2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
271
KUTOBXONALARNING TA’LIM VA MADANIYATDAGI O‘RNI
Kayipova Shiyrinxan Baxitovna
Nukus tumani maktabgacha va maktab ta’limi bo‘limiga qarashli 11-sonli maktab
kutubxonachisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15636961
Annotatsiya.
Mazkur maqolada kitobxonalarning zamonaviy ta’lim tizimi va madaniy
hayotdagi o‘rni atroflicha tahlil qilingan. Maktab, universitet va ommaviy kitobxonalarning
faoliyati, ular orqali yosh avlodda bilim va ma’naviyatni shakllantirish jarayonlari misollar,
ilmiy tadqiqotlar va statistik ma’lumotlar bilan yoritilgan. Shuningdek, yoshlar o‘rtasida
kitobxonlik darajasi, rag‘bat yetishmovchiligi, raqamli resurslarga talab kabi muammolar
hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan takliflar ilgari surilgan. Maqolada kitobxonalarning
raqamlashgan jamiyatdagi transformatsiya jarayoni va ularning ijtimoiy-ma’rifiy vazifalariga
alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
kutobxona, ta’lim, madaniyat, yoshlar, raqamli resurslar, kitobxonlik,
ma’naviy tarbiya, axborot resurslari.
Аннотация.
В данной статье подробно анализируется роль библиотек в
современной системе образования и культурной жизни. Деятельность школ,
университетов и публичных библиотек, процессы формирования через них знаний и
духовности у молодого поколения освещены примерами, научными исследованиями и
статистическими данными. Также были выдвинуты предложения, направленные на
решение таких проблем, как уровень чтения среди молодежи, нехватка стимулов,
потребность в цифровых ресурсах. В статье особое внимание уделяется процессу
трансформации библиотек в цифровом обществе и их социально-образовательным
функциям.
Ключевые слова:
библиотека, образование, культура, молодежь, цифровые
ресурсы, чтение, духовное воспитание, информационные ресурсы.
Abstract
. This article analyzes the role of libraries in the modern education system and
cultural life in detail. The activities of schools, universities, and public libraries, and the
processes of forming knowledge and spirituality in the younger generation through them, are
illuminated with examples, scientific research, and statistical data. Also, proposals were put
forward aimed at solving such problems as the level of reading activity among young people,
lack of motivation, and the need for digital resources. The article pays special attention to the
process of transforming libraries in the digital society and their social and educational
functions.
Keywords
: library, education, culture, youth, digital resources, reading, spiritual
education, information resources.
Kutobxona – bu turli mavzulardagi bosma, elektron yoki boshqa ko‘rinishdagi axborot
manbalarini yig‘ib, saqlab, foydalanuvchilarga taqdim etadigan muassasa yoki joy.
Kutobxonaning asosiy vazifasi – bilim tarqatish va o‘quvchilarning o‘zini o‘zi rivojlantirishiga
ko‘maklashish. Kutobxonalar insoniyat tarixida bilimni saqlash, tarqatish va yangilashning
asosiy markazi hisoblanadi. Ular nafaqat ma’lumot manbai, balki ta’lim jarayonining muhim
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
272
qismidir. Madaniyatni rivojlantirishda ham kutobxonalarning o‘rni beqiyosdir. Bugungi kunda
raqamlashuv davrida ham ularning ahamiyati kamaymay, balki yangi formatlarda kengaymoqda.
Kutobxonalarning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati
Kutobxonalar insoniyat tarixida bilimni saqlash, tarqatish va yangilashning asosiy
markazi hisoblanadi. Ular nafaqat ma’lumot manbai, balki ta’lim jarayonining muhim qismidir.
Ilm-fanning rivojlanishida, madaniyat va ma’rifat taraqqiyotida kutobxonalar beqiyos
ahamiyatga ega.
Kutobxonalar faqatgina kitob saqlanadigan joy emas, balki o‘quvchi, talabalar,
tadqiqotchilar va keng jamoatchilik uchun bilim olish, axborot topish, fikr almashish va o‘zaro
muloqot markazi hamdir. Ularda jahon va mahalliy adabiyot, ilmiy ishlar, ensiklopediyalar,
davriy nashrlar hamda elektron resurslar jamlangan bo‘lib, bu materiallar turli yoshdagi
kitobxonlarga xizmat qiladi.
Ta’lim muassasalarida kitobxona o‘quv jarayonining ajralmas qismi sifatida qaraladi.
Unda o‘quvchilar darsliklar, qo‘llanmalar, ilmiy-ommaviy adabiyotlar orqali darslardagi
bilimlarini mustahkamlashlari mumkin. Shu bilan birga, kitobxonlik madaniyatini shakllantirish,
mustaqil o‘qishga qiziqish uyg‘otishda ham kitobxonalar katta rol o‘ynaydi
Madaniyatni rivojlantirishda ham kitobxonalarning o‘rni beqiyosdir. Ular turli ma’naviy-
ma’rifiy tadbirlar, kitob taqdimotlari, muallif bilan uchrashuvlar, kitobxonlik tanlovlari va
ko‘rgazmalarni tashkillashtirish orqali jamoatchilikni ma’naviy boyitib boradi.
Bugungi raqamlashuv davrida an’anaviy kitobxonalar o‘z faoliyatini yangi bosqichga
ko‘tarmoqda. Elektron kitoblar, onlayn kataloglar, raqamli arxivlar va internet orqali ma’lumot
olish imkoniyatlari kitobxonlarning axborot olish usullarini kengaytirdi. Lekin barcha texnik
taraqqiyotlarga qaramasdan, kitobning qadri va kitobxonalarning ahamiyati so‘nmaydi. Balki,
yangi formatlarda ular yanada jonlanib, keng jamoatchilikni qamrab olmoqda
Kutobxonalar turlari:
Umumiy xalq kutubxonalari
– bu barcha fuqarolar, ya’ni yoshidan, ijtimoiy holatidan
va ma’lumoti darajasidan qat’i nazar, bepul foydalanishi mumkin bo‘lgan ommaviy kutubxona
muassasalaridir.
Bu
kutubxonalar
davlat
yoki
mahalliy
hokimiyatlar
tomonidan
moliyalashtiriladi.
Asosiy maqsadi:
Aholining savodxonligini oshirish Madaniy-ma’naviy dunyoqarashini kengaytirish
Axborotga bo‘lgan ehtiyojini qondirish Umrbod ta’lim va o‘z-o‘zini rivojlantirishni qo‘llab-
quvvatlash
Maktab kutubxonalari-bu ta’lim muassasasi tarkibidagi bo‘lim bo‘lib, o‘quvchilarning
ta’lim-tarbiyasini qo‘llab-quvvatlash, bilim olishga, kitobxonlik madaniyatini rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Asosiy maqsadi:
O‘quvchilarda mustaqil o‘qish ko‘nikmasini shakllantirish Fanlarni chuqurroq
o‘rganishda qo‘shimcha manbalar bilan ta’minlash Badiiy adabiyotga mehr uyg‘otish Axborot
madaniyatini rivojlantirish
Ilmiy kutubxonalar
– oliy ta’lim muassasalari va ilmiy tadqiqot institutlari huzurida
bo‘ladi. "Ilmiy kutubxonalar" deganda ilmiy izlanishlar olib borishda foydalaniladigan, ilmiy
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
273
maqolalar, dissertatsiyalar, kitoblar, konferensiya materiallari va boshqa ilmiy resurslarni o‘z
ichiga olgan kutubxonalar tushuniladi.
Raqamli kutubxonalar
– elektron shakldagi kitoblar va ma’lumotlar bazasini taqdim
etadi. Asosan, internet orqali foydalaniladigan kutubxonalar bo‘lib, u yerda elektron kitoblar,
maqolalar, dissertatsiyalar, ilmiy jurnallar, referatlar va boshqa ta’limiy/adabiy materiallar
mavjud. Ular
bepul
yoki
pullik
bo‘lishi mumkin.
Maxsus kutubxonalar
– muayyan sohalar (tibbiyot, texnika, harbiy va boshqalar) uchun
xizmat qiladi. Fan, kasb, sanoat yoki tashkilotga ixtisoslashgan kutubxonalar bo‘lib, ular faqat
aniq soha
yoki auditoriyaga xizmat qiladi. Ular odatda
tadqiqot institutlari
,
kasbiy
uyushmalar
,
tibbiyot markazlari
,
yirik korxonalar
, yoki
davlat muassasalari
qoshida tashkil
etiladi
Kutubxonaning vazifalari:
Bilim va madaniyatni targ‘ib qilish
Ilmiy izlanishlarga yordam berish
O‘quvchilarda kitob o‘qishga bo‘lgan qiziqishni oshirish
Axborot bilan ishlash madaniyatini shakllantirish
Kutobxonalarning ta’lim tizimidagi ahamiyati
Kitobxonalar ta’lim jarayonida talabalar va o‘qituvchilar uchun bilim manbai bo‘lib
xizmat qiladi. Jahon bankining hisobotlariga ko‘ra, kitobxonalar ta’lim sifati va natijalarini 20-
25%ga oshirishda muhim rol o‘ynaydi (World Bank Report, 2022). Kitobxonalar yordamida
o‘quvchilar mustaqil ta’lim olishga, ilmiy tadqiqotlar o‘tkazishga va shaxsiy rivojlanishga
erishadilar.
Maktab kitobxonalari va ularning o‘quvchilar uchun roli
Maktab kitobxonalari yoshlarni kitobga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otishda muhim
ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, maktab
kitobxonalari faoliyatidagi innovatsiyalar natijasida o‘quvchilarning kitob o‘qish darajasi 15%ga
oshgan (Uzbek Ministry of Education, 2023). Masalan, Samarqand viloyati maktablarida tashkil
etilgan “Yosh kitobxon” loyihasi 20 mingdan ortiq o‘quvchini qamrab oldi.
Yoshlar va kitobxonalar: qiziqish, muammolar va yechimlar
Yoshlar o‘rtasida kitobxonalarga qiziqish turlicha. Milliy
Axborot
Texnologiyalari Ko‘mitasining 2023-yil hisobotiga ko‘ra, 15-29 yoshdagilarning 62%i hali ham
an’anaviy kitobxonalardan foydalanishni afzal ko‘radi. Biroq raqamli resurslarga qiziqish ham
ortmoqda.
Asosiy muammolar: raqamli texnologiyalarning yetishmasligi, ma’lumotga kirish
cheklanganligi, yangi nashrlar tanqisligi.
Yechimlar: elektron fondlarni kengaytirish, interaktiv xizmatlar joriy etish, onlayn
xizmatlar va madaniy tadbirlar.
Tadqiqotlar: Jahon banki va Smith (2023) kitobxonalar ta’lim va madaniyatni
rivojlantirishda muhim ekanini ta’kidlaydi.
Kitobxonalar ta’lim va madaniyatning markaziy nuqtasi bo‘lib, ularning rivojlanishi
yoshlarning bilim olish va ma’naviy o‘sishi uchun muhimdir. Hozirgi raqamlashgan davrda
kitobxonalar elektron va an’anaviy xizmatlarni uyg‘unlashtirish orqali faoliyat ko‘rsatishi talab
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
274
etiladi. O‘zbekistondagi islohotlar va innovatsiyalar kelajakda madaniy taraqqiyotga katta hissa
qo‘shadi.
REFERENCES
a.
1.Abdurahmonova, M. (2010).
Kutubxona ishi asoslari
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
kutubxonasi nashriyoti.
2.
Husainov, B. (2008).
Axborot-resurs markazlari va ularning faoliyati
. Toshkent: TDPU.
3.
Шрайбер, И.В. (2004).
Библиотека в информационном обществе
. Москва:
Академия.
4.
Zunnunova, D. (2022).
Kutubxonalar va axborot-resurs markazlarining ta’limdagi o‘rni
.
Toshkent: TDYU.
5.
Xolbo‘tayev, A. (2019). “Kutubxonalarning zamonaviy ta’limdagi roli va ahamiyati”.
Pedagogika va psixologiya
jurnali, №3.
6.
Исаева, М.А. (2018).
Школьная библиотека в условиях цифровизации образования
.
Москва: Просвещение.
