ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
806
RANGTASVIRDA NUR VA SOYA SIMFONIYASI
Tashmuratov Maxamadyor Ergashevich
Kamoliddin Behzod nomidagi
Milliy rassomlik va dizayn instituti “Dastgohli rangtasviri” kafedrasi professori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15683887
Annotasiya.
Mazkur maqolada rangtasvir san’atida nur va soya vositalarining badiiy
hamda dramaturgik ifodaviy kuchi tahlil qilinadi. Nur va soyaning psixologik obraz yaratishdagi
o‘rni, tenebrizm uslubining qadimiy va zamonaviy san’atdagi talqinlari, shuningdek, yorug‘lik
kontrasti orqali kompozitsion yechimga erishish yondashuvlari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
rangtasvir, nur, soya, tenebrizm, dramaturgiya, kontrast, psixologik ifoda,
kompozitsiya.
СИМФОНИЯ СВЕТА И ТЕНИ В ЖИВОПИСИ
Аннотация.
В
данной
статье
анализируется
художественная
и
драматургическая выразительная сила средств света и тени в изобразительном
искусстве. Освещается роль света и тени в создании психологического образа,
интерпретации стиля тенебризм в античном и современном искусстве, а также
подходы к достижению композиционного решения через контраст света.
Ключевые слова:
живопись, свет, тень, тенебризм, драматизм, контраст,
психологическое выражение, композиция.
THE SYMPHONY OF LIGHT AND SHADOW IN PAINTING
Abstract.
This article analyzes the artistic and dramatic expressive power of the means of
light and shadow in the visual arts. The article highlights the role of light and shadow in
creating a psychological image, interpreting the style of tenebrism in ancient and modern art, as
well as approaches to achieving a compositional solution through the contrast of light.
Keywords:
painting, light, shadow, tenebrism, drama, contrast, psychological expression,
composition.
Tasviriy san’at bu nafaqat tashqi olamni tasvirlash, balki ichki ruhiy kechinmalarni
ko‘rinarli obrazlar orqali yetkazish vositasidir. Ayniqsa,
nur va soya
rangtasvirda chuqur
dramatik ma’no beruvchi estetik unsurlar sifatida qadrlanadi. Ular yordamida rassom sahnaning
dinamikasini, emotsional keskinligini, obrazlar orasidagi munosabatni vizual ravishda ifodalaydi.
Shu jihatdan, “nur va soya simfoniyasi” degan ibora rangtasvirning ichki musiqasini
tasvirlash uchun o‘rinlidir.
Nur orqali psixologik holatni ifodalash
Nur bu hayot, ma’no va e’tibor manbai. Asarda yoritilgan nuqtalar ko‘pincha muhim
fikrlar, g‘oyaviy markazlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, inson yuzi yoki qo‘li ustidagi
yorug‘lik qalb holatini ochib beruvchi ruhiy aksdir. Bu jihatdan nur obrazning psixologik
yoritilishidir. Rembrandt, Leonardo da Vinci, Karavaggio kabi klassik ustalar aynan nur orqali
ruhiy kechinmalarni tasvirlashga erishganlar. Zamonaviy san’atda bu uslub yanada chuqurlashib,
psixologik holat bilan ijtimoiy metafora birlashadi. Masalan, bir sahnadagi markaziy qahramon
ustiga tushayotgan nur orqali insonning tanho holati, umidga bo‘lgan ishonchi yoki ijtimoiy
bosimlar ifodalanadi. Naturaga tushayotgan yorug‘lik va soyalarni to‘g‘ri tasvirlash natijasida
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
807
o‘xshashlikka erishish mumkin. Naturaga qo‘yilgan buyumlarga yorug‘lik qanchalik tik tushsa
ularning tasviri shunchalik yaqqol ko‘rinadi. Aksincha, chetdan tushayotgan yorug‘lik
buyumga umumiy tarzda tushib bajarilayotgan tasvirni xiraroq bo‘lishiga olib keladi.
Yorug‘lik urilib (sinib) bir buyumdan ikkinchisi va uchinchisiga tushishi mumkin. Bu
tasvirlanayotgan buyumlardagi yorug‘ va soyalar majmuasini tashkil yetadi. Ular
quyidagilardan iborat:
yorug‘lik;
soya;
tushuvchi soya;
yarim soya;
aks yorug‘lik;
yaltiroqlik.
Yorug‘lik deb — predmet yuzasiga tik tushuvchi quyosh yoki sunʼiy yoritgichlarning
buyum yuzasida tashkil etgan nurga aytiladi.
Soya — buyumlarning yoritilgan qismining orqasiga (teskarisiga) yorug‘lik nurlari
tushmagan yeriga aytiladi. Bunday soyalar shaxsiy soya deb ham yuritiladi. Tasvirlar
bajarishda tushuvchi soyalar ham kuzatiladi. Ushbu soyalar buyumlarning biri ikkinchisini
to‘sishi natijasida hosil bo‘ladi. Ushbu soyalar buyum tekisligiga (stol, pol, yer va hokazo)
hamda bajarilayotgan buyumlarning biridan ikkinchisiga ham tushishi mumkin. Buyumlarga
qiyaroq (xiraroq) ravishda tushuvchi yorug‘lik nuri ularda yarim soyalarni tashkil etadi. Yarim
soyalar asosan yorug‘lik va shaxsiy soyalar oralig‘ida joylashadi. Shuning uchun buyumlardagi
har qanday soyalar ham bir xil tusda bo‘lavermaydi. Faqatgina yorug‘, soya va yarim soyalar
vositasidagina buyumlarning hajmlarini to‘g‘ri bajarish mumkin.
Shuni taʼkidlash kerakki, tuslar vositasida narsalarning hajmdorligini bo‘rttirib ishlash
jarayonida rangning va tusning birgalikdagi ko‘rinishi, shakllarining yorug‘lik va soyalarning
yakdilligi qo‘yilmaning yaxlit ko‘rinishini taʼminlaydigan eng muhim jihati ekanligini esdan
chiqarmaslik kerak. Yorug‘lik, soya, yarim soya, refleks hamda ranglar gradatsiyasi
qo‘yilmani bitgan holatini beradi.
Tenebrizm — qorong‘ulikdagi dramatizm
Tenebrizm barokko davriga xos uslub bo‘lib, unda nur va qorong‘ilik o‘rtasidagi kuchli
kontrast orqali dramatik kuch yaratiladi. Karavaggio ijodida bu uslub nihoyatda kuchli namoyon
bo‘lgan. Qorong‘u fon, ichki faqat bitta nur manbai bilan yoritilgan obraz bu diniy, ijtimoiy yoki
shaxsiy muammolarning chuqur ramziy tasviridir. Bugungi kunda tenebrizm nafaqat realizmda,
balki konseptual san’atda ham o‘z ifodasini topmoqda. Rassom qorong‘ilikni shunchaki soyaviy
muhit emas, balki filosofik tushuncha bo‘shliq, befarqlik, zulmat, e’tiborsizlik belgisi sifatida
qo‘llaydi.
Kontrast yorug‘lik va kompozitsion kuch
Kompozitsiyada yorug‘lik kontrasti bu tomoshabinning nigohini boshqarish, muhim
nuqtalarni ajratib ko‘rsatishning asosiy usulidir. Yorug‘ joylar harakat, hayot, e’tibor timsoli
bo‘lsa, soya sir, xavotir, noma’lumlikni ifodalaydi. Aynan kontrast tufayli asar ichida dramatik
ritm, vizual kuch va emotsional kuchlanish hosil bo‘ladi. Bu yondashuv teatr sahnasini eslatadi:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
808
sahnada faqat bir belgi yoritilgan bo‘lsa, barcha e’tibor unga qaratiladi. Rassomlar aynan
shunday vizual muvozanat orqali sahnani psixologik kuch bilan to‘ldiradilar.
Nur va soya tasviriy san’atda nafaqat shakl va fazoni yaratadi, balki obrazning ruhiyatini,
voqealikning dramatik mohiyatini ifodalovchi badiiy vositadir. Rassomlar ularni “yorug‘lik tili”
sifatida ishlatib, tomoshabinni asarning ichki hayotiga jalb etadi. Zamonaviy san’atda nur va
soyaning ramziy va dramaturgik ifodasi kengayib, rassomga inson ruhiy olamini, zamonaviy
muammolarni va abadiy haqiqatlarni tasvirlash imkonini beradi. Shu sababli, nur va soya orqali
yaratilgan “simfoniya” — bu tomoshabinni fikrlashga, his qilishga va hayratlanishga
chorlaydigan kuchli estetik hodisadir.
REFERENCES
1.
Alpatov M.V. "Zapadnoye iskusstvo: Estetika i forma", Moskva, 1983.
2.
Karavaggio: Art and Faith. The National Gallery, London, 2020.
3.
Yuldoshev Sh. "Rangtasvir asoslari", Toshkent: O‘qituvchi, 2015.
4.
Zarifova Dilfuza Omon qizi. (2023). RANGLARNING FAZOVIY BIRIKMALARI VA
XUSUSIYATLARI. Educational research in universal sciences, 2(5), 159–162.
https://doi.org/10.5281/zenodo.8033991
5.
Zarifova, D. (2023). TEACHING TECHNOLOGY OF THE TOPIC OF PORTRAIT OF
THE HUMAN HEAD IN PAINTING. Modern Science and Research, 2(10), 391-393.
6.
Zarifova, D. (2025). IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNING BADIIY
QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHDA ART-TERAPIYANING O ‘RNI VA
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 271-274.
