ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
797
IMEN(TRIZ)- METODLARI ASOSIDA TA'LIMIY JARAYONNI TASHKIL ETISH
Ro’ziqulova Shaxinabonu Umidjon qizi
Qorako’l pedagogika texnikumi maxsus fanlar o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15673542
Annotatsiya. Mazkur maqolada IMEN (TRIZ – Ijodiy Muammolarni Echish Nazariyasi)
metodlari asosida ta’limiy jarayonni samarali tashkil etish imkoniyatlari yoritilgan. TRIZ
yondashuvi orqali o‘quvchilarda ijodkorlik, tanqidiy fikrlash, muammoga yondashuv
ko‘nikmalari shakllanadi. Shu bilan birga, ta’limiy faoliyatda noan’anaviy yondashuvlar,
interfaol metodlar va didaktik mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarning darsga qiziqishini oshirish,
ularni innovatsion fikrlashga yo‘naltirish mexanizmlari ko‘rib chiqilgan. Maqolada amaliy
misollar, muammo-vaziyatli topshiriqlar asosida TRIZ metodlarining afzalliklari tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar: TRIZ, IMEN texnologiyasi, ijodiy tafakkur, muammoni hal qilish,
o‘qitishda innovatsiya, ta’lim metodikasi, tanqidiy fikrlash, interfaol usullar, pedagogik
yondashuv.
ORGANIZATION OF THE EDUCATIONAL PROCESS BASED ON IMEN
(TRIZ)- METHODS
Abstract. This article discusses the possibilities of effective organization of the
educational process based on IMEN (TRIZ - Theory of Creative Problem Solving) methods.
Through the TRIZ approach, students develop creativity, critical thinking, and problem-
solving skills. At the same time, mechanisms for increasing students' interest in the lesson and
directing them to innovative thinking through non-traditional approaches, interactive methods,
and didactic exercises in educational activities are considered. The article analyzes the
advantages of TRIZ methods based on practical examples and problem-based tasks.
Keywords: TRIZ, IMEN technology, creative thinking, problem solving, innovation in
teaching, educational methodology, critical thinking, interactive methods, pedagogical
approach.
ОРГАНИЗАЦИЯ УЧЕБНОГО ПРОЦЕССА НА ОСНОВЕ МЕТОДОВ ИМЭН
(ТРИЗ)
Аннотация. В данной статье рассматриваются возможности эффективной
организации учебного процесса на основе методов ИМЭН (ТРИЗ - Теория творческого
решения проблем). С помощью ТРИЗ-подхода у учащихся развиваются креативность,
критическое мышление и навыки решения проблем. При этом рассматриваются
механизмы повышения интереса учащихся к уроку и направления их на инновационное
мышление с помощью нетрадиционных подходов, интерактивных методов и
дидактических упражнений в учебной деятельности. В статье анализируются
преимущества методов ТРИЗ на основе практических примеров и проблемных задач.
Ключевые слова: ТРИЗ, технология ИМЭН, творческое мышление, решение
проблем, инновации в обучении, образовательная методика, критическое мышление,
интерактивные методы, педагогический подход.
Kirish
Bugungi kunda ta’lim jarayoni zamonaviy jamiyat talablariga mos holda yangilanmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
798
An’anaviy o‘qitish uslublari o‘z samarasini yo‘qota boshlagan bir vaqtda, pedagogik
faoliyatda innovatsion texnologiyalarning, ayniqsa, ijodiy yondashuv asosidagi metodlarning roli
ortib bormoqda. Aynan shunday innovatsion yondashuvlardan biri bu — TRIZ (Ijodiy
Muammolarni Echish Nazariyasi) asosidagi IMEN metodlari hisoblanadi. Ushbu metodika
ta’lim sohasida o‘quvchilarni nafaqat bilim olishga, balki muammolarni mustaqil tahlil qilish va
ijodiy yechim topishga o‘rgatadi.
TRIZ metodlari dastlab muhandislik va texnologik muammolarni hal qilishga
mo‘ljallangan bo‘lsa-da, hozirgi kunda ularning ta’lim tizimidagi qo‘llanilishi tobora kengayib
bormoqda. IMEN (Ijodiy Muammolarni Echish Nazariyasiga asoslangan metodlar) texnologiyasi
ta’limda o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirish, muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror
qabul qilish, mavjud resurslarni samarali ishlatish kabi muhim kompetensiyalarni shakllantiradi.
O‘quvchilarda ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularni o‘rganishga qiziqtirish,
noan’anaviy yondashuv orqali o‘z fikrini erkin ifodalashga o‘rgatish — bu metodikaning asosiy
ustunliklaridandir. Shuningdek, TRIZ asosidagi o‘quv jarayonida loyihaviy yondashuv,
muammo-scenario asosidagi topshiriqlar, analogiyadan foydalanish, ideal yakun holatlarini
tasavvur qilish kabi uslublar keng qo‘llaniladi.
Asosiy qism: IMEN (TRIZ) metodlarining ta’lim jarayonidagi roli va qo‘llanilishi
TRIZ (Ijodiy muammolarni echish nazariyasi) metodikasi o‘zining ijodiy yondashuvga
asoslanganligi bilan ta’lim sohasida keng qo‘llanilmoqda. IMEN texnologiyasi ushbu metodikani
o‘qitish jarayoniga tatbiq etishning amaliy shakli hisoblanadi. Uning asosiy vazifasi —
o‘quvchida muammoni tizimli tahlil qilish, ideal echimni tasavvur qilish va unga erishish
yo‘llarini topish ko‘nikmalarini shakllantirishdir.
TRIZ metodlarining asosiy tamoyillari
TRIZ asosida ishlab chiqilgan IMEN metodlarining o‘quv jarayonida foydalaniladigan
tamoyillari quyidagilardan iborat:
•
Ziddiyatlarni aniqlash va hal qilish:
O‘quvchilar qarama-qarshi fikrlar, resurslar yoki
sharoitlar orasidagi muvozanatni topishga o‘rgatiladi.
•
Ideal yakuniy holat (IYH) ni aniqlash:
Har bir masala yechimi eng mukammal va kam
xarajatli bo‘lishi kerak degan prinsip asosida ishlanadi.
•
Resurslardan maksimal foydalanish:
Tabiiy, informatsion, moddiy yoki vaqt
resurslarining to‘liq tahlili orqali samarali yechim ishlab chiqiladi.
•
Ijodiy tafakkur algoritmlari (ARIZ):
O‘quvchilarga bosqichma-bosqich algoritmik
tarzda muammo yechimi ishlab chiqish o‘rgatiladi.
Ta’lim jarayonida qo‘llash shakllari
Quyidagi jadvalda IMEN (TRIZ) metodlarining fanlar bo‘yicha qo‘llanishi misollar bilan
yoritilgan:
Fan nomi
Qo‘llaniladigan TRIZ usuli
Misol
Fizika
Ziddiyatlarni aniqlash va
yechish
Ishqalanish kuchini kamaytirish bo‘yicha optimal
yechimlar
Biologiya
Resurslarni aniqlash va tahlil
Ekotizimda yashash muhitining moslashuvini
tahlil qilish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
799
Fan nomi
Qo‘llaniladigan TRIZ usuli
Misol
Tarix
Ideal yakun holatini
modellashtirish
Tarixiy voqealar oqibatlarini taxmin qilish
Texnologiya
ARIZ – tafakkur algoritmi
Qurilma yaratishda eng samarali materialni
aniqlash
Ona tili
Mantiqiy tafakkur mashqlari
Matn tahlilida ziddiyatli fikrlarni aniqlash
TRIZ usullari asosida tuzilgan topshiriqlarning afzalliklari
•
O‘quvchilarni o‘z fikrini asoslashga o‘rgatadi;
•
Muammo yechimida turli yo‘llarni ko‘rib chiqishga undaydi;
•
O‘qituvchining emas, o‘quvchining faoliyatini kuchaytiradi;
•
Fikrlashda mustaqillik va ijodkorlikni shakllantiradi;
•
Har bir o‘quvchining individual yondashuvini rivojlantiradi.
Amaliy holat (misol)
Topshiriq:
"Biror maktabda elektr energiyasi tez-tez uziladi. Bu dars jarayoniga salbiy
ta’sir qilmoqda. Siz qanday echim taklif qilasiz?"
TRIZ yondashuvi asosida:
•
Ziddiyat: elektr uzilishi – dars samaradorligining pasayishi;
•
Resurslar: quyosh nuri, mobil qurilmalar, avtonom batareyalar;
•
Ideal yakuniy holat: elektr energiyasiga qaramliksiz dars o‘tish;
•
Yechim: quyosh panellari yordamida mustaqil energiya manbaini yaratish.
Xulosa
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning ijodiy fikrlashi, muammoli vaziyatlarda
to‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi. Shu nuqtai
nazardan, TRIZ asosidagi IMEN metodlarining ta’lim jarayonida qo‘llanilishi yuqori natijalar
beradi. Bu metod o‘quvchilarni nafaqat tayyor bilimlarni egallashga, balki yangilik yaratishga,
mustaqil fikrlashga, muammolarni kompleks tahlil qilishga undaydi. IMEN texnologiyasining
o‘quv jarayoniga integratsiyasi o‘quvchilar bilim darajasini, tafakkur salohiyatini va faol
ishtirokini oshiradi. Shuning uchun mazkur metodlardan samarali foydalanish ta’lim sifatini
oshirishning muhim omillaridan biri sanaladi.
REFERENCES
1.
Altshuller G.S.
Ijodiy muammolarni echish nazariyasi asoslari
. Moskva: Sovet
Rossiyasi, 1985.
2.
Xolbekova N.R.
Pedagogik innovatsiyalar va ijodiy metodlar
. Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2020.
3.
Maxmudov U.
O‘qitishda innovatsion texnologiyalar
. Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
4.
Zohidova M.T.
TRIZ texnologiyasi asosida o‘qitish samaradorligi
. “Ta’lim va
Innovatsiya” jurnali, 2021-yil, №2.
5.
Qodirova D.
Ijodiy fikrlashni rivojlantirishda interfaol metodlarning o‘rni
. Ilmiy
maqolalar to‘plami, 2022.
