsiya. Maqolada zamonaviy kutubxonalar faoliyatida raqamli texnologiyalarning
ahamiyati yoritilgan. Elektron kutubxonalar, onlayn kataloglar, QR kodli axborotlar, multimedia
resurslar va boshqa innovatsion xizmatlar yordamida foydalanuvchilarga tezkor va sifatli axborot
taqdim etish imkoniyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, axborot-resurs markazlarida
raqamlashtirish jarayonining samaradorligi va kutubxonachilarning yangi kompetensiyalari
haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar: kutubxona, raqamli texnologiyalar, elektron resurslar, innovatsiya, axborot
xizmati.
Аннотация. В статье освещается значение цифровых технологий в деятельности
современных библиотек. Проанализированы возможности предоставления пользователям
быстрой и качественной информации с помощью электронных библиотек, онлайн-
каталогов, информации с QR-кодом, мультимедийных ресурсов и других инновационных
услуг. Также будут обсуждаться эффективность процесса цифровизации в
информационно-ресурсных центрах и новые компетенции библиотекарей.
Ключевые слова: библиотека, цифровые технологии, электронные ресурсы,
инновации, информационная служб.
Abstract. The article highlights the importance of digital technologies in the activities of
modern libraries. The possibilities of providing users with fast and high-quality information using
electronic libraries, online catalogs, information with a QR code, multimedia resources, and other
innovative services were analyzed. The effectiveness of the digitalization process in information
resource centers and the new competencies of librarians will also be discussed.
Keywords: library, digital technologies, electronic resources, innovation, information
service.
Bugungi kunda axborot texnologiyalari hayotimizning barcha jabhalariga, jumladan
kutubxonachilik sohasiga ham chuqur kirib bormoqda. An’anaviy kutubxonalar o‘z faoliyatini
zamon talablariga moslashtirib, raqamli xizmatlarni joriy etish orqali foydalanuvchilarga qulay va
tezkor axborot taqdim etishga intilmoqda.
Raqamli texnologiyalar kutubxona xizmatlarini yangicha bosqichga olib chiqmoqda.
Jumladan:
Elektron kataloglar
– foydalanuvchiga kutubxona fondini masofadan turib ko‘rish va
izlash imkonini beradi;
Elektron katalog (EK)
– bu kutubxona fondidagi barcha axborot
resurslari (kitob, maqola, risola, audio, video va h.k.) haqidagi ma’lumotlarni raqamli shaklda
saqlovchi va boshqaruvchi axborot tizimidir.
Asosiy afzalliklari: -
Tezkor izlash (muallif, sarlavha, kalit so‘z, mavzu bo‘yicha);
-Masofaviy foydalanish imkoniyati (onlayn kataloglar orqali);
- Fond yangiliklarini kuzatish qulayligi; Kitob mavjudligini oldindan bilish imkoni;
- QR kodlar bilan bog‘lanib ishlashi.
Iyun, 2025-Yil
201
Foydalanuvchi uchun:
Elektron katalog yordamida foydalanuvchi o‘zi qidirayotgan
manbani osongina topadi, uning joylashuvini, mavjudligini va hatto elektron shaklini ham ko‘rishi
mumkin.
Kutubxonachi uchun:
Elektron kataloglar fondni boshqarishni avtomatlashtiradi,
hisobotlar tayyorlashda yordamlashadi, xizmat ko‘rsatish jarayonini soddalashtiradi
Elektron kitoblar va raqamli bazalar – ilmiy va badiiy adabiyotlarni onlayn ko‘rish va
yuklab olishni ta’minlaydi.
1.
Elektron kitoblar (E-kitoblar) nima?
Elektron kitob (e-book) – bu matnli, rasmli yoki multimedia ko‘rinishidagi, kompyuter
yoki boshqa raqamli qurilmalarda (telefon, planshet, e-kitob o‘quvchi qurilma – Kindle va
boshqalar) o‘qish uchun mo‘ljallangan raqamli nashr.
Xususiyatlari:
Bosma kitoblarga nisbatan yengil va qulay; Istalgan joyda va vaqtda o‘qish
mumkin;
Sarlavha, muallif yoki kalit so‘z bo‘yicha izlash imkoniyati mavjud;
Belgilash, izoh yozish va audio shaklida tinglash imkoniyatlari bor.
Afzalliklari:
Kutubxona fondini kengaytirish uchun qulay;
Joy va vaqt tejaydi;
Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ham qulay (masalan, matnni ovozga aylantirish
texnologiyasi bilan);
Ekologik toza (qog‘oz sarfi yo‘q).
2. Raqamli (elektron) bazalar – bu ilmiy, ta’limiy, badiiy yoki ijtimoiy mavzulardagi
ko‘plab kitoblar, maqolalar, dissertatsiyalar, statistik ma’lumotlar, jurnal materiallari va boshqa
resurslar jamlangan elektron platformalardir.
Mashhur raqamli bazalar misollar:
-
Google Scholar – ilmiy maqolalar izlash uchun.
-ScienceDirect, JSTOR, Springer, Scopus – xalqaro ilmiy maqolalar va jurnallar.
-Ziyonet – O‘zbekistondagi elektron ta’lim portali.
-National Library e-katalog – O‘zbekiston Milliy kutubxonasi katalogi.
-LMS, Moodle – o‘quvchilar va talabalarning o‘quv materiallariga raqamli kirish tizimi.
Afzalliklari:
To‘plangan ma’lumotlar tezkor va tizimli tarzda beriladi;
Akademik yoki ilmiy izlanishlar uchun ishonchli manba;
Ko‘p hollarda matn to‘liq (PDF) yuklab olinadi yoki onlayn o‘qiladi;
Uzoqdan foydalanish imkoniyati bor (onlayn kirish).
Kutubxonalar uchun amaliy foyda
:
1. Elektron kutubxonani shakllantirish: O‘quvchilarga elektron kitoblarni taqdim etish
orqali fondni kengaytirish.
2. Masofaviy xizmat ko‘rsatish: Talabalar va foydalanuvchilarga uydan turib foydalanish
imkoniyati.
3. Axborot madaniyatini oshirish: Foydalanuvchilarni raqamli manbalar bilan ishlashga
o‘rgatish.
QR kodlar orqali kitoblar haqida ma’lumot olish
– foydalanuvchilar orasida tez-tez
qo‘llanilmoqda;
Iyun, 2025-Yil
202
Kutubxonalarda QR kodlar quyidagicha ishlatiladi:
Kitobning QR kodi:
Har bir kitobning sarlavhasi yoki muqovasiga QR kod yopishtiriladi.
Foydalanuvchi QR kodni skaner qilib, kitob haqida quyidagi ma’lumotlarga ega bo‘ladi:
Kitobning to‘liq tavsifi (muallif, sarlavha, nashr yili, annotatsiya);
Elektron nusxasi (agar mavjud bo‘lsa);
Muallif haqida ma’lumot;
Video yoki interaktiv materiallar (muallif bilan suhbat, kitob taqdimoti).
Bo‘limlar va ko‘rgazmalarda:
Kutubxona bo‘limlaridagi QR kodlar orqali foydalanuvchi shu bo‘limdagi eng dolzarb
kitoblar ro‘yxati, yangi kelgan adabiyotlar haqida ma’lumot oladi.
Kutubxona xizmatlari bo‘yicha QR kod:
Masalan: Kutubxonaning ish vaqti; a’zolik tartibi; raqamli katalogga havola.
O‘quvchilar uchun mustaqil foydalanish:
Talaba va o‘quvchilar QR kodni o‘qib, bevosita o‘sha kitobga oid test, taqdimot, izohli
lug‘at, videodars kabi
interaktiv materiallarga
kirishlari mumkin.
QR kodlardan foydalanishning afzalliklari:
- Tezkor axborot olish imkoniyati
- Qog‘oz sarfini kamaytiradi
- Elektron resurslarga havolalarni ulash uchun qulay
- Kutubxona xizmatlarini interaktivlashtiradi
- O‘quvchilarni raqamli axborot madaniyatiga jalb qiladi
Qanday yaratiladi QR code generator
saytlar orqali bepul QR kod yasash mumkin.
Masalan:
Manba sifatida quyidagilar yuklanishi mumkin:
Kitobning PDF fayli,
YouTube'dagi videodars,
Google Drive'dagi hujjat,
Kutubxonaning veb-sahifasi.
Kutubxonalarning rasmiy veb-saytlari va ijtimoiy tarmoqlari – foydalanuvchilar bilan
doimiy aloqa o‘rnatadi.
Bugungi kunda har bir yirik kutubxonaning
rasmiy veb-sayti
mavjud bo‘lib, bu platforma
foydalanuvchilarga
onlayn xizmatlar ko‘rsatish
,
elektron resurslarga kirish
,
yangiliklar bilan
tanishish
kabi imkoniyatlar yaratadi.
Veb-saytlar orqali qanday xizmatlar taklif etiladi?
Elektron katalog
– mavjud kitoblar ro‘yxati va ularni izlash imkoniyati;
Kitoblar bron qilish
– onlayn kitob buyurtma berish;
Elektron kutubxona
– PDF, EPUB shaklidagi elektron adabiyotlar;
Yangiliklar va e’lonlar
– yangi kitoblar, tadbirlar, seminarlar;
Raqamli arxivlar
– tarixiy hujjatlar, dissertatsiyalar, maqolalar
Kontakt ma’lumotlar
– kutubxona manzili, telefon raqami, ish vaqti.
Iyun, 2025-Yil
203
Raqamlashtirish jarayonida kutubxonachi zamonaviy texnik vositalar bilan ishlay olishi,
elektron axborot bazalarini boshqarishi, IT sohasida asosiy ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozim. Bu
esa kutubxonachilik kasbining roli va mas’uliyatini oshiradi.
Xulosa qilib aqtadigan bólsak, zamonaviy kutubxonalar uchun raqamli texnologiyalar –
bu nafaqat rivojlanish, balki mavjudlikning o‘zi uchun muhim vositadir. Foydalanuvchilarga
innovatsion xizmatlar ko‘rsatish orqali kutubxonalar o‘z mavqeyini saqlab qoladi va yanada
mustahkamlaydi. Shu bois kutubxonachilar doimiy ravishda o‘z ustida ishlashi va texnologik
yangiliklarni amaliyotga joriy etishi muhim ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
Jo‘rayev M.,
Kutubxona ishi va axborot madaniyati
, Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2021.
2.
Qodirova D.M.,
Raqamli kutubxonalar va ularning faoliyati
, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2020.
3.
Sharipov A.,
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asoslari
, Toshkent: TDPU, 2022.
4.
Karimova Z.,
Elektron kutubxona tizimi va kataloglashtirish tamoyillari
, Toshkent: Oliy
ta’lim, 2019.
5.
O‘zbekiston Milliy kutubxonasi veb-sayti:
6.
Raqamli kutubxonalar portali:
7.
Axmedov R.,
Kutubxona xizmatida innovatsion texnologiyalar
, Toshkent, 2020.
8.
Musayeva M.,
Kutubxona ishida PR va ijtimoiy media
, Toshkent: 2021.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi materiallari
