714
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA ZIYORATGOHLAR VA DINGA
MUNOSABAT
Toxirov Javohirbek Shavkatjon o‘g’li
Farg’ona Jamoat salomatligi tibbiyot insituti Ijtimoiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15670364
Annotatsiya.
Ushbu maqolada islom tarixining ko‘zga ko‘ringan arbobi Amir Temurning
islom olamiga qo‘shgan hissalari va u davrdagi me’morchiliklar haqida so‘z boradi. Maqolada
Amir Temurning islom madaniyati, ilmi, qonuni va taqvodorligini qo‘llab-quvvatlagan va targ‘ib
qilgan turli yo‘llari hamda o‘z imperiyasi bo‘ylab savdo-sotiq va savdo-sotiqni
rivojlantirishdagi o‘rni yoritilgan. Maqolada, shuningdek, Amir Temurning murakkab va
munozarali merosi e’tirof etilib, uning islom olamiga qo‘shgan hissalari doimiy ta’siriga urg‘u
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Amir Temur, islom tarixi, islom madaniyati, islom bilimi, islom huquqi,
islom taqvosi, savdo, savdo.
ATTITUDE TO SHRINE AND RELIGION DURING THE PERIOD OF AMIR TEMUR
AND THE TEMURIDS
Abstract.
This article discusses the contributions of Amir Temur, a prominent figure in
Islamic history, to the Islamic world and the architecture of his time. The article highlights the
various ways in which Amir Temur supported and promoted Islamic culture, science, law, and
piety, and his role in the development of trade and commerce throughout his empire. The article
also acknowledges Amir Temur's complex and controversial legacy and emphasizes the lasting
impact of his contributions to the Islamic world.
Keywords:
Amir Temur, Islamic history, Islamic culture, Islamic knowledge, Islamic law,
Islamic piety, trade, commerce.
Tengsiz azmu-shijoat, mardlik va donishmandlik ramzi bo‘lgan bu mumtoz siymo
buyuk saltanat barpo etib, davlatchilik borasida o‘zidan ham amaliy, ham nazariy meros
qoldirdi, ilmu fan madaniyat-bunyodkorlik, din va ma’naviyat rivojiga keng yo‘l ochdi.
Islom Karimov
Kirish
Temur nomi bilan ham mashhur Amir Temur XIV asrda O‘rta Osiyoda hokimiyat
tepasiga kelgan ko‘zga ko‘ringan sarkarda va bosqinchi bo‘lgan. Temur o‘zining harbiy
yurishlari va istilolari bilan ko‘p esga olinsa-da, uning islom diniga qo‘shgan hissasi birdek
salmoqli. Temur taqvodor musulmon bo‘lib, butun umri davomida e’tiqodni targ‘ib qilish va
himoya qilish yo‘lida tinmay mehnat qilgan. Temurning islom dinini qo‘llab-quvvatlagani
ijodining boshidanoq yaqqol namoyon bo‘ldi. 1369-yilda Samarqandni bosib olgach, shaharda
bir qancha diniy muassasalar qura boshlaydi. Bularga masjidlar, madrasalar (islom maktablari)
va maqbaralar kiradi. Temurning bu muassasalarga homiylik qilishi Samarqandning islom ilmi
va madaniyati markaziga aylanishiga yordam berdi.
Temurning islom diniga qo‘shgan eng muhim xizmatlaridan biri mashhur islom olimi va
faylasuf Mirzo Ulug‘bekga homiylik qilganligidir. Ulug‘bek Temurning nabirasi bo‘lib, Temur
vafotidan keyin Samarqand hukmdori bo‘lgan. Ulug‘bek homiyligida Samarqand islom ilmining
yetakchi markaziga aylandi. Ulug‘bek o‘z davrining eng ilg‘or astronomik rasadxonalaridan biri
bo‘lgan mashhur Ulug‘bek rasadxonasini tashkil qildi.
715
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Shuningdek, u astronomiya, matematika va falsafaga oid bir qancha muhim asarlar yozib,
islom olamining intellektual hayotini yuksaltirishga xizmat qilgan.
Temurning islom diniga qo‘shgan hissalari faqat diniy muassasalar va olimlarga homiylik
qilish bilan cheklanib qolmagan. U imonning ashaddiy himoyachisi ham edi. Temur o‘zining
butun harbiy yurishlarida islom olami barqarorligi va xavfsizligiga tahdid solayotganlarga qarshi
kurashdi. Misol uchun, u o‘sha paytda islom olamiga tahdid sifatida ko‘rilgan Usmonli
imperiyasiga qarshi bir qator muvaffaqiyatli yurishlar olib bordi.
Temurning islom diniga sodiqligi uning shaxsiy hayotida ham o‘z ifodasini topdi. U
butun umri davomida Islom aqidalariga amal qilgan chuqur dindor inson sifatida tanilgan. Misol
uchun, u kambag'al va muhtojlarga saxovatli xayriyachi sifatida tanilgan va xayriya ishlarini
qo'llab-quvvatlash uchun muntazam ravishda katta miqdorda pul ajratgan.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Amir Temurning islom diniga qo‘shgan xizmatlari
salmoqli va keng ko‘lamli edi. U diniy muassasalar va ulamolarning homiysi, e’tiqod
himoyachisi, hayotini islom tamoyillari asosida o‘tkazgan dindor musulmon edi. Uning merosi
bugungi kunda ham islom olamida sezilib, u buyuk rahnamo va e’tiqod himoyachisi sifatida
yodga olinadi.
Temur diniy muassasalar va olimlarga homiylik qilishdan tashqari, oʻzining huquqiy va
maʼmuriy islohotlari orqali ham islom olamiga hissa qoʻshdi. U islom huquqiy tizimini
mustahkamlash va barcha uchun adolatni ta'minlashga yordam bergan bir qator islohotlarni
amalga oshirganligi bilan ajralib turadi.
Temur tomonidan amalga oshirilgan eng muhim huquqiy islohotlardan biri “Temur
kodeksi” nomi bilan mashhur bo‘lgan yangi qonunchilik kodeksining ta’sis etilishi edi. Bu
kodeks islom qonunlariga asoslanib, adolatning adolatli va xolis amalga oshirilishiga yordam
berdi. Shuningdek, u oddiy odamlar uchun qulayroq bo'lishi uchun ishlab chiqilgan va bu huquq
tizimini soddalashtirishga va korruptsiyani kamaytirishga yordam berdi.
Temurning ma’muriy islohotlari islom olami taraqqiyotida ham muhim rol o‘ynadi. U oʻz
qoʻl ostidagi turli hududlarni birlashtirishga yordam beradigan yuqori darajada markazlashgan
boshqaruv tizimini oʻrnatdi. Bu tizim islomiy boshqaruv tamoyillariga asoslanib, xalqning
adolatli va adolatli boshqaruvini ta’minlash uchun ishlab chiqilgan edi.
Temurning islom diniga sodiqligi uning tashqi siyosatida ham o‘z ifodasini topdi. U
boshqa musulmon kuchlari bilan ittifoq o‘rnatishga va islom olami o‘rtasida birlikni
mustahkamlashga intilardi. U ilm va san’at homiysi sifatida tanilgan, islom madaniyati va ilm-
fanini rivojlantirishga da’vat etgan.
Umuman olganda, Amir Temurning islom diniga qo‘shgan hissalari ko‘p qirrali va keng
ko‘lamli bo‘lgan. U buyuk lashkarboshi, san’at va ilm homiysi, umrini e’tiqodni targ‘ib qilish va
himoya qilishga bag‘ishlagan dindor musulmon edi. Uning merosi bugungi kunda ham islom
olamida sezilyapti, u buyuk rahnamo va islom himoyachisi sifatida yodga olinadi.
Temurning islom olamida qoldirgan eng katta meroslaridan biri Temuriylar saltanatining
barpo etilishi bo‘lib, u islom olamidagi eng qudratli va nufuzli imperiyalardan biri bo‘lgan.
Imperiya 14-asrda Temur tomonidan asos solingan va u 16-asrda Safaviylar imperiyasi
tomonidan bosib olinmaguncha bir asrdan ortiq davom etgan.
Temuriylar saltanati o‘zining gullagan davrida o‘zining boyligi, madaniyati va
nafosatliligi bilan mashhur edi. Imperiya islom ilmi va ilm-fanining markazi bo‘lib, u yerda
ko‘plab buyuk shoirlar, faylasuflar va san’atkorlar yetishib chiqqan.
716
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Temuriylar davrining eng ko'zga ko'ringan namoyandalari qatoriga shoir va mutasavvif
Jaloliddin Rumiy, faylasuf va ilohiyotchi Ibn Xaldun va rassom Bihzod kiradi.
Temurning islom diniga sodiqligi uning harbiy yurishlarida ham yaqqol namoyon boʻldi.
U musulmon boʻlmagan bir qancha davlatlarga, jumladan moʻgʻullarga, usmonlilarga va
hindularga qarshi urush olib bordi. U, ayniqsa, o‘sha paytda islom olami uchun katta tahdid
sifatida ko‘rilgan Usmonli imperiyasiga qarshi muvaffaqiyatli yurishlari bilan mashhur edi.
Uning g‘alabalari Temuriylar saltanatining mintaqada hukmron davlat sifatida
o‘rnatilishiga yordam berdi va islom olamini tashqi tahdidlardan himoya qilishga yordam berdi.
Harbiy bosqinlarga qaramay Temur o‘zining bag‘rikengligi va boshqa dinlarga hurmati
bilan ham tanilgan. U hindular, nasroniylar va yahudiylarni o'z ichiga olgan turli diniy kelib
chiqishi olimlari va san'atkorlarining homiysi sifatida tanilgan. Bu bag'rikenglik islom olamida
madaniy almashinuv va intellektual xilma-xillikni rivojlantirishga yordam berdi va ko'proq
plyuralistik va inklyuziv jamiyatni yaratishga yordam berdi.
Xulosa qilib aytganda, Amir Temurning islom diniga qo‘shgan hissalari keng ko‘lamli va
teran edi. U diniy muassasalar va olimlar homiysi, huquqiy va ma'muriy islohotchi, harbiy
boshliq, san'at va fanlarning homiysi edi. Uning merosi bugungi kunda ham islom olamida
sezilyapti, u buyuk rahnamo va islom himoyachisi sifatida yodga olinadi.
Temurning islom diniga qo‘shgan muhim xizmatlaridan biri uning me’morchilik va
qurilishga homiyligidir. U oʻz hukmronligi davrida oʻz imperiyasi boʻylab koʻplab ulugʻvor
masjidlar, madrasalar va boshqa islomiy yodgorliklar qurilishiga rahbarlik qilgan. Temuriylar
meʼmorchiligining eng koʻzga koʻringan namunalaridan Samarqanddagi Bibixonim masjidi va
Toshkentdagi Gur-amir maqbarasi islom meʼmorchiligi durdonalari hisoblangan.
Temurning me’morchilikka homiyligi islom san’atida ulug‘vorlik, nafislik va nafosat
bilan ajralib turadigan yangi uslubni yaratishga yordam berdi. Temuriylar uslubi murakkab
koshinkorlik, xattotlik va geometrik naqshlardan foydalanish bilan ajralib turdi va unga fors va
Markaziy Osiyo badiiy anʼanalari katta taʼsir koʻrsatdi.
Temurning islom olamida qoldirgan merosi uning islom ilmiga qo‘shgan hissalarida ham
namoyon bo‘ladi. U o‘z hukmronligi davrida ko‘plab buyuk islom ulamolariga, jumladan,
mashhur ilohiyot olimi Imom al-Buxoriyga homiylik qilgan. Shuningdek, u oʻz imperiyasi
boʻylab bir qancha madrasalar va boshqa taʼlim muassasalarini tashkil etdi, bu esa islomiy ilm va
ilm-fanni rivojlantirishga yordam berdi.
Temurning islom ilmiga homiyligining eng yorqin misollaridan biri temuriylar davridagi
“Zafarnoma” yoki “G‘alaba kitobi” nomi bilan mashhur bo‘lgan qo‘lyozmadir. Bu qoʻlyozma
turli mavzularda, jumladan, islom huquqi, ilohiyot va falsafaga oid islom risolalari va yozuvlari
toʻplamidir. Temuriylar davridagi islom ilmining eng muhim asarlaridan biri hisoblanadi.
Umuman olganda, Amir Temurning islom diniga qo‘shgan hissalari rang-barang va keng
ko‘lamli edi. U diniy muassasalar va olimlar homiysi, huquqiy va maʼmuriy islohotchi, harbiy
sarkarda, sanʼat va fan homiysi, islom ilmi tarafdori edi. Uning merosi bugungi kunda ham islom
olamida sezilyapti, u buyuk rahnamo va islom himoyachisi sifatida yodga olinadi.
Amir Temurning islom diniga qoʻshgan yana bir muhim hissasi uning islom madaniyati
va ilm-maʼrifatini yoyishga koʻmaklashganidir. U muhim islomiy matnlarni butun imperiyasida
keng tarqalgan fors tiliga tarjima qilishni rag‘batlantirdi. Bu esa islomiy bilimlarni kengroq
ommaga yetkazishga yordam berdi va islom madaniyati va qadriyatlarini yoyishga yordam berdi.
Temur ham oʻz imperiyasi boʻylab bir qancha kutubxonalar tashkil etgan, ularda muhim
islomiy matnlar saqlanadigan hamda ilm-fan va ilm markazlari boʻlib xizmat qilgan.
717
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Bu kutubxonalar ulamolardan iborat bo‘lib, ular omma uchun ochiq edi, bu esa islomiy
ilm va ilm-fanni keng aholi orasida targ‘ib qilishga yordam berdi.
Temur islom madaniyati va ilmini qo‘llab-quvvatlashdan tashqari, islom huquqi va fiqh
ilmining yoyilishida ham muhim rol o‘ynagan. U o‘zining adolat va adolatga sodiqligi bilan
mashhur bo‘lib, o‘z imperiyasida qonun ustuvorligini mustahkamlashga yordam bergan qator
huquqiy islohotlarni amalga oshirdi.
Temur tuzgan eng muhim huquqiy islohotlardan biri “Temur tuzuklari” nomi bilan
mashhur bo‘lgan yangi qonunchilik kodeksining yaratilishi bo‘ldi. Bu kodeks islom qonunlariga
asoslangan boʻlib, ijtimoiy mavqei va kelib chiqishidan qatʼi nazar, adolat barcha fuqarolarga
teng tatbiq etilishini taʼminlash maqsadida ishlab chiqilgan.
Umuman olganda, Amir Temurning islom diniga qo‘shgan xizmatlari keng ko‘lamli va
salmoqli edi. U islom ilmi va madaniyatining homiysi, huquqiy va ma’muriy islohotlar tarafdori,
harbiy boshliq, san’at va fan homiysi edi. Uning merosi bugungi kunda ham islom olamida
sezilyapti, u buyuk rahnamo va islom himoyachisi sifatida yodga olinadi.
Amir Temurning islom diniga qo‘shgan hissalari uning diniy siyosatida ham o‘z ifodasini
topdi. U dindor musulmon edi va butun imperiyasida islomiy taqvo va sadoqatni targ'ib qilish
uchun harakat qildi. U bir qancha diniy maktablar va xayriya muassasalarini tashkil etib, ular
aholi orasida islomiy qadriyatlar va urf-odatlarni targ‘ib qilishga yordam berdi.
Temurning eng muhim diniy siyosatlaridan biri uning islomning besh arkonidan
biri bo‘lgan har yili Makkaga haj ziyoratini targ‘ib qilishi edi. U o‘z imperiyasidagi
ziyoratchilarga moddiy yordam va moddiy-texnik yordam ko‘rsatdi, bu esa haj ziyoratini
kengroq auditoriyaga yetkazish imkonini berdi.
Temurning haj ziyoratini qo‘llab-quvvatlashi uning boshqa musulmon hukmdorlari va
yetakchilari bilan aloqalarini mustahkamlashga ham yordam berdi, bu siyosiy va diniy inqiroz
davrida muhim ahamiyatga ega edi. U islom birligining muhimligini tan oldi va boshqa
musulmon hukmdorlar bilan ittifoqlar qurish ustida ishladi, bu esa islom olamida birdamlik va
umumiy maqsadlarni yaratishga yordam berdi.
Nihoyat, Amir Temurning islom olamida qoldirgan merosi murakkab va ziddiyatli
ekanligini ta’kidlash joiz. U ko‘pchilik tomonidan buyuk rahnamo va islom g‘olibi sifatida
yodga olingan bo‘lsa-da, boshqalar uni o‘z xalqiga katta iztirob va baxtsizliklar keltirgan zolim
deb biladilar. Hech shubha yo‘qki, Temur murakkab va serqirra shaxs bo‘lib, uning islom diniga
qo‘shgan hissasini uning kengroq tarixiy kontekstidan kelib chiqqan holda baholash kerak.
Uning merosi bilan bog‘liq bahs-munozaralarga qaramay, Amir Temur hayotligida islom
olamining shakllanishida muhim rol o‘ynaganini inkor etib bo‘lmaydi. Uning islom madaniyati,
ilmi, qonuni va taqvosiga qo‘shgan hissalari bugungi kunda ham islom olamida sezilib
kelinmoqda va uning merosi Islom dinining jahon tarixidagi mustahkam qudrati va ta’siridan
dalolatdir.
Amir Temurning islom diniga qo‘shgan hissalarining yana bir muhim jihati uning o‘z
imperiyasida savdo va savdoni rivojlantirishdagi roli edi. U iqtisodiy farovonlikning muhimligini
tan oldi va savdo va savdo uchun qulay muhit yaratishga harakat qildi.
Temurning san’at va ilm-fanga homiyligi ham yangi texnologiyalar va ishlab
chiqarishlarni rivojlantirishga ko‘maklashish orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga yordam
berdi. Masalan, Temuriylar davrida qog‘oz pullarning ixtiro qilinishi uzoq masofalar bo‘ylab
operatsiyalarni amalga oshirishni osonlashtirib, savdo va savdoni osonlashtirishga yordam berdi.
718
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Temurning savdo-sotiqni qo‘llab-quvvatlashi ham muhim siyosiy va diplomatik
oqibatlarga olib keldi. Tijoriy aloqalar va aloqalar tarmogʻini yaratib, butun islom olamidagi
boshqa hukmdorlar va yetakchilar bilan ittifoq va sheriklik oʻrnatishga muvaffaq boʻldi. Bu turli
islom davlatlari o‘rtasida umumiy manfaat va maqsad tuyg‘usini shakllantirishga yordam berdi
hamda musulmonlar jamoasi o‘rtasida birdamlik va hamjihatlik tuyg‘usini rivojlantirishga
yordam berdi.
Nihoyat, Amir Temurning islom diniga qo‘shgan hissalari uning hayoti bilan cheklanib
qolmaganligini ta’kidlash o‘rinlidir. Uning merosi vafotidan keyin ham islom olamiga ta’sirini
davom ettirdi va uning g‘oyalari va qadriyatlari musulmon olamining diniy va madaniy
an’analarida o‘z aksini topishda davom etdi.
Umuman olganda, Amir Temurning islom diniga qo‘shgan hissalari rang-barang va keng
ko‘lamli edi. U diniy muassasalar va ulamolarning homiysi, huquqiy va maʼmuriy islohotchi,
lashkarboshi, islom ilmi va madaniyati tarafdori, savdo va savdoning targʻibotchisi edi. Uning
merosi bugungi kunda ham islom olamida sezilyapti, u buyuk rahnamo va islom himoyachisi
sifatida yodga olinadi. Movarounnahr ma’naviyat-ma’rifat, ilm-adab, rivojilanishning o‘chog’i.
Shu jumladan me’morchilikni ham barcha sohalari O‘rta Osiyoda temuriylar davridan meros
qolgan me’moriy obidalar diniy-memorial inshootlar: maqbara mo‘tabar diniy arbob, ashzoda va
ruboniylar qabrini o‘z ichiga oluvchi to‘siq-xazira, avliyolarning qadamjolari, daxma alohida
guruhni tashkil etgan. Movarounnahrda hukmron xonadon a’zolari va mashhur diniy
arboblarning qabri ustiga qurilgan. Ular gumbaz markazida yoki ko‘pincha peshtoq ustida
bo‘lishiga qarab, ikki xil tuzilishga ega edi. Marhumlar er ostiga qo‘yilgan. Temur va temuriylar
davrida nafaqat er yuzining sayqali bo‘lgan Samarqand, balki Buxoro, Shahrisabz, Termiz,
G’ijduvon, Toshkentda ham me’moriy san’at ning noyob obidalari barpo qilindi. Ammo qurilish
miqyosi va bezaklar bo‘yicha Samarqanddagi toshtaroshlik san’at ining noyob namunasi bo‘lgan
Zangiota maqbarasi va Shayxontohur majmuasi diqqatga sazovor. Majmua keyingi davrda qayta
qurilgan mo‘tabar shayx Hovandi Tohur maqbarasi asosida tarkib topdi. Bu erda asriy daraxtlari
bor xiyobon, mo‘jazgina masjid va minora, bir necha daxma va ko‘plab qabrtoshlar bo‘lgan.
Qozoq aslzodalari vakili Qaldirg’ochbiyning maqbarasi XV-asrga mansub. Mazkur
inshootda Shimoliy Turkiston me’morchiligi an'analari aks etgan, masalan, ko‘p qirrali gardishi
qirrador va chodirsimon shakldagi gumbaz bilan tugal holatga kelgan. Biroq ichki va nishab
gumbazni ushlab turgantuzilmalar XV-asrning birinchi yarmida Samarqand va Hirotda ishlab
chiqilgan tizimlar uchun xosdir.
Temur davrida tuzilishi va miqyosi bo‘yicha misli ko‘rilmagan inshoot barpo qilindi. Bu
saltanatning ko‘manchi qozoq aholisi yashaydigan shimoliy qismidagi Yassi keyinroq Turkiston
deb atalgan shahrida qurilgan Ahmad Yassaviy maqbarasidir. Shayx Ahmad Yassaviy yuksak
istedodli mistik shoir bo‘lib, XII-XIII-asrlarda yashagan, Allohni madh etuvchi asarlar bitgan va
dasht aholisi o‘rtasida islomni targ’ib qilgan. Din ahlining qo‘llab-quvvatlashi tufayli uning
nufuzi asrdan-asrga orta bordi. Qabri esa doimiy qadamjoga aylandi. Qabr ustida maqbara barpo
qilinishi, bir jihatdan siyosiy tadbir ham edi. Temur Xitoyga yurishni mo‘ljallagan va shu yo‘lda
yashovchi aholi mehrini qozonishni istardi. 1392-yili yakunlangan bu qurilishga eng yuksak
malakali me’morlar va boshqa ustalar jalb etilgan, ularning aksar qismi esa Eronga yurishlaridan
olib kelingan edi. Ular binolar tarkibiga ko‘ra murakkab bo‘lgan, aniq rejalashtirilgan va ixcham
hajmiy kompozotsiyaga birlashgan binoni barpo etishdi. Unga kiraverish ravoqli va baland
gumbazli peshtoqdan iborat. Undan markaziy xona qozonli (yoki halim) xonaga o‘tiladi. Bunday
nomlanishiga sabab bu erda halim pishirilib, tarqatiladigan ulkan birinj qozon bor.
719
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Undan keyin shayx dafn etilgan go‘rxona keladi, ikki tomonida esa masjid, kutubxona va
ikki qavatli, o‘rtasi yo‘lakli yordamchi xonalar bor. Ikkita minorali peshtoqdan so‘ng
parallelepiped shaklidagi asosiy bino tepasida qozonlixona va go‘rxona gumbazlari ko‘rinadi,
go‘rxona gumbazi mo‘jazroq bo‘lsa ham sathi qirradorligi alohida ahamiyatga ega ekanligidan
dalolat beradi.
Bezak Temur davrining hashamatli me’morchiligi uchun an'anaviy, ya’ni, rangli
g’ishtlardan iborat naqshlar (girihlar va handasaviy yozuvlar) hamda belbog’lar, sumalaksimon
bezakalar, hoshiyalar va timpalardagi qadama naqsh va sirkor parchinlarda rang-baranglik
sipogina. Bu erda diniy mazmundagi bitiklar muhim rol o‘ynaydi. Ularg esa ba’zi zahmatkash,
kamtarona ustalarning nomlari ulanib ketgan, lekin barchalarining nomlari zikr qilinmagan.
Ichki bezaklar ham oddiygina bo‘lib, asosiy xonalar yorqin sahnlar, devorlar va ichki
gumbaz naqshlar bilan bezatilgan. Ahmad Yassaviy maqbarasi musulmon Sharqining me’moriy
yodgorliklari orasida eng noyobidir. Movarounnahrdagi qadamjolarning me’morchiligi ham
o‘ziga xos tuzilishga ega. Buxoroda qad rostlagan Chashmai Ayyub yodgorligi diqqatga sazovor,
deb keltiriladi, O‘zbekistonning benazir me’moriy yodgorliklaris kitobida. Mazkur ziyoratgoh
nihoyatda qadimiy bo‘lib, islomdan oldingi davrlarga borib taqalishini ba’zi manbalar e’tirof
etadi. Rivoyatlarda kelishicha Ayyub (alayhissalom) shu erga hassalari bilan urganlarida buloq
otilib chiqadi. Buxoro erlarida suv zahirasi oz bo‘lganligi sababidan ham bu makon muqaddas
joyga aylangan. Amir Temurning buyrug’iga binoan 1380-yili bu quduq ustiga misli ko‘rilmagan
bino qad ko‘taradi. Me’moriy xususiyatlarga ko‘ra, qurilishda Temur Urganchni bosib olganida
o‘zi bilan olib kelgan xorazmlik ustalar qatnashgan. Bo‘ylama o‘q bo‘ylab joylashgan uchta
xona ichida gumbazlar Movarounnahrga xos tarzda nozik did bilan sihlab chiqilgan. Bu binodagi
baland poy gumbaz ustida qurilgan markaziy gumbazning konussimon shakli Xorazmning
hashamatli me’morchiligiga xosdir.
Xulosa
Amir Temur va temuriylar davrida ziyoratgohlar va dinga munosabat o‘ziga xos yuksak
darajada shakllandi. Bu davr islom dini taraqqiyoti, ilm-fan va ma’rifatning rivojiga kuchli turtki
bo‘ldi. Amir Temur o‘z siyosatida diniy qadriyatlarni hurmat qilgan, ziyoratgohlar, masjidlar va
madrasalar qurilishini qo‘llab-quvvatlagan. Ayniqsa, u mashhur olimlar, sufiylar va avliyolarning
qabrlari ustiga ziyoratgohlar barpo ettirgan, bu orqali diniy merosni asrab-avaylashga xizmat
qilgan. Temuriylar avlodi ham bu an’anani davom ettirib, diniy-ma’naviy hayotga ijobiy
munosabatda bo‘lganlar. Natijada, bu davrda diniy obidalar ko‘plab qad rostlagan, ulamolar va
mutasavviflar faoliyati kuchaygan, islom madaniyati yuksalgan. Shu tariqa, Amir Temur va
temuriylar davridagi diniy siyosat va ziyoratgohlar faoliyati xalqning ma’naviy ongini
shakllantirishda muhim rol o‘ynagan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Temur, Amir.
Tuzukoti Temur
. Toshkent: Fan, 1991.
2.
Barthold, V.V.
Turkiston
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2000.
3.
Alisher Navoiy.
Mahbubul qulub
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti.
4.
Bobur, Zahiriddin Muhammad.
Boburnoma
. Toshkent: Sharq, 2002.
5.
Saidov, A.
Islom huquqi va O‘zbekiston
. Toshkent: Adolat, 2004.
6.
Jomiy, Abdurahmon.
Nafahotul uns
. Tehron, 1958.
7.
Xolbekov, M.
Temuriylar davri
. Toshkent: O‘qituvchi, 1996.
720
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
8.
Bosvort, C. E. (1996). Yangi Islom sulolalari: Xronologik va Genealogik qo'llanma.
Edinburg universiteti matbuoti.
9.
Metti, R. (2011). Rohatga intilish: Eron tarixida giyohvand moddalar va stimulyatorlar,
1500-1900. Prinston universiteti matbuoti. Subtelniy, M. (2007).
