Iyun, 2025-Yil
310
OMMAVIY AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA KORPORATIV BOSHQARUV:
FUQAROLIK-HUQUQIY NORMALARNING AHAMIYATI
Hasanov Temur Azamatovich
Magistratura talabasining ilmiy tezis Toshkent davlat yuridik universiteti, Fuqarolik huquqi
kafedrasi
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15678198
Annotatsiya.
Mazkur tezisda ommaviy aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv
tizimining fuqarolik-huquqiy asoslari, boshqaruv organlarining vakolatlari va ular faoliyatining
huquqiy tartibga solinishi tahlil qilinadi. Xususan, direktorlar kengashi, kuzatuv kengashi va
aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining o‘zaro munosabatlari, ularga oid nizolar bo‘yicha sud
amaliyoti va xorijiy davlatlar tajribasi o‘rganilgan.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi korporativ boshqaruvni takomillashtirishga oid islohotlar
jarayonida ommaviy aksiyadorlik jamiyatlari (OAJ) faoliyatini huquqiy jihatdan aniq belgilash
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur subyektlarning faoliyati Fuqarolik kodeksi, “Aksiyadorlik
jamiyatlari to‘g‘risida”gi Qonun
(1996-yil, yangi tahriri 2015-yil), “Korporativ boshqaruv kodeksi” (2015-yil
31-dekabrdagi 9-son qaror) va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Asosiy qism
1. Korporativ boshqaruv tushunchasi va fuqarolik-huquqiy asoslari
1. Korporativ boshqaruv tushunchasi va fuqarolik-huquqiy asoslari (kengaytirilgan
tahlil)
Korporativ boshqaruv — bu aksiyadorlar, menejment, direktorlar kengashi va boshqa
manfaatdor tomonlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi tizim bo‘lib, kompaniyaning
strategik boshqaruvi, nazorat va hisobdorlik mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. Bu tushuncha
fuqarolik huquqi doirasida aksiyadorlik jamiyatlarining samarali, shaffof va javobgar boshqaruviga
erishish vositasi sifatida qaraladi.
O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligida korporativ boshqaruv, ayniqsa
ommaviy aksiyadorlik jamiyatlarida, “Aksiyadorlik jamiyatlari to‘g‘risida”gi Qonun (2015-y. yangi
tahriri), Fuqarolik kodeksi (103-modda), shuningdek, 2015-yilda tasdiqlangan “Korporativ
boshqaruv kodeksi” bilan tartibga solinadi. Ushbu kodeks tavsiya xarakteriga ega bo‘lishiga
qaramay, OAJlarda korporativ intizomni mustahkamlash, manfaatlar muvozanatini saqlash va
nizolarni oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston tajribasida korporativ boshqaruv tizimi quyidagi asosiy boshqaruv organlari
orqali amalga oshiriladi:
Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi
— jamiyat faoliyatiga oid eng muhim
masalalarni hal qiluvchi oliy organ. Bunga ustav qabul qilish, yillik moliyaviy hisobotlarni
tasdiqlash, foydani taqsimlash, kuzatuv kengashini saylash kabi vakolatlar kiradi.
Kuzatuv kengashi
— jamiyat strategik rivojlanishini nazorat qiluvchi va ijroiya
organ ustidan doimiy monitoring olib boruvchi muhim tuzilma.
Iyun, 2025-Yil
311
Ijroiya organ
(yakka yoki kollegial) — jamiyatning kundalik faoliyatini
boshqaruvchi, operatsion qarorlarni amalga oshiruvchi tuzilma hisoblanadi.
Mazkur organlarning o‘zaro vakolatlari, huquqiy maqomi va mas’uliyati O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi 103-moddasi, “Aksiyadorlik jamiyatlari to‘g‘risida”gi Qonunning
14–24-moddalari hamda “Korporativ boshqaruv kodeksi”ning tegishli qoidalari bilan tartibga
solinadi. Ayniqsa, mazkur me’yorlarda manfaatlar to‘qnashuvi, qaror qabul qilish tartibi, hamda
aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish mexanizmlari batafsil bayon etilgan.
Qo‘shimcha nazariy qarashlar
Xalqaro amaliyotda korporativ boshqaruv tushunchasi bir necha nazariy yondashuvlar
asosida izohlanadi:
Agentlik nazariyasi
(Jensen & Meckling, 1976): Bu nazariyaga ko‘ra, kompaniya
egalari (aksiyadorlar) va menejerlar (agentlar) o‘rtasidagi manfaatlar nomutanosibligi korporativ
boshqaruv mexanizmlari orqali hal qilinishi lozim.
Steykxolder nazariyasi
: Faqat aksiyadorlar emas, balki xodimlar, iste’molchilar,
yetkazib beruvchilar va davlat kabi manfaatdor tomonlar manfaatlarini muvozanatlashtirishni
nazarda tutadi.
Xulq-atvorli boshqaruv yondashuvi
(Behavioral Governance): Shaxsiy xatti-
harakatlar va psixologik omillar, boshqaruv qarorlariga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganadi.
Xalqaro huquqiy standartlar bilan solishtirma tahlil
Misol uchun,
OECD Korporativ Boshqaruv Prinsiplari
(2015) — bu xalqaro mezonlarga
asoslangan ko‘rsatmalar bo‘lib, ularda shaffoflik, aksiyadorlar huquqlari, manfaatdor tomonlar
bilan munosabatlar va boshqaruv organlarining javobgarligi belgilangan.
Shu
bilan
birga,
EU
Company
Law
(Yevropa
Ittifoqi
Kompaniyalar
huquqi) – transchegaraviy operatsiyalarni nazorat qilish, steykxolderlar manfaatlarini himoya qilish
va ekologik-ijtimoiy javobgarlik tamoyillarini ilgari suradi.
2. Fuqarolik-huquqiy nizolar va sud amaliyoti
O‘zbekistonda korporativ boshqaruv bilan bog‘liq fuqarolik-huquqiy nizolar asosan
quyidagi holatlarda yuzaga keladi:
aksiyadorlarning umumiy yig‘ilish qarorlarini haqiqiy emas deb topish;
direktorlar kengashi a’zolarining o‘z vakolatlarini suiiste’mol qilganligi;
manfaatlar to‘qnashuvi sharoitida tuzilgan shartnomalarni bekor qilish.
Masalan, 2023-yilda Toshkent shahar fuqarolik sudida 1-son korporativ nizosi bo‘yicha
da’vogarning aksiyadorlar yig‘ilishi qarorini haqiqiy emas deb topish talabi qanoatlantirilgan,
chunki yig‘ilish chaqirish tartibiga rioya qilinmagan
(2).
3. Xorijiy tajriba: AQSh, Germaniya va Singapur yondashuvi
AQShda
korporativ boshqaruv Delaware General Corporation Law (DGCL) asosida
tartibga solinadi. Unda direktorlar kengashining aksiyadorlar oldidagi fidusiar burchlari — sadoqat,
halollik va hisobdorlik tamoyillari asosiy mezon sifatida belgilanadi
(3).
Germaniya
da ikki darajali boshqaruv tizimi qo‘llaniladi:
Aufsichtsrat
(kuzatuv kengashi)
va
Vorstand
(ijroiya kengashi). AktG (Aktiengesetz, 1965) 76–116-moddalari bu ikki organ
o‘rtasidagi funksional tafovutni huquqiy jihatdan aniq belgilaydi.
Iyun, 2025-Yil
312
Singapurda
esa korporativ boshqaruv Singapur fond birjasi (SGX)ning majburiy tavsiyalar
kodeksi orqali qo‘llab-quvvatlanadi. Unda ijrochi direktorlar faoliyati ustidan mustaqil direktorlar
tomonidan muntazam monitoring joriy etiladi.
XULOSA
Ommaviy aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruvning samaradorligi ularning ichki
tuzilmasi, huquqiy normalarga amal qilinishi va boshqaruv organlari o‘rtasidagi vakolatlar
muvozanatiga bog‘liq. Fuqarolik-huquqiy tartibga solish vositalari orqali bu muvozanatga erishish
mumkin. Shu jihatdan xorijiy tajribalarni o‘rganish va mahalliy qonunchilikni takomillashtirish,
xususan, direktorlar kengashi a’zolarining mas’uliyatini oshirish yuzasidan konkret mexanizmlarni
ishlab chiqish zarur.
REFERENCES
1.
Rustambekov, I. A. (2021).
Korporativ boshqaruv asoslari
. Toshkent: TDYUU nashriyoti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi. (2023). Korporativ nizolar bo‘yicha sud qarorlari
to‘plami.
3.
Delaware
General
Corporation
Law.
Title
8,
§§
101–398.
https://delcode.delaware.gov/title8/c001/index.html
4.
Aktiengesetz
(AktG),
Bundesrepublik
Deutschland.
https://www.gesetze-im-
internet.de/aktg/
5.
Code
of
Corporate
Governance,
Singapore
Exchange.
https://www.sgx.com/regulation/corporate-governance
