527
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ZAMONAVIY GLOBAL EKOLOGIK MUAMMOLAR VA KO'P TOMONLAMA
ATROF-
MUHIT BITIMLARINING USHBU MUAMMOLARNI YECHISHDAGI O’RNI
Dirim Nodira Xolmamatovna
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti, Xalqaro huquq va inson huquqlari bo’limi,
magistratura talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15662059
Annotatsiya.
Ushbu maqolada XXI asrda dolzarb bo‘lib borayotgan global ekologik
muammolar
—
iqlim o‘zgarishi, biologik xilma
-
xillikning yo‘qolishi, suv resurslarining
tanqisligi, atmosfera va suv havzalarining ifloslanishi kabi tahdidlar keng yoritilgan. Mazkur
muammolarning transmilliy xarakterga ega ekani ularni yechishda xalqaro huquqiy
mexanizmlarni qo‘llash zaruratini tug‘diradi. Maqolada aynan ko‘p tomonlama atrof
-muhit
bitimlarining (Multilateral Environmental Agreements
–
MEAs) ekologik inqirozlarni
yumshatishdagi o‘rni, vazifalari va xalqaro hamkorlikdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek,
BMT doirasida qabul qilingan asosiy ekologik bitimlar va ularning amaliy mexanizmlari
misolida ekologik xavflarni bartaraf etishdagi muvaffaqiyatlar va muammolar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Global ekologik muammolar, iqlim o‘zgarishi, ko‘p tomonlama bitimlar,
xalqaro ekologik huquq, BMT konvensiyalari, biologik xilma-xillik, xalqaro hamkorlik, ekologik
xavfsizlik.
Kirish
XXI asrga kelib ekologik muammolar nafaqat atrof-muhit muhofazasi doirasidagi masala
bo‘lib qoldi, balki global xavfsizlik, ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy taraqqiyot bilan
chambarchas bog‘liq muhim geosiyosiy muammo sifatida qaralmoqda. Iqlim o‘zgarishi, dengiz
sathining ko‘tarilishi, muzliklarning erishi, suv tanqisligi, o‘rmonlarning kamayishi, biologik
turlar yo‘qolishi va havo hamda suvning ifloslanishi kabi ekologik tahdidlar insoniyat
sivilizatsiyasining kelajagiga bevosita tahdid solmoqda.
Bunday ekologik inqirozlarning barchasi o‘z mohiyatiga ko‘ra davlat chegaralarini tan
olmaydi va transmilliy tusga ega. Shu sababli ularni samarali hal qilish uchun faqat bir davlat
doirasida olib borilayotgan siyosatlar yetarli emas, balki global miqyosdagi xalqaro huquqiy
mexanizmlar, ekologik shartnomalar va davlatlararo hamkorlik zarur.
Ko‘p tomonlama atrof
-muhit bitimlari (Multilateral Environmental Agreements
–
MEAs)
—
bu davlatlar o‘rtasida muayyan ekologik muammolarni hal etish uchun tuzilgan xalqaro
shartnomalar bo‘lib, ular orqali majburiyatlar, moliyaviy ko‘mak, monitoring tizimlari va
texnologik yordam mexanizmlari belgilanadi. Aynan ushbu huquqiy hujjatlar global ekologik
muammolarga javob berish uchun eng muhim vosita sifatida qaraladi.
Mazkur maqolada zamonaviy ekologik xavflar tahlil qilinadi hamda ularni bartaraf
etishda ko‘p tomonlama ekologik bitimlarning o‘rni, amaliyoti va natijalari keng muhokama
qilinadi. Bu esa xalqaro ekologik huquq tizimini chuqurroq anglash, uni milliy siyosatga
integratsiyalash va ekologik barqarorlikni ta'minlashga xizmat qiladi.
Zamonaviy ekologik muammolar
Zamonaviy ekologik muammolar insoniyat taraqqiyotining bevosita natijasi sifatida
paydo bo‘lib, bugungi kunda global xavfsizlikning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
Industrializatsiya, urbanizatsiya, aholining keskin o‘sishi va tabiiy resurslarning cheksiz
ekspluatatsiyasi ekologik muvozanatga jiddiy putur yetkazmoqda.
528
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Bu muammolar kompleks xarakterga ega bo‘lib, ekologik, iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy
tizimlarga bir vaqtning o‘zida ta’sir ko‘rsatmoqda.
Bugungi kunda inson faoliyati natijasida atmosferaga chiqarilayotgan karbonat angidrid
(CO₂), metan (CH₄), azot oksidi (N₂O) kabi gazlar Yerning issiqlik balansini buzib, iqlim
o‘zgarishiga olib kelmoqda. Global haroratning har yili oshib borishi, muzlikla
rning erishi,
dengiz sathining ko‘tarilishi va kuchli tabiiy ofatlar (to‘fon, qurg‘oqchilik, bo‘ronlar) ko‘payishi
bu muammoning asosiy ko‘rinishlaridir. Bu esa, o‘z navbatida, oziq
-ovqat xavfsizligi, suv
ta’minoti va migratsiya jarayonlariga bevosita ta’sir qilmoqda.
Inson faoliyati natijasida tabiiy ekotizimlar qisqarib bormoqda. O‘rmonlarning kesilishi,
yovvoyi hayvonlarning yashash joylarining buzilishi, noqonuniy ov va iqlim o‘zgarishi turli
hayvonot va o‘simlik turlarining yo‘qolishiga olib kelmoqda. Xalqaro ekspertlarning fikricha,
bugungi kunda o‘simlik va hayvonlarning 1 milliondan ortiq turi yo‘qolish xavfi ostida turibdi
(IPBES, 2019). Biologik xilma-xillikning kamayishi ekotizimlar barqarorligiga va inson
salomatligiga xavf tug‘diradi.
Suv resurslari insoniyat uchun eng muhim yashash omillaridan biri hisoblanadi. Biroq
sanoat chiqindilari, qishloq xo‘jaligi pestitsidlari, kanalizatsiya suvlarining daryolar va ko‘llarga
oqizilishi natijasida toza ichimlik suvi zaxiralari kamayib bormoqda. Bu esa nafaqat sog‘liqni
saqlashga, balki qishloq xo‘jaligi, oziq
-ovqat ishlab chiqarish va sanoat faoliyatiga ham jiddiy
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Avtomobillar, ishlab chiqarish korxonalari va ko‘mir asosidagi
energiya stansiyalari tomonidan chiqarilayotgan zararli moddalarning atmosferaga tushishi
nafaqat iqlim muvozanatini buzmoqda, balki odamlarning salomatligiga ham jiddiy tahdid
tug‘dirmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha
har yili 7 millionga yaqin kishi havoning iflosligi sababli hayotdan ko‘z yumadi.
Plastik chiqindilar, neft to‘kilishi, kimyoviy moddalar va mikroplastiklar okean va
dengizlarni ifloslantirib, u yerdagi hayot uchun katta xavf tug‘dirmoqda. Bu esa baliqchilik,
dengiz resurslaridan foydalanish va ekoturizmga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Har yili okeanlarga
8 million tonnadan ortiq plastik chiqindilar tushayotgani qayd etilgan (UNEP, 2021). Shaharlar
va ishlab chiqarish tarmoqlaridan chiqayotgan maishiy, sanoat va xavfli chiqindilar ko‘p holatda
nazoratsiz tarzda to‘kiladi. Ayrim rivojlanayotgan mamlakatlarda chiqindilarni qayta ishlash va
saralash tizimi mavjud emas yoki juda sust yo‘lga qo‘yilgan. Bu esa tuproq, suv va havoning
ifloslanishiga olib keladi.
Ko‘p tomonlama atrof
-muhit bitimlarining zamonaviy ekologik muammolar
yechimidagi o‘rni
Zamonaviy ekologik muammolar global xarakter kasb etgani sababli, ularni har bir davlat
alohida yengib o‘ta olmaydi. Shu bois, xalqaro miqyosda tabiatni muhofaza qilish, ekologik
xavfsizlikni ta’minlash va barqaror rivojlanishni qo‘llab
-
quvvatlash maqsadida ko‘p tomonlama
atrof-muhit bitimlari (Multilateral Environmental Agreements
–
MEAs) tuzilgan. Ushbu hujjatlar
zamonaviy ekologik siyosat va xalqaro ekologik huquqning asosiy tayanchi bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Ko‘p tomonlama atrof
-muhit bitimlari quyidagi muhim funksiyalarni bajaradi:
•
Global ekologik standartlarni belgilaydi (masalan, chiqindilar hajmi, zararli
moddalarning chiqishi, biologik resurslarni ekspluatatsiya qilish chegarasi).
1
Kiss, A. and Shelton, D. (2007). International Environmental Law. Cambridge University Press;
2
Sands, P., Peel, J., Fabra, A., & Mackenzie, R. (2018). Principles of International Environmental Law. Cambridge
University Press;
529
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
•
Davlatlar zimmasiga aniq majburiyatlar yuklaydi va ularni bajarilishini monitoring qilish
mexanizmlarini belgilaydi.
•
Texnik va moliyaviy yordam tizimlarini yaratadi, ayniqsa rivojlanayotgan davlatlar
uchun.
•
Ilmiy tadqiqotlar va ma’lumot almashinuvini qo‘llab
-quvvatlaydi.
•
Milliy ekologik siyosatni xalqaro me’yorlarga moslashtirishga xizmat qiladi.
Eng muhim xalqaro atrof-muhit bitimlari Kioto protokoli (1997) va Parij bitimi (2015)
hisoblanib, ushbu bitimlar global iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish maqsadida tuzilgan. Kioto
protokoli rivojlangan davlatlarga issiqxona gazlarini kamaytirish bo‘yicha kvotalar belgilagan
bo‘lsa, Parij bitimi barcha davlatlarni harorat ko‘tarilishini 2°C darajasida cheklashga undaydi.
Parij bitimi shuningdek, “milliy hissa” tizimini joriy qilgan va har bir davlatning iqlim
siyosatidagi faol ishtirokini rag‘batlantiradi.
Biologik xilma-
xillik to‘g‘risidagi Konvensiya (CBD, 1992) biologik resurslarni asrash,
ularning barqaror foydalanilishini ta’minlash va genetik boyliklar bo‘yicha adolatli taqsimotni
maqsad qiladi. A’zo davlatlar o‘z milliy strategiyalarini ishlab chiqishga va ekologik xavfsizlikni
milliy siyosatga integratsiyalashga majbur.
CITES konvensiyasi (1973) Yovvoyi hayvonlar va o‘simliklar savdosini nazorat qilish
orqali ularning yo‘q bo‘lib ketishini oldini olishga qaratilgan. CITES xalqaro hayvonot va
o‘simlik dunyosi bozorini tartibga soluvchi eng samarali vositalardan biridir. BMT Orolarning
cho‘llanishga qarshi konvensiyasi (UNCCD, 1994) qurg‘oqchilik va cho‘llanishning oldini olish,
yerlarning degradatsiyasi bilan kurashish uchun global hamkorlikni rag‘batlantiradi.
Ayniqsa Afrika va Markaziy Osiyodagi cho‘l hududlari uchun katta ahamiyatga ega.
Ozon qatlamini muhofaza qilish bo‘yicha Monreal protokoli (1987) Ozon qatlamini
yemiruvchi moddalar ishlab chiqarishni bosqichma-
bosqich to‘xtatish bo‘yicha eng
muvaffaqiyatli xalqaro bitimlardan biri. Bu protokol global ekologik boshqaruvdagi eng samarali
mexanizmlardan biri sifatida e’tirof etiladi.
MEA’larning qo‘llanishi va samaradorligi shundan iboratki, ko‘p tomonlama ekologik
bitimlarning samarali qo‘llanilishi ko‘p jihatdan:
•
ishtirokchi davlatlarning siyosiy irodasi,
•
milliy qonunchilikning xalqaro huquq normalariga uyg‘unlashuvi,
•
monitoring va baholash tizimlarining mustahkamligi,
•
hamkorlik va moliyaviy resurslarning mavjudligiga bog‘liq.
Rivojlangan mamlakatlar o‘z majburiyatlarini bajarish bilan birga rivojlanayotgan
davlatlarga texnik va moddiy ko‘mak berishga ham mas’ul. Shu bilan birga, fuqarolik jamiyati
va nodavlat tashkilotlar MEAlarni amalga oshirishda faol ishtirok etmoqda.
Xulosa
Zamonaviy dunyoda ekologik muammolar insoniyat taraqqiyotining eng muhim va
xavotirli masalalaridan biriga aylangan. Global iqlim o‘zgarishi, biologik xilma
-xillikning
kamayishi, cho‘llanish, suv va havo ifloslanishi kabi muammolar nafaqat atrof
-muhit, balki
inson salomatligi, iqtisodiy barqarorlik va xavfsizlikka ham tahdid solmoqda.
3
Mallick, S. (2021). Environmental Governance and Multilateral Agreements. Routledge;
4
Gurbanov, A. (2020). Xalqaro ekologik huquq asoslari. Toshkent: O‘zbekiston yuridik nashriyoti;
5
United Nations Environment Programme (UNEP). Multilateral Environmental Agreements and Their
Effectiveness
–
2021 Annual Report;
530
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Bunday muammolarni mahalliy yoki milliy darajada hal qilish imkonsiz bo‘lib qolganligi
sababli, xalqaro hamkorlik va yondashuv zarurati tobora ortib bormoqda.
Shu nuqtai nazardan, ko‘p tomonlama atrof
-muhit bitimlari (MEAlar) ekologik
boshqaruv va barqaror taraqqiyotga erishishning eng muhim vositalaridan biri sifatida maydonga
chiqmoqda. Ushbu bitimlar davlatlar o‘rtasida ekologik masalalarga bo‘lgan yondashuvni
uyg‘unlashtirish, umumiy standartlar belgilash, resurslarni samarali boshqarish, xavf
-xatarlarni
baholash va texnik hamkorlikni rivojlantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ayniqsa, iqlim o‘zgarishiga
qarshi kurash, biologik resurslarni asrash, transchegaraviy ifloslanishni kamaytirish borasidagi
yutuqlar bu bitimlar orqali amalga oshirilmoqda.
Biroq, MEAlarning samaradorligi faqatgina huquqiy jihatlar bilan emas, balki siyosiy
irodaga, moliyaviy ta’minotga, monitoring tizimlarining mavjudligiga va milliy qonunchilikning
moslashuvchanligiga ham bog‘liq. Ayrim hollarda bitimlarning bajarilishi sekin kechmoqda,
ayrim davlatlar majburiyatlarni to‘liq ado etmayapti. Shu bois, xalqaro hamjamiyat, xususan
BMT va uning maxsus agentliklari, ekologik tashkilotlar, fuqarolik jamiyati va xususiy sektor
MEAlar doirasidagi majburiyatlarning bajarilishini yanada kuchaytirishga hissa qo‘shishi zarur.
Kelajakda ekologik muammolarni samarali hal qilish uchun quyidagi yo‘nalishlarga
alohida e’tibor qaratish lozim:
•
MEAlarni bajarish bo‘yicha nazorat va hisobdorlik tizimlarini kuchaytirish;
•
Rivojlanayotgan davlatlarga texnik va moliyaviy yordamni kengaytirish;
•
Davlatlar o‘rtasidagi axborot va tajriba almashinuvini yo‘lga qo‘yish;
•
MEAlarni milliy siyosatga integratsiya qilish orqali ularning amaliy samarasini oshirish.
Xulosa qilib aytganda, MEAlar global ekologik boshqaruvda asosiy rol o‘ynayotgan
bo‘lsa
-
da, ularning samaradorligi uchun jahon hamjamiyatining hamjihat va mas’uliyatli
ishtiroki muhim ahamiyat kasb etadi. Ekologik barqarorlikka erishish har bir davlat, har bir
tashkilot va har bir insonning mas’uliyatli yondashuvini talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kiss, A. and Shelton, D. (2007). International Environmental Law. Cambridge
University Press;
2.
Sands, P., Peel, J., Fabra, A., & Mackenzie, R. (2018). Principles of International
Environmental Law. Cambridge University Press;
3.
Mallick, S. (2021). Environmental Governance and Multilateral Agreements.
Routledge;
4.
Gurbanov, A. (2020). Xalqaro ekologik huquq asoslari. Toshkent: O‘zbekiston
yuridik nashriyoti;
5.
United Nations Environment Programme (UNEP). Multilateral Environmental
Agreements and Their Effectiveness
–
2021 Annual Report;
