2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
410
PISTA PO'CHOG'IDAN ANTIOKSIDANT MODDA OLISH
Umarova Gullola
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti “Tibbiy va biologik kimyo” kafedrasi O'qituvchi
Komiljonov Ravshanbek
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Stomatologiya 6024 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15680277
Annotatsiya.
Pista yetishtirish va qayta ishlash jarayonida katta miqdorda po‘choq
chiqindilari hosil bo‘ladi. Ko‘pchilik hollarda bu po‘choqlar foydasiz chiqindi sifatida tashlab
yuboriladi. Aslida esa, pista po‘chog‘i tarkibida biologik faol moddalarning, xususan, kuchli
antioksidant xususiyatga ega bo‘lgan fenolik birikmalarning mavjudligi aniqlangan. Ushbu ishda
ana shu po‘choqlardan antioksidant moddalarni ajratib olishning usullari, ularni tahlil qilish
metodlari va amaliy qo‘llanilishi o‘rganildi.
Kalit so’zlar:
Antioksidant, Fenolik birikmalar, Flavonoidlar, Ekstraksiya, Etanol
eritmasi.
Kirish
So‘nggi yillarda ekologik xavfsizlik, chiqindilardan samarali foydalanish va sog‘lom
turmush tarziga bo‘lgan talab ortib borayotgan bir paytda, o‘simlik xomashyolari asosida biologik
faol moddalarni olish dolzarb muammolardan biriga aylandi. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi
chiqindilarini qayta ishlash orqali tabiiy antioksidantlarni ajratib olish yo‘nalishi zamonaviy
biotexnologiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Pista (Pistacia vera) mevasi tarkibida
biologik faol moddalarning miqdori yuqori bo‘lib, uning yong‘og‘i nafaqat oziq-ovqat sanoatida,
balki farmatsevtika va kosmetologiyada ham keng qo‘llaniladi. Ammo pista po‘chog‘i ko‘pincha
chiqindi sifatida tashlab yuboriladi. Shu bilan birga, ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, pista
po‘chog‘i tarkibida fenolik birikmalar, flavonoidlar, taninlar kabi tabiiy antioksidantlar mavjud.
Ushbu moddalar erkin radikallarni zararsizlantirish xususiyatiga ega bo‘lib, organizmning qarish
jarayonini sekinlashtiradi, yurak-qon tomir kasalliklari va saraton rivojlanishining oldini oladi.
Asosiy qism
Bugungi kunda atrof-muhit muhofazasi, resurslardan oqilona foydalanish va chiqindilarni
qayta ishlash global muammolardan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini qayta ishlashda hosil bo‘ladigan chiqindilar – po‘choqlar, ildizlar, somonlar kabi
qismlar, ko‘pincha chiqindi sifatida yo‘q qilinadi. Ammo ilmiy izlanishlar shuni ko‘rsatmoqdaki,
bu chiqindilar tarkibida biologik faol, foydali birikmalar mavjud bo‘lib, ulardan farmatsevtika,
oziq-ovqat, kosmetika sanoatida keng foydalanish mumkin. Pista po‘chog‘i ana shunday
e’tibordan chetda qolayotgan, ammo foydali xususiyatlarga ega chiqindilardan biridir. Undagi
fenolik birikmalar, flavonoidlar va boshqa antioksidant komponentlar sog‘liq uchun foydali
hisoblanadi. Shu bois bu mavzuni o‘rganish nafaqat ilmiy, balki iqtisodiy, ekologik jihatdan ham
dolzarbdir. Pista po‘chog‘i tarkibida lignin, sellyuloza, hemisellyuloza, taninlar, flavonoidlar,
gallik kislota va boshqa fenolik birikmalar mavjud. Ushbu komponentlar o‘simliklarda himoya
vazifasini bajaradi va ular orqali inson organizmiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan biologik faol
moddalarning manbai bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, flavonoidlar va taninlar antioksidant faolligi
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
411
yuqori bo‘lgan moddalardan sanaladi. Po‘choqning bu xususiyatlarini aniqlash va ulardan
foydalanish, tabiiy resurslardan to‘liq foydalanishga imkon yaratadi.
Antioksidantlar organizmda oksidlovchi stressni kamaytirishga yordam beradigan
moddalar bo‘lib, ular erkin radikallar bilan reaksiyaga kirishadi va ularni zararsiz holatga keltiradi.
Bu jarayon natijasida hujayralar zararlanishining oldi olinadi, qarish sekinlashadi, yurak-qon tomir
kasalliklari, diabet, saraton va boshqa surunkali kasalliklarning oldi olinadi. Tabiiy antioksidantlar
kimyoviy sintez qilingan vositalarga nisbatan xavfsiz va ekologik toza hisoblanadi. Shuning uchun
pista po‘chog‘idagi tabiiy antioksidantlarni ajratib olish va ularni qo‘llash katta ahamiyatga ega.
Pista po‘chog‘idan antioksidant moddalarni ajratib olish jarayoni bir necha bosqichdan iborat
bo‘lib, har bir bosqich mahsulot sifati va samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, pista
po‘chog‘i dastlabki ishlovdan o‘tkaziladi: ya’ni u yuviladi, quyoshda yoki past haroratli
quritgichda quritiladi va mayda zarrachalarga bo‘linadi. Bu bosqich, ekstraksiyaga tayyorlash deb
ataladi.
Keyingi bosqich ekstraksiya deb nomlanadi. Bu usulda biologik faol moddalarning suyuq
erituvchilar yordamida ajralib chiqishi ta’minlanadi. Odatda bu maqsadda suv, etanol, metanol
yoki ularning aralashmalari ishlatiladi. Erituvchi sifatida eng ko‘p ishlatiladigan 70% etanol
eritmasi bo‘lib, u biologik faol moddalarni yaxshi ajratadi va oziq-ovqat xavfsizligi jihatidan ham
maqbul hisoblanadi. Ekstraksiya odatda 24 soat davomida, xona haroratida yoki past haroratda,
ba’zida esa past bosim ostida amalga oshiriladi. Po‘choq kukuni erituvchiga solinadi va
aralashtirib turiladi. Ushbu jarayon davomida po‘choqdagi fenolik birikmalar erituvchiga o‘tadi.
So‘ngra, aralashma filtrlanadi bunda ajralgan ekstrakt eritmadan alohida olinadi. Filtrlangan
ekstrakt keyinchalik bug‘latib
kontsentratsiyalash bosqichidan o‘tkaziladi, bu esa antioksidant
moddalarning to‘planishini ta’minlaydi. Natijada antioksidantlarga boy ekstrakt olinadi. Ushbu
bosqichlarning barchasi laboratoriya sharoitida bajariladi, ammo texnologiyalar to‘g‘ri tanlansa,
sanoat darajasida ham amalga oshirilishi mumkin.
Pista po‘chog‘idan ajratilgan ekstraktning tarkibidagi antioksidant moddalarni aniqlash va
baholash uchun turli kimyoviy va fizik-kimyoviy usullar qo‘llaniladi. Bu usullar ekstraktning
sifatini, faolligini va miqdoriy ko‘rsatkichlarini aniqlash imkonini beradi. Birinchi navbatda,
DPPH testi (2,2-difenil-1-pikrilgidrazil testi) keng qo‘llaniladi. Bu testda antioksidant moddalar
erkin radikal DPPH bilan reaksiyaga kirishadi va uning rangini o‘zgartiradi. Rang o‘zgarish
darajasi orqali antioksidant faollik miqdoriy jihatdan baholanadi. Keyingi mashhur usul ABTS
testi, bu usulda ham antioksidantlar ABTS radikalini neytrallashtirish xususiyatiga qarab
baholanadi. Bu testlar, ayniqsa fenolik birikmalarning erkin radikallarni yo‘q qilish imkoniyatini
ko‘rsatadi.
UV-visible spektrofotometriya esa ekstraktning nur yutish xususiyatiga asoslangan. Bu
usul orqali antioksidantlar kontsentratsiyasi aniqlanadi. Bunda ma’lum to‘lqin uzunligida nur
yuborilib, ekstraktning qanday miqdorda nurni yutishi aniqlanadi. Yana bir keng tarqalgan va aniq
usul - bu Yuqori bosimli suyuqlik xromatografiyasi (HPLC) bo‘lib, u ekstraktdagi individual
fenolik birikmalarni ajratib, ularning miqdorini va xossalarini o‘lchash imkonini beradi. HPLC
yordamida flavonoidlar, taninlar, gallik kislota va boshqa antioksidant komponentlar aniq tahlil
qilinadi. Bu usullar natijasida pista po‘chog‘idan olingan moddalar to‘liq baholanadi va ularning
qanday sohalarda foydalanish mumkinligi aniqlanadi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
412
Tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, pista po‘chog‘idan olingan ekstraktlar tarkibida
sezilarli miqdorda fenolik birikmalar va flavonoidlar mavjud bo‘lib, ular kuchli antioksidant
faollikka ega. Bu ekstraktlar tibbiyot, oziq-ovqat va kosmetika sohalarida keng foydalanish uchun
yaroqli hisoblanadi. Tibbiyot sohasida ular biofaol qo‘shimchalar sifatida yurak-qon tomir
kasalliklari, oksidlovchi stressga asoslangan patologiyalar (masalan, saraton, diabet)
profilaktikasida qo‘llanilishi mumkin. Shuningdek, pista po‘chog‘idan olingan moddalar
yallig‘lanishga qarshi va qarishga qarshi xususiyatlarga ega bo‘lib, tabiiy preparatlar ishlab
chiqarishda foydalanilishi mumkin. Oziq-ovqat sanoatida bu ekstraktlar konservant sifatida
ishlatiladi, chunki antioksidantlar oziq-ovqat mahsulotlarining saqlash muddatini uzaytiradi,
ularning rang, ta’m va oziqlanish sifatini saqlaydi.
Xulosa
Yuqoridagi tadqiqotlar va tahlillar shuni ko‘rsatadiki, pista po‘chog‘i tarkibida biologik
faol, ayniqsa antioksidant xususiyatga ega bo‘lgan fenolik birikmalar, flavonoidlar va boshqa
foydali moddalar mavjud. Bu moddalarning ajratib olinishi ekologik jihatdan toza, iqtisodiy
samarali va sog‘liq uchun xavfsiz bo‘lgan tabiiy resurslardan biri hisoblanadi. Pista po‘chog‘idan
olingan antioksidant moddalar organizmdagi erkin radikallar ta’sirini kamaytirish orqali
yallig‘lanish jarayonlarini bostirish, immunitetni mustahkamlash, yurak-qon tomir, onkologik va
surunkali kasalliklarning oldini olishda katta ahamiyatga ega. Shuningdek, ekstraktsiya
jarayonining oddiyligi va arzonligi bu xomashyoni farmatsevtika, oziq-ovqat va kosmetika
sanoatida keng joriy etish imkonini beradi. Pista po‘chog‘i singari sanoat chiqindilaridan samarali
foydalanish orqali chiqindisiz texnologiyalarni rivojlantirish va atrof-muhitga zarar yetkazmasdan
iqtisodiy foyda olish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shahidi, F., & Ambigaipalan, P. (2015). Phenolics and polyphenolics in foods, beverages
and spices: Antioxidant activity and health effects – A review.
Journal of Functional
Foods
, 18, 820–897.
2.
Koca, N., & Karadeniz, B. (2009). Antioxidant properties of shelled pistachio nuts (Pistacia
vera L.) and their relationships with phenolic composition.
Journal of Food Quality
, 32(1),
93–106.
3.
Karakaya, S., & Yılmaz, Y. (2007). Antioxidant activity of pistachio (Pistacia vera L.) shell
extract and its application in sunflower oil.
International Journal of Food Science and
Technology
, 42(4), 412–416.
4.
Дехканова,
Н.,
Рахматкариева,
Ф.,
&
Жамолиддинова,
Н.
(2022).
ТЕРМОДИНАМИКА АДСОРБЦИИ СЕРОВОДОРОДА НА ЦЕОЛИТЕ NаX.
Farg'ona davlat universiteti, (3), 51-51.
5.
Абдурахмонов, Э. Б., Дехканова, Н. Н., Рахматкариева, Ф. Г., Кохаров, М., &
Жамолиддинова, Н. Б. К. (2022). КАЛОРИМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АДСОРБЦИИ
МЕТИЛМЕРКАПТАНА В ЦЕОЛИТЕ NAX. Universum: химия и биология, (11-2
(101)), 22-28.
6.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
413
7.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
8.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ. Главный
редактор, 22
