TILSHUNOSLIGIMIZDA KOD TUSHUNCHASI VA ANTROPOSENTRIK PARADIGMA

607

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

TILSHUNOSLIGIMIZDA KOD TUSHUNCHASI VA ANTROPOSENTRIK

PARADIGMA

Maxamatova Maxliyo

O‘zMU O‘zbek tilshunosligi kafedrasi stajyor

-

o‘qituvchisi

.

+99897-140-16-17.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15664647

Annotatsiya.

Ushbu maqolada maqollardagi lingvomadaniy kodlar haqida ma’lumotlar

keltiriladi. Lingvomadaniy kodlar haqida tushunchalar. Lingvomadaniy kodlarning o‘rganilishi.

Tilshunosligimizda lingvomadaniy kodlarning ifodalanishi haqida umumiy ma’lumotlar

beriladi.

Kalit so‘zlar.

Kod, lingvomadaniy kod, antroposentrizm, lisoniy ong, lisoniy yondashuv.

Tilshunoslikda antropotsentrik paradigma rivoji bilan tilga muloqot yoki olamni idrok

vositasigina emas, o‘zi tegishli bo‘lgan millatning madaniy kodlari yig‘indisi sifatida ham qarash

mustahkamlanib bormoqda. Lingvomadaniyatshunoslik fanga lingvomadaniy birlik,
lingvomadaniyat, lingvomadaniy hamjamiyat, milliy-madaniy konnotatsiya, madaniy sema,
pretsedent birliklar, lisoniy ong, olamning lisoniy manzarasi, olamning qadriyatli manzarasi kabi
bir qator yangi tushunchalarni olib kirdi. Ular qatorida madaniyat kodlari tushunchasi alohida
mavqega ega

1

. Darhaqiqat, til millat mentalitetiga ko‘prik vazifasini o‘tashi mumkin. Tilning

turg‘un birliklarida yashiringan madaniyat kodlarini aniqlash va to‘g‘ri talqin eta olish to‘laqonli
kommunikatsiyaga kirishishning shartiga aylanadi. Zero, til va madaniyat o‘zaro chambarchas
bog‘liq, kognitiv jarayonlar barcha insonlar uchun umumiy bir xil bo‘lgani holda, umumbashariy

til ham, umumbashariy madaniyat ham mavjud emas. Shu bois olamni qabul qilish,

kategoriyalashtirishda madaniyatlar, demakki, tillar o‘rtasida o‘ziga xos farqlar mavjud.
V.M.Savitskiy yapon yozuvchisi I.Takubokuning “qumli sohilda yosh kelgan ko‘zlarini
artmasdan dengiz qisqichbaqasini o‘ynatib o‘tirgani”

2

tasvirlangan she’ri yaponlar uchun vatanni

ifodalovchi juda ta’sirli vosita bo‘lib xizmat qilishini, rus millati uchun esa dengiz
qisqichbaqasining chayondan aytarli farqi yo‘qligi, uning bunday ma’noni tashiy olmasligini

bayon etadi

3

. Xuddi shuningdek, o‘zbek shoiri M.Yusufning ona Vatanga muhabbat aks etgan

“Parijning eng go‘zal restoranlarin//Bitta tandiringga alishmasman men”

misralari o‘zga

lingvomadaniyat vakili tomonidan o‘zgacha talqin etilishi mumkin. Bunda

tandir

milliylik

ruhiyati aks etgan realiya bo‘lib, uning o‘zga yurt restoranlaridan ustun qo‘yilishi orqali Vatanga
muhabbat tuyg‘usi ifodalangan.

Ma’lumki,

kod

va

belgi

tushunchalari belgilarni o‘rganuvchi fan –

semiotikaning

markaziy tushunchalari hisoblanadi. “Sotsial axborotning har qanday moddiy ifodalovchilari
belgi hisoblanadi”

4

. Dastlab matematika va informatika fanlari doirasida keng qo‘llanilishda

bo‘lgan kod tushunchasi gumanitar sohalarda ham qo‘llanila boshlandi. Bunda belgilik

xarakteriga ega til hamda madaniyat alohida ahamiyatga ega. Ular belgilar vositasida xalqning

tajribasi va me’yorlarini kelgusi avlodga

yetkazadi.

1

Худойберганова Д. Лингвокультурологияда маданий код тушунчаси ва талқини//Ўзбек тили ва адабиёти. –

Тошкент, 2019. –

№ 3. –

Б. 15.

2

Савицкий В.М. Лингвокультурные коды: к обоснованию понятия // Вестник Московского

государственного областного университета. Серия: Лингвистика. №2. –

С. 5

7.

3

Савицкий В.М. Ўша ерда.

4

Нурмонов А. Танланган асарлар. 3 жилдлик. 1

-

жилд. –

Тошкент: Академнашр, 2012. –

Б. 57.

608

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Kod

haqida gapirganda muhim bir jihat e’tiborga olinishi lozim –

kodlashtirilgan axborot

–

shifrlangan axborotdir, bunda deshifrovka bosqichi bo‘lishi shart. Bu borada

M.L.Kovshovaning izohi diqqatga sazovor: “Semiotikada

kod

belgilar sinfini hamda ularning

interpretator tomonidan “o‘qilish” qoidalarini ifodalaydi, ular, o‘z navbatida, u yoki bu sohadagi
bilim, u yoki bu madaniyat bilan, interpretatorning kompetensiyasi bilan shartlangan bo‘ladi.

Shunday qilib, semiotikada

belgi

hamda uni mazmunan to‘yintiruvchi, interpretator uchun

shifrlangan axborotni “o‘qish” imkonini beruvchi

kod

ajratiladi”

5

. Masalan, xitoylarda qizil rang

omad va xursandchilik ramzi hisoblanadi

6

. Ammo rus madaniyati stereotiplariga ko‘ra

ahmoqning yoqtirgan rangi qizildir. Qizil qalpoq, qizil kiyim, qizil etik uning doimiy hamrohlari
ekaninini rus tilidagi bir qator maqol va ertak motivlari tasdiqlaydi

7

. Ko‘rinadiki, madaniyat

kodlarini dekodlash lingvomadaniy kompetensiyani talab etadi.

N.F.Alefirenko obraz, tasavvur va tushunchalarni olamning intellektual-emotiv

interpretatsiyasi aks etgan mantiqiy-

epistemologik strukturalar sifatida ta’riflaydi. Konsept

lisoniy belgining paydo bo‘lishiga asos hisoblanadi, chunki konseptual yukni tashish, ifodalash
va boshqa odamlarga etkazish uchun belgi kerak bo‘ladi

8

.

Turli belgilar alohida fan sohalarida hamda kundalik turmushda keng qo‘llanadi. Inson

o‘z olamini belgilar bilan to‘ldirib borishining sababi axborotni ixcham qobiqda etkazish,

tejamlilikka intilishda, deb hisoblash mumkin.

Axborotni hajman kichik bo‘lgan shartli birliklar –

kodlar bilan ifodalashi uning hayot

kechirishida va kommunikatsiyaga kirishuvida universal vosita bo‘la oladi. Shunday qilib,

semiosfera inson hayotida katta ahamiyatga ega. Insonning universal semiosferasida asosiy kod
bu tildir

9

. Ya’ni til orqali har qanday semiotik sistemani kodlashtirish mumkin. Madaniyat ham,

o‘z navbatida, o‘zining semiosferasiga ega. Bunda ramzlar, urf

-

odat, an’ana

-marosimlar, diniy

rivoyatlar kabi turg‘unlik kasb etgan birliklar madaniyat belgilarini tashkil etadi. Darhaqiqat,
“insonning turmushida madaniyatga

dahlsiz

bo‘lgan hech nima yo‘q. Masalan, mehnat

madaniyati, kiyinish, turmush, muloqot, ovqatlanish madaniyati haqida gapirish mumkin.

Qayerda madaniyat bo‘lsa, u erda belgi kuzatiladi, kiyinish uslubi, xona dizayni,

ovqatlanish xarakteri

–

barchasi belgili aspektga ega bo‘ladi”

10

.

Madaniyatning aniqlanishi qiyin bo‘lgan asosiy tayanch kodlari shakllanishi anchayin

uzoq vaqtni talab etadi va ularning o‘zgarishga uchrashi ham qiyin hisoblanadi. Ayrim
tadqiqotchilar fikriga ko‘ra esa ayrim madaniyatning ayrim kodlarini uning konstantalari
hisoblash mumkin, agar ular yo‘qolsa, madaniyat muqarrar ravishda o‘zgaradi yoki yo‘qoladi

11

.

G.Tokarev madaniy kodni tafakkur yo‘sinini aks ettiruvchi matritsaga o‘xshatadi. U

mental va lisoniy reprezentatsiyalarning mazmuni va shakllarini yo‘naltiradi, belgilaydi, deb

hisoblaydi

12

.

5

Ковшова М.Л. Лингвокультурологический метод во фразеологии. Коды культуры. Изд. 2

-

е. –

М.: Книжный

дом «ЛИБРОКОМ», 2013. –

С. 169.

6

https://www.epochtimes.ru/content/view/32142/76/

7

Ковшова. М. Л. Кўрсатилган манба. –

Б. 41.

8

Алефиренко Н. Лингвокультурология: ценностно

-

смысловое пространство языка: учеб. пособие –

М.:

Флинта, Наука. 2010. –

С. 136.

9

Ковшова М. Л. Кўрсатилган манба. –

Б. 170.

10

Савицкий В.М. Кўрсатилган манба. –

Б. 58.

11

Аванесова, Г. А., Купцова, И. А. Коды культуры: понимание сущности, функциональная роль в

культурной практике // В мире науки и искусства: вопросы филологии, искусствоведения и культурологии:
сб. ст. по материалам XLVII Междунар. науч.

-

практ. конф. №4 (47). Новосибирск: СибАК.

2015.

–

С.

29.

12

Токарев Г.В. Лингвокультурология. –

Тула: Издательство ТГПУ им. Л. Н. Толстого, 2009. –

С. 40.

609

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Darhaqiqat, madaniy kodlar matritsadan qolgan izlar singari millat mentalitetidagi o‘ziga

xos qirralarni chegaralaydi, jamiyat a’zolarining birgalikdagi hayoti uchun zarur me’yorlarni

belgilaydi.

Amerikalik psixolog va biznes-

maslahatchi K.Rapay o‘zining kitobida amerikaliklar

mentalligini ochishga qaratilgan izlanishlaridan qiziqarli xulosalar bergan

13

. Uning

ta’kidlashicha, kodlar ongimizdagi biror bir tushunchaga bog‘liq bo‘lgan obrazlarni belgilab

beradi

14

, ma’lum bir madaniyatda o‘rinlashgan obrazning mazmunini tushunish uchun uning

kodini anglash zarur bo‘ladi

15

.

Shu fikrimizni dalillash maqsadida yuqorida aytib o‘tilgan ta’rifimizni yodga olsak

bo‘ladi, ya’ni, V.V.Krasnixga tegishli bo‘lgan fikr –

madaniyat kodlarini borliqqa tashlangan to‘r

sifatida tasavvur etadi. “Tafakkurimizga xos bu “to‘r” bizni o‘rab turgan olamni qismlarga
ajratadi, tartiblashtiradi, shaklga soladi hamda baholaydi”

16

. O.A.Svirepo madaniy kodni

madaniyat matnlarini o‘qish uchun zarur bo‘lgan asosiy tushunchalar, qadriyat va me’yorlar,
ko‘rsatmalar yig‘indisi sifatida tushunadi

17

. D.Xudoyberganova madaniyat kodini insoniyatning

arxetipik tasavvurlariga muvofiq keluvchi, o‘zida olam haqidagi tasavvurlarni namoyon etuvchi

tushunchalar va ularning lisoniy shakllari

18

sifatida ta’riflaydi.

Demak, yuqoridagi fikrlarga asoslangan holda madaniy

kodni o‘zida madaniyat

ustuvorliklarini aks ettiruvchi asosiy tushuncha, ko‘rsatma, qadriyat va me’yorlar yig‘indisi
sifatida ta’riflash mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.

Токарев Г.В. Лингвокультурология. –

Тула: Издательство ТГПУ им. Л. Н.

Толстого, 2009. –

С. 40.

2.

Рапай К. Культурный код. Как мы живем, что покупаем и почему. –М.: Юнайтед

Пресс, 2010. –

168 с.

3.

Худойберганова Д. Лингвокультурологияда маданий код тушунчаси ва

талқини//Ўзбек тили ва адабиёти –

Тошкент, 2019. –

№ 3. –

Б. 16.

4.

Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати.

–

Тошкент: Турон замин зиё, 2015. –

Б. 29.

5.

Алефиренко Н. Лингвокультурология: ценностно

-

смысловое пространство языка:

учеб. пособие –

М.: Флинта, Наука. 2010. –

С. 136.

6.

Аванесова, Г. А., Купцова, И. А. Коды культуры: понимание сущности,

функциональная роль в культурной практике // В мире науки и искусства: вопросы
филологии, искусствоведения и культурологии: сб. ст. по материалам XLVII
Междунар. науч.

-

практ. конф. №4 (47). Новосибирск: СибАК.

2015.

–

С.

29.

13

Қаранг: Рапай К. Культурный код. Как мы живем, что покупаем и почему. –М.: Юнайтед Пресс, 2010. –

168 с.

14

Рапай К. Кўрсатилган манба. –

Б.

2.

15

Рапай К. Кўрсатилган манба. –

Б

. 31.

16

Иқтибос манбаси: Худойберганова Д. Лингвокультурологияда маданий код тушунчаси ва талқини//Ўзбек

тили ва адабиёти –

Тошкент, 2019. –

№ 3. –

Б. 16.

17

Қаранг

:

Свирепо О.А. Метафора как код культуры: Дис. ...канд. филос. наук.

–

Ростов н/Д, 2002.

–

162 с.

18

Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати. –

Тошкент: Турон

замин зиё, 2015. –

Б. 29.

610

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

7.

Нурмонов А. Танланган асарлар. 3 жилдлик. 1

-

жилд. –

Тошкент: Академнашр,

2012.

–

Б. 57.

8.

Ковшова М.Л. Лингвокультурологический метод во фразеологии. Коды культуры.

Изд. 2

-

е. –

М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2013. –

С. 169.