Iyun, 2025-Yil
250
XALQARO ATROF-MUHIT HUQUQINING RIVOJLANISH TARIXI
Dirim Nodira Xolmamatovna
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti,
Xalqaro huquq va inson huquqlari bo’limi, magistratura talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15639724
KIRISH
So‘nggi yuz yillikda insoniyat taraqqiyoti misli ko‘rilmagan darajada o‘sdi. Sanoat
inqilobi, texnologik yutuqlar, urbanizatsiya va qishloq xo‘jaligining kengayishi inson hayoti
sifatini yaxshilagan bo‘lsa-da, tabiatga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Atmosfera, suv va tuproqning
ifloslanishi, biologik xilma-xillikning kamayishi, o‘rmonlarning qisqarishi va global iqlim
o‘zgarishi kabilar bugungi kunda butun dunyo miqyosida dolzarb ekologik muammolar sifatida
qaralmoqda.
Bu muammolar alohida bir davlat doirasida emas, balki global miqyosda yechim topishni
talab qiladi. Shuning uchun, davlatlar ekologik muammolarni birgalikda hal qilish yo‘lida xalqaro
konvensiyalar, bitimlar va huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqa boshladi. Aynan shu sharoitda
xalqaro atrof-muhit huquqi alohida huquqiy sohaga aylandi. Uning asosiy maqsadi – insoniyat va
tabiat o‘rtasidagi muvozanatni saqlab turish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va kelajak
avlodlar uchun ekologik xavfsiz muhit yaratishdir.
Xalqaro ekologik huquqning shakllanishi muayyan tarixiy bosqichlar asosida rivojlangan.
Avvaliga bu huquq faqatgina transchegaraviy ekologik masalalar bilan cheklangan bo‘lsa, bugungi
kunda u iqlim o‘zgarishi, okeanlar ifloslanishi, bioxilma-xillikni saqlash, chiqindilarni boshqarish
kabi keng qamrovli muammolarni qamrab olgan. 1972-yilgi Stokgolm konferensiyasi va 1992-
yilgi Rio-de-Janeyro sammiti xalqaro ekologik huquqni mustahkamlashda asosiy burilish nuqtalari
bo‘ldi.
Bugungi globallashgan dunyoda ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish xalqaro
siyosatning ustuvor yo‘nalishiga aylanmoqda. Mazkur maqolada xalqaro ekologik huquqning
tarixiy rivojlanish yo‘li, muhim konvensiyalar va ularning huquqiy ahamiyati keng qamrovda
tahlil qilinadi.
Ilk asoslar va tarixiy bosqichlar
Xalqaro atrof-muhit huquqi insoniyat tomonidan atrof-muhitga nisbatan ongli munosabat
shakllana boshlagandan keyin yuzaga kelgan va rivojlangan. Bu huquq sohasi dastlab faqat ayrim
tabiiy resurslarni muhofaza qilishga doir ikki tomonlama yoki ko‘p tomonlama kelishuvlar
shaklida yuzaga chiqqan.
19–20-asr boshlarida atrof-muhit muhofazasiga oid ilk xalqaro hujjatlar paydo bo‘la
boshladi. Masalan, 1900-yilgi Parij konvensiyasi Afrikadagi yovvoyi hayvonlarni himoya qilishga
qaratilgan bo‘lib, atrof-muhitni saqlash borasida ilk xalqaro qadamlar sirasiga kiradi. Shuningdek,
1933-yilda London shahrida qabul qilingan konvensiya orqali o‘rmonlar va hayvonot dunyosi
muhofazasi muhim ahamiyat kasb etdi. 1940-yilgi Amerika davlatlari konvensiyasi esa Janubiy va
Shimoliy Amerika mamlakatlari o‘rtasida yovvoyi tabiatni asrashga qaratilgan birinchi mintaqaviy
xalqaro hujjat sifatida tarixga kirdi.
Iyun, 2025-Yil
251
Ushbu bosqichdagi hujjatlar va bitimlar, odatda, ekologik xavfsizlikdan ko‘ra iqtisodiy
manfaatlarga tayanardi. Yuridik majburiyatlar ancha zaif bo‘lib, davlatlar ekologik muammolarni
hal qilishda faqat o‘z milliy manfaatlarini hisobga olardi. Shu bilan birga, bu kelishuvlar xalqaro
atrof-muhit huquqining shakllanishiga zamin yaratdi va keyinchalik xalqaro huquqiy tizimda
ekologik masalalarning alohida sohaga aylanishiga sabab bo‘ldi.
1
1972-yilgi Stokgolm konferensiyasi – zamonaviy bosqich boshlanishi
1972-yil xalqaro ekologik huquq rivojida muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Aynan shu yili 5–
16-iyun kunlari Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashabbusi bilan Shvetsiyaning Stokgolm shahrida
“Inson muhitiga bag‘ishlangan BMT konferensiyasi” bo‘lib o‘tdi. Bu konferensiya orqali xalqaro
ekologik hamkorlikning zamonaviy bosqichi boshlandi.
20-asrning o‘rtalaridan boshlab sanoat taraqqiyoti, texnologik jarayonlar va urbanizatsiya
ekologik muammolarning keskin kuchayishiga olib keldi. Global iqlim o‘zgarishi, atmosfera va
suv resurslarining ifloslanishi, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi kabi muammolar global tus ola
boshladi. Shu sababli, davlatlar ekologik muammolarning xalqaro darajadagi yechimlarini izlay
boshladi.
Stokgolm konferensiyasi yakunida 26 tamoyildan iborat Stokgolm deklaratsiyasi qabul
qilindi. Unda quyidagi asosiy yondashuvlar ilgari surildi:
Insoniyat ekologik muhitda yashash huquqiga egadir, biroq bu bilan birga tabiatni asrash
uchun javobgardir.
Har bir davlat o‘z hududidagi faoliyat boshqa davlatlar yoki xalqaro hududlarga zarar
yetkazmasligiga kafolat berishi shart.
Atrof-muhitni muhofaza qilish barqaror rivojlanishning ajralmas qismidir.
Resurslardan oqilona foydalanish, ifloslanishga qarshi chora-tadbirlar va xalqaro ekologik
hamkorlik zarurligi ta’kidlandi.
Konferensiya natijasida BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) tashkil etildi. Bu tashkilot
xalqaro ekologik siyosatni muvofiqlashtiruvchi va ekologik dasturlarni amalga oshiruvchi asosiy
tuzilmaga aylandi. Stokgolm deklaratsiyasi xalqaro atrof-muhit huquqining asosiy tamoyillarini
belgilab berdi va ekologik barqarorlikni xalqaro siyosat markaziga olib chiqdi.
Shuningdek, bu konferensiya xalqaro huquqshunoslar, ekologlar va siyosatchilar o‘rtasida
atrof-muhitni global xavfsizlik masalasi sifatida ko‘rish g‘oyasini shakllantirdi. Shu tariqa, xalqaro
ekologik huquq o‘zining zamonaviy rivojlanish bosqichiga kirib keldi.
2
Xulosa
Xalqaro atrof-muhit huquqi insoniyat taraqqiyoti jarayonida muhim o‘rin egallagan
huquqiy sohaga aylandi. U insoniyat va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni huquqiy me'yorlar
orqali tartibga soluvchi tizim bo‘lib, global ekologik muammolarni hal etishda muhim vosita
sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu huquq sohasining shakllanishi uzoq tarixiy bosqichlardan
iborat bo‘lib, dastlab faqat tabiiy resurslarni boshqarishga doir ikki yoki ko‘p tomonlama bitimlar
shaklida vujudga kelgan bo‘lsa, bugungi kunda u keng qamrovli va majburiy xalqaro normalarga
ega tizimga aylandi.
1
Birnie, P., Boyle, A., & Redgwell, C. (2009). International Law and the Environment. Oxford University Press;
2
Kiss, A., & Shelton, D. (2007). Guide to International Environmental Law. Martinus Nijhoff Publishers;
Iyun, 2025-Yil
252
1972-yilda o‘tkazilgan Stokgolm konferensiyasi esa xalqaro atrof-muhit huquqining
zamonaviy davrini boshlab berdi. Ushbu konferensiya natijasida qabul qilingan deklaratsiya, BMT
Atrof-muhit dasturining (UNEP) tashkil etilishi va ekologik xavfsizlik masalasining global
siyosatga olib chiqilishi butun dunyo mamlakatlarining ekologik masalalarga yondashuvini
o‘zgartirdi. Aynan shu yildan boshlab, ekologik muammolar xalqaro huquqiy munosabatlarning
ajralmas qismiga aylandi va davlatlar o‘z siyosatida ekologik barqarorlikni asosiy maqsad sifatida
belgilay boshladi.
Bugungi kunda iqlim o‘zgarishi, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi, chuchuk suv
tanqisligi, havoning va okeanlarning ifloslanishi kabi dolzarb muammolar xalqaro darajada
yechim izlashni talab qilmoqda. Shu sababli xalqaro ekologik hamkorlikni yanada
mustahkamlash, ekologik huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish, davlatlar o‘rtasidagi
mas'uliyatni kuchaytirish va fuqarolik jamiyatining faolligini oshirish muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Shuningdek, xalqaro atrof-muhit huquqi nafaqat tabiiy muhitni muhofaza qilish, balki
barqaror rivojlanish, inson huquqlarini ta’minlash va avlodlararo adolat prinsiplarini ro‘yobga
chiqarishda ham muhim rol o‘ynamoqda. Bu sohada yuridik, siyosiy va iqtisodiy
mexanizmlarning uyg‘unligi asosida xalqaro tizimda ekologik xavfsizlikni ta’minlashga erishish
mumkin.
Xulosa qilib aytganda, xalqaro atrof-muhit huquqi hozirgi global muammolar sharoitida
insoniyatning barqaror yashashiga kafolat beruvchi asosiy vositalardan biridir. Uni yanada
rivojlantirish, huquqiy majburiyatlarni mustahkamlash va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish orqali
kelajak avlodlarga sog‘lom va barqaror muhitni saqlab qolish mumkin bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Birnie, P., Boyle, A., & Redgwell, C. (2009). International Law and the Environment.
3rd Edition. Oxford University Press.
2.
Kiss, A., & Shelton, D. (2007). Guide to International Environmental Law. Martinus
Nijhoff Publishers.
3.
Sands, P., Peel, J., Fabra, A., & MacKenzie, R. (2018). Principles of International
Environmental Law. 4th Edition. Cambridge University Press.
4.
United Nations. (1972). Declaration of the United Nations Conference on the Human
Environment (Stockholm Declaration). New York: United Nations Publications.
5.
UNEP. (2020). Environmental Rule of Law: First Global Report. Nairobi: United
Nations Environment Programme.
6.
Malanczuk, P. (1997). Akehurst’s Modern Introduction to International Law.
Routledge.
7.
Ko‘chqorov, O., va boshq. (2020). Xalqaro Huquq. Toshkent: Yuridik nashriyoti.
8.
Norqulov, A. (2022). Atrof-muhit huquqi asoslari. Toshkent: “Adolat” nashriyoti.
