ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
650
BOLALARNI MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTI SHAROITIGA
MOSLASHISHINI TA’MINLASH YO‘LLARI
Ro’ziqulova Shaxinabonu Umidjonovna
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi Buxoro viloyati hududiy boshqarmasining Qorako’l
pedagogika texnikumi maxsus fan o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14888426
Annotatsiya.
Maqolada bolalarning maktabgacha ta'lim tashkilotiga moslashuvi va bu
jarayonda yuzaga keladigan psixologik va pedagogik qiyinchiliklar tahlil qilinadi. Moslashuv
jarayonini yengillashtirish uchun ota-onalar va pedagoglar o‘rtasida hamkorlik, o‘yin terapiyasi
va innovatsion pedagogik yondashuvlarning ahamiyati ko‘rsatilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda
maktabgacha ta’lim tizimining rivojlanishi va bolalarni ijtimoiy muhitga muvaffaqiyatli
moslashtirish uchun kerakli tavsiyalar taqdim etiladi.
Kalit so‘zlar
: maktabgacha ta'lim, bolalar, moslashuv, psixologik omillar, pedagogika,
ota-ona, o‘yin terapiyasi, innovatsion yondashuvlar, ijtimoiy moslashuv.
WAYS TO ENSURING CHILDREN'S ADAPTATION TO THE CONDITIONS OF A
PRESCHOOL EDUCATIONAL ORGANIZATION
Abstract.
The article analyzes the adaptation of children to a preschool educational
organization and the psychological and pedagogical difficulties that arise in this process. The
importance of cooperation between parents and educators, play therapy and innovative
pedagogical approaches to facilitate the adaptation process is shown. Also, the necessary
recommendations are provided for the development of the preschool education system in
Uzbekistan and the successful adaptation of children to the social environment.
Keywords:
preschool education, children, adaptation, psychological factors, pedagogy,
parents, play therapy, innovative approaches, social adaptation.
ПУТИ ОБЕСПЕЧЕНИЯ АДАПТАЦИИ ДЕТЕЙ К УСЛОВИЯМ ДОШКОЛЬНОЙ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ ОРГАНИЗАЦИИ
Аннотация.
В статье анализируется адаптация детей к дошкольной
образовательной организации и психолого-педагогические трудности, возникающие в
этом процессе. Подчеркивается важность сотрудничества родителей и педагогов,
игровой терапии и инновационных педагогических подходов для облегчения процесса
адаптации. Также даны необходимые рекомендации по развитию системы дошкольного
образования в Узбекистане и успешной адаптации детей к социальной среде.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
651
Ключевые слова:
дошкольное образование, дети, адаптация, психологические
факторы, педагогика, родители, игровая терапия, инновационные подходы, социальная
адаптация.
Bolalarning maktabgacha ta’lim tashkilotiga (bolalar bog‘chasiga) moslashuvi ularning
keyingi ta’lim jarayonlariga muvaffaqiyatli qo‘shilishi uchun muhim ahamiyatga ega.
Maktabgacha yoshdagi bolalar ilk bor oilaviy muhitdan tashqariga, yangi sotsial muhitga kirib
borar ekan, ular psixologik va jismoniy jihatdan o‘zgarishlarga duch keladilar. Agar moslashuv
jarayoni samarali kechsa, bola bog‘chada o‘zini xotirjam his etadi, tengdoshlar bilan
ijtimoiylashadi va ta’lim dasturlarini yaxshi o‘zlashtiradi. Shu sababli bolani maktabgacha ta’lim
muassasasi sharoitiga moslashtirish masalasi ilmiy-pedagogik va davlat siyosati darajasida dolzarb
sanaladi.
Oʻzbekistonda maktabgacha ta’lim tizimi so‘nggi yillarda jadal rivojlanmoqda. 2017-yilda
maxsus
Maktabgacha ta’lim vazirligi
tashkil etilib, bog‘chalarga qamrovni oshirish va ta’lim
sifatini yaxshilash bo‘yicha davlat siyosati kuchaytirildi. Davlat rahbari Shavkat Mirziyoyev
maktabgacha ta’limni rivojlantirishni ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab, yangi O‘zbekiston
taraqqiyoti aynan maktabgacha ta’limdan boshlanishini ta’kidlamoqda. 2017–2021-yillarga
mo‘ljallangan maxsus dastur orqali yuzlab yangi bog‘chalar qurildi va mavjudlari ta’mirlandi,
shuningdek, 5-6 yoshli bolalar uchun 6100 ta qisqa muddatli tayyorlov guruhlari tashkil etilishi
rejalashtirildi.
Bog‘cha yoshidagi bola uchun uy muhitidan ajralib, notanish tarbiyachilar va ko‘plab yangi
tengdoshlar orasiga tushishi sezilarli ruhiy stressni keltirib chiqaradi. Ayniqsa 1–3 yosh bolalar
onadan ajralishga juda ta’sirchan
bo‘lib, yangi muhit va odamlar ularda qo‘rquv hissini
uyg‘otishi tabiiy. Moslashuv davrida bolalarda
ajralish xavotiri (separation anxiety)
kuzatiladi:
bola ota-onasidan ayrilgan paytda tashvishlanadi, yig‘laydi, qayta-qayta uyga ketishni so‘raydi.
Shuningdek,
emosional buzilishlar
ro‘y beradi – bolaning kayfiyati tez o‘zgaruvchan, injiqlik,
agressiya yoki aksincha passesivlik ko‘rinishlari paydo bo‘lishi mumkin.
Moslashuv davomiyligi
har bir bolada turlicha bo‘ladi. Pedagogik adabiyotlarda shartli ravishda moslashuvning uch turi
ko‘rsatiladi:
oson moslashish
– taxminan 10–15 kun ichida bola yangi muhitga ko‘nikadi;
o‘rtacha moslashish
– 1 oy atrofida;
qiyin (uzoq) moslashish
– 2 oydan 6 oyfgacha yoki undan
uzun davom etadi. Bolalarning bog‘chaga moslashuvi ko‘plab
omillarga bog‘liq
. Psixolog olimlar
tadqiqotlariga ko‘ra, bola temperamenti (fe’l-atvori turi), oiladagi tarbiya uslubi, yoshiga nisbatan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
652
rivojlanish darajasi va sog‘lik holati kabi omillar moslashuv tezligiga ta’sir qiladi. Masalan, uyda
juda erka o‘stirilgan yoki faqat kattalar orasida yolg‘iz ulg‘ayayotgan bola yangi muhitda
boshqalarga moslashishda ko‘proq qiyinchilik sezishi mumkin. Bola qancha
kommunikativ va
o‘z-o‘ziga xizmat qila oladigan
darajada bo‘lsa (masalan, qoshiq ushlab ovqatlanishi, hojatga
o‘zi chiqa olishi, mustaqil kiyinib-yechina olishi), bog‘cha muhitida shunchalik tez moslashadi.
Bolalarning bog‘chaga moslashuvini yengillashtirish uchun pedagogik va psixologik
amaliyotda qo‘llaniladigan qator usullar mavjud. Ulardan eng muhimi –
ota-ona va pedagog
hamkorligi
dir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bog‘cha davriga o‘tishda bola uchun eng og‘riqli
lahza bu ota-onadan
ajralish payti
dir. Shu bois, tarbiyachilar va psixologlar ota-onalarga
moslashuv davrida to‘g‘ri muomala qilish bo‘yicha maxsus tavsiyalarni ishlab chiqishgan.
Maktabgacha ta’lim agentligi
mutaxassislarining tavsiyalariga ko‘ra, ota-ona quyidagilarga
e’tibor berishi kerak: bolani bog‘chaga olib kelganda allaqachon u bilan xayrlashmasdan,
“sezdirilmasdan qochib ketmaslik” lozim – bola bu holatda o‘zini tashlab ketilgandek his qilishi
va qo‘rquvi ortishi mumkin; aksincha, bolaga xotirjam ohangda xayrlashib, qaytib kelish vaqtini
tushuntirish tavsiya etiladi. Moslashuv davrida bolaning uy kun tartibiga dam olish kunlari keskin
o‘zgartirishlar kiritmaslik, masalan, “hafta oxiri uyda kech uxlab, kech turaversin” qabilidagi
yondashuvlardan saqlanish lozim – bu dushanba kuni bolani yana moslashuvning boshiga qaytarib
qo‘yishi mumkin. Bola bog‘chaga endigina qatnay boshlagan birinchi haftalarda iloji boricha uni
qisqa muddatga qoldirib
, so‘ng asta-sekin qolish vaqtini uzaytirib borish tavsiya etiladi
(masalan, dastlab 2-3 soat, keyin yarim kun, keyin to‘liq kun) – bu usul bolaga ajralishni
bosqichma-bosqich o‘rganishga imkon beradi. Agar imkoniyat bo‘lsa, moslashuvning ilk
kunlarida ota-onadan biri bog‘chada bir muddat bolasi bilan birga bo‘lib turishi (masalan, ilk kun
1 soat birga o‘tirish) ham ijobiy samara beradi, chunki bola o‘zini himoyalangan his qiladi va
muhitni ota-ona orqali “tekshirib ko‘radi”. Ko‘plab bog‘chalarda ota-onalarning bunday
ishtirokiga ruxsat berilgan, ayniqsa ilk kunlarda tanishuv jarayonida.
Tarbiyachi-pedagoglarning
roli
ham juda katta. Bog‘cha tarbiyachisi bolaning yangi muhitdagi “birinchi qo‘llab-
quvvatlovchisi”dir. Mutaxassislar fikricha, tarbiyachining
mehribon, samimiy munosabati
bolaning tezroq moslashishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bola bog‘chaga kelgan ilk kuniyoq
tarbiyachi uni iliq kutib olishi, erkalab-quchib dalda berishi, xonani ko‘rsatib, boshqa bolalar bilan
tanishtirishi kerak. Tarbiyachi bolaning har bir kichik yutug‘iga (masalan, mustaqil rasm chizgani,
o‘yinchoqlarni yig‘ishtirgani) rag‘batlantiruvchi so‘z bilan baho berishi, maqtashi lozim – bu
orqali bola yangi muhitni ijobiy hissiyotlar bilan bog‘lay boshlaydi. Bolalar bilan bog‘chada
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
653
ishlaydigan mutaxassislar moslashuv davrida
o‘yin terapiyasi
va boshqa psixologik usullardan
ham foydalanadilar. Ilmiy tadqiqotlar natijasida aniqlanishicha, o‘yin terapiyasi qo‘llangan
guruhlarda bolalarning ajralish xavotiri darajasi nazorat guruhiga qaraganda ancha tez pasaygan,
tarbiyachi va ota-onalar ham bu usul samaradorligini qayd etishgan. Bolalarni qiziqtiruvchi
rol
o‘yinlari, musiqali mashg‘ulotlar, jismoniy harakatli o‘yinlar
orqali bog‘cha muhitini
jonlantirish ularning stressini kamaytiradi – chunki o‘yin orqali bola o‘z his-tuyg‘ularini chiqaradi,
qo‘rquv yoki g‘amginlikni unutib, faollashadi.
O‘zbekiston maktabgacha ta’lim tizimida so‘nggi yillarda bir qator innovatsion
yondashuvlar joriy etildi. Davlat siyosatining asosiy maqsadlaridan biri –
ta’lim sifatini oshirgan
holda qamrovni kengaytirish
bo‘ldi. Shu maqsadda an’anaviy bog‘chalar bilan bir qatorda
muqobil shakllar
yo‘lga qo‘yildi. Jumladan, 2019-yildan boshlab chekka hududlarda
“Aqlvoy”
mobil bog‘chalar
loyihasi amalga oshirildi – maxsus jihozlangan avtobuslar bazasida
harakatlanuvchi guruhlar tashkil etilib, bog‘cha mavjud bo‘lmagan qishloqlarda bolalarga
maktabgacha ta’lim xizmati ko‘rsatilmoqda. Bunday mobil guruhlar orqali minglab qishloq
bolalari birinchi bor tengdoshlar bilan birga ta’lim olish va jamoaga moslashish imkoniga ega
bo‘ldi. Loyiha bolalar uchun qiziqarli o‘yinlar, didaktik materiallar bilan ta’minlangan bo‘lib, ota-
onalar uchun ham qulay yechim bo‘lganligi ta’kidlanadi. Shu tariqa, “Aqlvoy” misolida
innovatsiya yordamida bolalarning ijtimoiy moslashuvi geografik cheklovlarsiz ta’minlanmoqda.
Bundan tashqari,
oilaviy maktabgacha ta’lim tashkilotlari
kabi yangi model joriy qilindi.
Xususiy sektorni rivojlantirish doirasida, 2018-yildan boshlab uy sharoitida kam quvvatli
bog‘chalar – oilaviy bog‘chalar tashkil etish rag‘batlantirildi. Natijada minglab nodavlat
bog‘chalar ochilib, 2022-yilga kelib nodavlat sektor ulushi 34% ga yetdi (2017-yilda atigi 0,01%
edi). Oilaviy bog‘chalarda odatda mahalla ichida oz sonli bolalar qatnaydi, muhit oilaviy tarzda
tashkil etiladi. Bu ham ko‘plab bolalarga moslashishni yengillashtiradigan tanish ijtimoiy muhit
yaratdi, zero mahalla ichidagi kichik bog‘chaga bola qo‘shni bolalar bilan birga boradi, tarbiyachi
esa o‘sha jamoada yashovchi inson bo‘ladi.
Aralash yoshdagi guruhlar
ham tajriba sifatida joriy
qilindi – masalan, 3-6 yosh bolalar bir guruhda (turli yosh) ta’lim olishi. Namangan va Xorazm
viloyatlarida UNICEF ko‘magida tashkil etilgan 20 ta aralash yoshli o‘yin guruhlari 496 nafar
bolani qamrab olib, ijobiy natija bergani kuzatildi. Katta va kichik yosh bolalarni birga o‘qitish
milliy an’anaga ham mos – oilalarda ham aka-uka, opa-singillar birga o‘ynab o‘sadi, kattalar
kichiklarga yordam beradi. Guruhda ham shunday muhit yaratilganda kichiklar tezroq
ijtimoiylashadi, kattalarda esa g‘amxo‘rlik va yetakchilik ko‘nikmalari shakllanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
654
Ta’lim mazmuniga zamonaviy yondashuvlar joriy etilmoqda. 2018-yilda ishlab chiqilgan
yangi davlat o‘quv dasturi
“Ilk qadam”
maktabgacha ta’limning innovatsion kontsepsiyasini
nazarda tutadi. Unda bola markazli ta’lim, o‘yin orqali o‘rgatish, STEAM elementlarini bog‘cha
yoshidan boshlab tatbiq etish kabi usullar kirtilgan. Xususan, aksariyat bog‘chalarda
didaktik
o‘yinlar
,
interfaol mashg‘ulotlar
ko‘paytirilib, an’anaviy ko‘proq tarbiyachi gapiradigan
darslardan voz kechilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, bolalarning maktabgacha ta’lim tashkiloti sharoitiga moslashuvi
murakkab, ammo to‘g‘ri yondashuvlar bilan yengillashtirish mumkin bo‘lgan jarayondir.
Bolalarning moslashuvini yaxshilash uchun bir qator tavsiyalarni berish mumkin:
birinchidan
,
har bir bog‘chaga yangi qabul qilingan bola uchun
individual adaptatsiya rejasi
tuzilsin (unda
bola xarakteri va ehtiyojlari hisobga olinib, tarbiyachi va ota-ona kelishilgan choralar ko‘rsin).
Ikkinchidan
, tarbiyachilarning psixologik tayyorgarligini oshirish doimiy amalga oshirilsin –
moslashuv davrida bolalar bilan ishlash ko‘nikmalari har bir pedagogda shakllantirilishi lozim.
Uchinchidan
, ota-onalarni bog‘cha boshlanishidan oldin maxsus
moslashuv kurslari yoki
maslahatlari
bilan qamrab olish foydali (masalan, bog‘cha oldi qisqa seminarlar).
To‘rtinchidan
,
innovatsion yondashuvlarni (o‘yin terapiyasi, aralash yoshli guruhlar, ota-onalar ishtirokini
ta’minlash texnologiyalari) yanada keng joriy etish tavsiya etiladi.
Beshinchidan
, maktabgacha
ta’lim dasturlariga milliy tarbiya elementlarini singdirishni davom ettirish kerak – bola bog‘chada
o‘zini o‘z madaniy muhitining bir qismi sifatida his etsa, begonalik hissi kamayadi va jamoaga
tezroq kirishadi.
Yuqoridagi yondashuv va tavsiyalar kompleks qo‘llangandagina, bolalar uchun bog‘cha
ko‘z yoshlari va qo‘rquv manbai emas, balki quvonchli o‘yin va o‘rganish maskaniga aylanishi
mumkin. Shu tariqa, maktabgacha ta’limga muvaffaqiyatli moslashgan bolalar keyingi ta’lim
bosqichlariga ham puxta tayyorlanadi, jismoniy va ruhiy sog‘lom bo‘lib, jamiyatda o‘z o‘rnini
topishga zamin hozirlaydi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti (2016).
“2017–2021 yillarda maktabgacha ta’lim
tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PQ-2707-son qaror,
29.12.2016,
2.
Maktabgacha ta’lim agentligi (2023).
“MTTga moslashuv: ko‘z yoshlarni quvonchga
tezroq aylantirish uchun tavsiyalar.”
MPE.uz
rasmiy sayti, 15-avgust 2023,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
655
3.
Hamroyeva M. (2024).
“Farzandingizga bolalar bog‘chasiga moslashishga qanday
yordam berish kerak.”
Proza.uz
internet maqolasi, 23-iyul 2024,
4.
Ibragimova O.K. (2024).
Bolani maktabgacha ta’lim muhitiga moslashtirishning
psixologik omillari
(3–4 yoshli bolalar misolida). Ped. fan. bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
dissertatsiyasi avtoreferati. Toshkent,
5.
Foti P. (2020).
“Separation stress management and smooth transition in preschool children
and parental counseling – theory and research.”
European Journal of Education Studies
,
Vol.7(12),
6.
Yilmaz Demirer O., Topan A. (2023).
“Evaluation of the Effect of Play Therapy on
Separation Anxiety among Preschool Children: A RCT Study.”
Balıkesir Health Science
Journal
, 12(3):667-674,
7.
Allaberdiyeva X., Diyorova D. (2023).
“Maktabgacha yoshdagi bolalar hayotida milliy
qadriyatlarning o‘rni.”
Xalqaro ilmiy jurnal “Nauchnyy impuls”
, №9(100), qism 3, 1798-
1800-betlar
