320
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
CHERNOBIL, FUKUSIMA VA BOSHQA YADRO AVARIYALARINING HUQUQIY
OQIBATLARI
Erkinov Bobojon Baxtiyor o’g’li
Toshkent davlat yuridik universiteti
magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti talabasi
https:/doi.org/10.5281/zenodo.15629086
Annotatsiya.
Maqola Chernobil (1986) va Fukusima (2011) yadro avariyalari asosida
xalqaro va milliy huquqiy oqibatlarni tahlil qiladi. Tadqiqotda IAEA tomonidan qabul qilingan
konvensiyalar, Yaponiya va boshqa davlatlardagi qonunchilikdagi islohotlar, nazorat qiluvchi
organlarning mustaqilligi, javobgarlik va kompensatsiya tizimlari o‘rganiladi. TEPCO misolida
yadro tashkilotlarining huquqiy majburiyatlari va davlat yordami yoritiladi. Maqola rus va
ingliz tilidagi ishonchli manbalarga asoslangan bo‘lib, yadro xavfsizligini ta’minlashda huquqiy
mexanizmlarning o‘rni va evolyutsiyasi tahlil etiladi.
Kalit so’zlar:
Chernobil yadroviy falokati, Fukusima AES avariyasi, xalqaro huquqiy
mexanizmlar, yadro xavfsizligi tizimi, yadro energetikasi tartibga solinishi, IAEA konvensiyalari
yadro zararini kompensatsiya qilish, yadro inshootlarining xavfsizlik madaniyati, Vena
deklaratsiyasi , Yaponiya yadro siyosati, xalqaro javobgarlik rejimlari, ekologik xavflar.
ПРАВОВЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ ЧЕРНОБЫЛЬСКОЙ, ФУКУСИМСКОЙ И ДРУГИХ
ЯДЕРНЫХ АВАРИЙ
Аннотация
. В статье анализируются правовые последствия крупнейших ядерных
аварий — Чернобыльской (1986) и Фукусимской (2011) — на международном и
национальном уровнях. Исследование охватывает принятые МАГАТЭ конвенции,
реформы законодательства в Японии и других странах, вопросы независимости
регулирующих органов, ответственности операторов и компенсационных механизмов.
На примере компании TEPCO рассматриваются юридические обязательства операторов
АЭС и роль государства в преодолении последствий. Работа основана на авторитетных
источниках на русском и английском языках и раскрывает эволюцию правовых
механизмов обеспечения ядерной безопасности.
Ключевые слова:
Чернобыльская ядерная катастрофа, авария на АЭС Фукусима,
международные правовые механизмы, система ядерной безопасности, регулирование
ядерной энергетики, конвенции МАГАТЭ, компенсация ядерного ущерба, культура
безопасности ядерных установок, Венская декларация, ядерная политика Японии,
режимы международной ответственности, экологические риски.
Kirish.
1986-yil 26-aprelda sodir bo‘lgan
Chernobil AES
avariyasi atom energetikasi
tarixidagi eng yirik texnogen halokatlardan biri bo‘ldi. Bu voqea natijasida o‘nlab odamlar halok
bo‘ldi, minglab kishi radiatsiya ta’siriga uchradi va Yevropaning katta hududlari radioaktiv
ifloslanishga uchradi
.
1
Avariya oqibatlarini bartaraf etish uchun Sovet davlati ulkan mablag‘
sarfladi – ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, taxminan 130 milliard AQSh dollari miqdorida xarajat
qilingan
.
2
Mazkur falokat yopiq jamiyat sharoitida sodir bo‘lib, xavfsizlik madaniyatining
yetishmasligi uning sabablaridan biri bo‘lgani keyinchalik tan olingan
.
3
Chernobil halokati
nafaqat sanitariya-epidemiologik va ijtimoiy oqibatlar keltirib chiqardi, balki xalqaro darajada
1
“Восемь уроков Чернобыля: как их выучила атомная промышленность России”, 26.04.2021.
2
“Восемь уроков Чернобыля: как их выучила атомная промышленность России”., 26.04.2021
3
“The 1986 Chornobyl nuclear power plant accident”. Xalqaro atom energiyasi agentligi rasmiy veb-sahifasi, aprel 2016
321
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
yadro xavfsizligi masalalariga jiddiy e’tibor qaratilishiga turtki berdi. Xususan, halokatdan ko‘p
o‘tmay, xalqaro hamjamiyat yadro avariyalari haqida tezkor xabardor qilish hamda bunday
favqulodda vaziyatlarda o‘zaro yordam ko‘rsatishni tartibga soluvchi ikkita muhim konvensiyani
qabul qildi. Bu
1986-yilgi
“Yadro avariyasi haqida xabardor qilish to‘g‘risidagi konvensiya” va
“Yadro avariyasi yoki radiatsion favqulodda vaziyatda yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi
konvensiya” bo‘lib, ular avariya yuz berganda davlatlarning IAEA (Xalqaro atom energiyasi
agentligi) orqali darhol axborot almashishi va zarur yordamni tashkil etishi uchun huquqiy asos
yaratdi. Shu tariqa, Chernobil fojiasi ortidan xalqaro yadro huquqi va yadro xavfsizligi rejimini
mustahkamlash jarayoni boshlandi.
Oradan qariyb chorak asr o‘tib, 2011-yil 11-mart kuni Yaponiyadagi
Fukusima-1 AES
da
kuchli zilzila va undan keyingi sunami tufayli yana og‘ir yadro avariyasi sodir bo‘ldi. Fukusima
avariyasi Xalqaro yadroviy hodisalar shkalasi (INES) bo‘yicha eng yuqori 7-darajaga teng deb
baholangan bo‘lib, uning oqibatida uchta reaktor aktiv zonasi erib ketdi va muhitga sezilarli
miqdorda radioaktiv moddalar chiqdi.
4
Mazkur voqea yapon jamiyatida va butun dunyoda atom
energetikasiga nisbatan munosabatni o‘zgartirdi hamda yadro texnologiyalaridan xavfsiz
foydalanish borasida yangi huquqiy chora-tadbirlar majmuasini keltirib chiqardi. Xususan,
Yaponiya hukumati avariya saboqlari asosida milliy me’yoriy bazani isloh qildi – mustaqil
yadroviy tartibga soluvchi organni tuzdi, AESlarga nisbatan xavfsizlik talablarini kuchaytirdi va
avariya oqibatlarini bartaraf etish uchun maxsus kompensatsiya fondini shakllantirdi. Fukusima
inqirozi shuningdek xalqaro miqyosda yadroviy xavfsizlikka oid konvensiyalarni qayta ko‘rib
chiqish va kuchaytirish zaruratini ko‘rsatdi. 2015-yilda Konvensiya qatnashchi-davlatlari
Yadroviy xavfsizlik bo‘yicha Vena deklaratsiyasi
ni bir ovozdan qabul qildi – ushbu hujjat
Fukusima-dan keyin yadro qurilmalarini loyihalash va ekspluatatsiya qilishda yirik radiatsion
chiqindilarning oldini olishga qaratilgan prinsiplarni belgilab berdi.
5
Yuqoridagi misollar ko‘rsatmoqdaki, yirik yadro avariyalari natijasida xalqaro
hamjamiyat
va alohida davlatlar
huquqiy
chora
lar orqali yadroviy xavfsizlikni
mustahkamlashga intiladi. Ushbu maqolada Chernobil va Fukusima voqealari hamda boshqa
ba’zi xalqaro yadro avariyalari tajribasi tahlil qilinadi. Maqsad – bunday halokatlarning huquqiy
oqibatlarini, ya’ni xalqaro konvensiyalar, milliy qonunchilik va tartibga solish organlari
faoliyatidagi o‘zgarishlarni o‘rganish va qiyoslash. Tadqiqot natijalari yadro energetikasidan
tinchlik maqsadida foydalanishda huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish borasida xulosa va
tavsiyalar berishga xizmat qiladi.
Mazkur ishda
taqqoslash
va
huquqiy hujjatlar sharhlash
uslubi qo‘llanildi. Avvalo,
Chernobil (1986) va Fukusima (2011) yadro avariyalarining oqibatlariga doir xalqaro va milliy
huquqiy hujjatlar o‘rganildi. Xususan, IAEA va boshqa tashkilotlar tomonidan halokatlardan
keyin qabul qilingan konvensiyalar, rezolyutsiyalar va dasturlar tahlil qilindi. Shuningdek,
xalqaro huquqiy sharhlar
va
manbalar
asosida ushbu konvensiyalarning samaradorligi va zaif
jihatlari tahlil qilindi
.
Tadqiqotda ochiq manbalardagi statistik ma’lumotlar va hisobotlardan foydalangan holda
avariyalarning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari (masalan, evakuatsiya qilingan aholi soni, zararni
qoplash xarajatlari) huquqiy choralar bilan bog‘lab o‘rganildi. Jumladan, Jahon Yadro
Assotsiatsiyasi (WNA) va IAEA materiallaridan avariyalar sabablarini va ularning xalqaro
4
“Chernobyl Accident 1986”
. Jahon Yadro Assotsiatsiyasi (WNA) axborot kutubxonasi.
5
“Vienna Declaration on Nuclear Safety Is Adopted at Diplomatic Conference”. IAEA yangiliklar xizmati
322
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
huquqiy aks-sadosini yorituvchi ma’lumotlar olindi.
6
Shu bilan birga,
ommaviy axborot
vositalari xabarlari
(RIA Novosti, RBK va boshqalar) hamda rasmiy bayonotlar tahlil qilinib,
avariyalar saboqlari asosida qabul qilingan siyosiy-huquqiy qarorlar (masalan, ayrim
davlatlarning atom energetikasidan voz kechish qarorlari) haqida ma’lumotlar to‘plandi.
7
Barcha
fakt va ma’lumotlar ishonchli manbalardan olingan bo‘lib, maqolada ularning manbalari izohlar
tarzida keltirilgan.
Tahlil
IMRAD usulida
olib borildi: dastavval muammo mohiyati va kontekstini
yorituvchi kirish qismi berildi, so‘ng metodologiya bayon etildi, keyingi bo‘limda asosiy
natijalar va faktlar keltirildi, undan so‘ng ularning muhokamasi va sharhi berilib, yakunda
umumiy xulosalar chiqarildi.
Chernobil avariyasining huquqiy oqibatlari.
Chernobil AES halokatidan so‘ng xalqaro
hamjamiyat tezkor choralar ko‘rdi. Yuqorida ta’kidlanganidek, 1986-yilning o‘zida IAEA
tashabbusi bilan ikki muhim ko‘p tomonlama bitim – “Yadro avariyasi haqida xabardor qilish
to‘g‘risidagi konvensiya” va “Yadro avariyasi yoki radiatsion favqulodda vaziyatda yordam
ko‘rsatish to‘g‘risidagi konvensiya” qabul qilindi. Bu konvensiyalar barcha a’zo davlatlar uchun
favqulodda vaziyatda bir-birini xabardor qilish va yordam so‘rash majburiyatlarini huquqiy
jihatdan mustahkamladi. Ayniqsa, Chernobil falokatida dastlabki kunlarda ma’lumotning
yashirilishi va kechikib yetkazilgani (masalan, avariya haqidagi xabar ilk bor Shvetsiya AESlari
tomonidan aniqlangan radiatsiya orqali ma’lum bo‘lgani) xalqaro maydonda keskin tanqid
qilingan edi. Yangi Konvensiyalar ana shunday axborot netransparentligi muammosini hal
etishga qaratildi – endilikda har qanday yirik yadro hodisasi haqida darhol xabar berish xalqaro
majburiyatga aylandi.
Shuningdek, Chernobil voqeasi ortidan yadro xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha boshqa
muhim xalqaro hujjatlar ham ishlab chiqildi. Jumladan, bir necha yillik muzokaralardan so‘ng
Yadro xavfsizligi bo‘yicha Konvensiya
1994-yil iyun oyida Vena shahrida qabul qilindi.Ushbu
Konvensiya atom elektr stansiyalarini ishlatuvchi davlatlarni yadro qurilmalarining barcha
bosqichlarida (loyihalashdan tortib, ekspluatatsiyagacha) xavfsizlikning yuqori darajasini
ta’minlash majburiyatini yuklovchi ilk majburiy xalqaro hujjat edi. Konvensiyaga muvofiq,
ishtirokchi davlatlar har uch yilda o‘z milliy yadro xavfsizligi bo‘yicha hisobotlarini taqdim etib,
o‘zaro
peer review
(tengdoshlar tekshiruvi) dan o‘tadi – bu tartib boshqa davlatlar va
mutaxassislar ishtirokida milliy xavfsizlik choralarini mustaqil baholash imkonini
yaratadi.Chernobildan keyingi davrda, shuningdek,
Radioaktiv chiqindilar va ishlatilgan
yadro yoqilg‘isi bilan muomala qilish bo‘yicha Qo‘shma konvensiya
(1997) kabi hujjatlar
ham qabul qilinib, yadro texnologiyalarining turli jabhalarida xavfsizlik mas’uliyatlari belgilab
qo‘yildi.
Chernobil avariyasining yana bir muhim oqibati –
xalqaro kooperatsiya va tajriba
almashish
tizimining kuchayishidir. 1989-yilda dunyoning yirik atom elektrostansiyalari
birlashib, ,,Butunjahon AES operatorlari assotsiatsiyasi (WANO)’’ni tuzdilar. WANO doirasida
30 dan ortiq mamlakatning 130 ga yaqin operator kompaniyalari bir-birining tajribasini
o‘rganish, xavfsizlik bo‘yicha standartlarni oshirish va maxfiylikni kamaytirishga kelishib
oldilar. Bu tashabbus bevosita Chernobil saboqlaridan kelib chiqqan bo‘lib, u yopiq sovet
tizimidan farqli o‘laroq, ochiqlik va hamkorlik orqali global miqyosda avariyalar oldini olishga
6
Fukushima Daiichi Accident”. WNA axborot kutubxonasi
7
“Германия объявила о полном отказе от атомной энергетики к 2022 году”.
323
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
qaratilgandi.
8
Yadro sanoatida xavfsizlik madaniyatini shakllantirish, operatorlarning malakasini
oshirish va muhim axborotni yashirmaslik prinsiplari WANO va IAEA kabi tuzilmalar faoliyati
orqali joriy etila boshlandi.
Chernobil avariyasining
milliy qonunchilikka ta’siri
ham katta bo‘ldi. Avariya
epitsentri bo‘lgan sobiq SSSR hududida (hozirgi Ukraina, Belarus va Rossiya) keyingi yillarda
zarar ko‘rgan aholini ijtimoiy muhofaza qilishga doir qator qonunlar qabul qilindi. Jumladan,
Ukrainada 1991-yilda “Chernobil AES halokati oqibatida jabrlangan shaxslar maqomi va
ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi maxsus qonun qabul qilinib, zarar ko‘rgan fuqarolarga
kompensatsiyalar, imtiyozlar va tibbiy xizmat kafolatlandi. Belarus va Rossiyada ham shunga
o‘xshash me’yoriy hujjatlar tasdiqlanib, radioaktiv ifloslanishga uchragan hududlar aholisi va
likvidatorlar davlat himoyasiga olindi. Biroq amaliyotda bu qonunlarning bajarilishi murakkab
bo‘ldi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Chernobil halokatidan zarar ko‘rgan sifatida ro‘yxatga
olingan shaxslar soni 7 milliondan oshgan, ularning barchasiga nafaqa va imtiyozlar belgilangan.
Natijada kompensatsiya resurslari juda ko‘plarga sochilib ketib, eng muhtojlarga yetarlicha
yordam yetmayotgani tanqid qilindi.
9
Oradan 25 yil o‘tib ham ko‘plab likvidatorlar va
jabrlanganlar qonun bo‘yicha belgilangan imtiyozlarini ololmayotgani haqida xabarlar chiqqan.
Bu holatlar yirik avariyalardan so‘ng qabul qilinadigan ijtimoiy himoya qonunlari qanday
amalga oshirilishi murakkab jarayon ekanini ko‘rsatadi.
Chernobil avariyasidan so‘ng SSSR hukumatining javobgarlik masalasi ham ko‘ndalang
qo‘yildi. 1987-yilda sodir bo‘lgan hodisa uchun aybdor deb topilgan bir necha mansabdor
shaxslar va mutaxassislar (jumladan, AES direktori Viktor Bryuxanov, bosh muhandis
o‘rinbosari Anatoliy Dyatlov va boshqalar) xizmat vazifasini suiiste’mol qilish va xavfsizlik
qoidalarini buzish ayblovi bilan sud qilindi. Ular turli muddatlarga ozodlikdan mahrum etilgan
bo‘lsa-da, keyinchalik afv etilib, muddatidan avval qo‘yib yuborildi. Bu jinoyat ishlarining o‘zi
ham yadroviy avariyalar oqibatida
huquqiy javobgarlik
ni kim o‘z zimmasiga olishi masalasini
kun tartibiga chiqardi. Totalitar tuzum sharoitida asosiy ayb operativ darajadagi xodimlarga
yuklangan bo‘lsa, xalqaro ekspertlar avariya uchun tizimli kamchiliklar va reaktor
konstruktsiyasidagi nuqsonlar ham katta rol o‘ynaganini ta’kidlashdi. Bu holat yirik avariyalarni
chuqur tekshirish va xolis sabablarni aniqlash uchun mustaqil xalqaro ekspertiza
mexanizmlarining zarurligini ham ko‘rsatdi.
Fukusima avariyasining huquqiy oqibatlari.
Fukusima-1 AESdagi halokat (2011)
rivojlangan davlatda yuz bergan yirik yadro inqirozi sifatida bir qator yangi huquqiy choralarni
yuzaga keltirdi. Eng avvalo, Yaponiya hukumati avariya sabablarini mustaqil tekshirish uchun
tergov komissiyasini tuzdi va uning xulosalari asosida milliy tartibga solish tizimini tubdan isloh
qildi. 2012-yilda Yaponiya parlamenti qarori bilan atom energetikasi ustidan nazoratni amalga
oshiruvchi mutlaqo yangi mustaqil organ –
Yadroviy tartibga solish boshqarmasi (Nuclear
Regulation Authority, NRA)
tashkil etildi. Bungacha yadro xavfsizligi regulyatori Sanoat
vazirligi tarkibida bo‘lib, uning mustaqilligi savol ostida edi; yangi tuzilmada esa tartibga
soluvchi organ ijro hokimiyatidan va sanoat manfaatlaridan mustaqil tarzda faoliyat yuritishi
qonunan belgilandi. Bu o‘zgarish Fukusima saboqlarining eng muhimlaridan biri –
yadroviy
regulyator mustaqilligi
prinsipini hayotga tatbiq etdi, chunki halokat oldidan Yaponiya
agentligining sust nazorati va energetika siyosatiga qaramligi tanqid qilingandi.
10
8
“Safety of Nuclear Power Reactors”. WNA Information Library, 2023
9
“Chernobyl Accident 1986”
. Jahon Yadro Assotsiatsiyasi (WNA) axborot kutubxonasi
10
“Japan: Legal Responses to the Great East Japan Earthquake of 2011”. Law Library of Congress Report, 2013
324
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Fukusima avariyasi
yadro xavfsizligi standartlarini kuchaytirish
ga ham olib keldi.
Yaponiya 2013-yilda AESlar uchun yangi qat’iy me’yorlar joriy etdi: seysmik xavflarni hisobga
olish, to‘liq passiv sovutish tizimlari, bir vaqtning o‘zida bir necha energoblokda avariya yuz
berish stsenariylarini modellashtirish, og‘ir avariyalarni boshqarish markazlarini qurish kabi
talablar kuchga kiritildi. Shuningdek, yadro inshootlarida doimiy ravishda xavfsizlikni
takomillashtirib borish (continuous improvement) prinsipi va “kutilmagan hodisalarga doimo
shay bo‘lish” tamoyili milliy qoidalarga singdirildi.
11
Fukusima fojiasi ortidan Yaponiya barcha
energetika kompaniyalarini AESlarning ishonchliligini stress-test sinovlari orqali tekshirishga
majbur qildi; sinovlardan o‘ta olmagan eski reaktorlar yopildi yoki modernizatsiya qilindi. Bu
choralar natijasida 2011-yildan keyin Yaponiyadagi 54 ta energetik reaktordan faqat kichik qismi
qayta ishga tushirildi, aksariyati esa yillab to‘xtatib turildi va qo‘shimcha xavfsizlik choralari
ko‘rildi.
Fukusima avariyasining eng qimmat oqibatlaridan biri –
kompensatsiya va javobgarlik
masalasi
bo‘ldi. Yaponiyada yadro zararlarini qoplash bo‘yicha oldindan “Yadroviy zarar uchun
javobgarlik to‘g‘risida”gi milliy qonun mavjud edi. Unga ko‘ra, AES operatori (TEPCO
kompaniyasi) avariya uchun to‘liq va cheklanmagan darajada (no-fault liability) javobgar
hisoblanadi. Shuningdek, operatorlar majburiy ravishda yillik 120 milliard iyen (taxminan 1,5
mlrd AQSh dollari) miqdorida sug‘urta yoki moliyaviy kafolat jamg‘armasini ushlab turishi shart
edi. Fukusima hodisasi bu tizimning misli ko‘rilmagan sinovi bo‘ldi – avariya oqibatida
kompensatsiya to‘lovlari 2011-2012 yillarda haddan ziyod oshib, TEPCOning buni to‘liq
qoplashga qodir emasligi ma’lum bo‘ldi. Yapon hukumati shunda tezkor choralar ko‘rib, maxsus
Yadroviy zararlarni qoplashni qo‘llab-quvvatlash fondi
ni tashkil qildi. Ushbu davlat
jamg‘armasi tarkibiga barcha atom elektr stansiyalari operatorlari badal to‘laydi hamda hukumat
ham maxsus obligatsiyalar chiqarish orqali mablag‘ qo‘shadi. 2011-yil may oyida TEPCO davlat
ko‘magini qabul qilishga rozi bo‘ldi, natijada zarar ko‘rgan aholiga to‘lovlarni tezlashtirish
maqsadida hukumat va energetika kompaniyalari mablag‘larini birlashtirgan yangi sxema ishga
tushirildi. Hukumat dastlab 5 trillion iyen (taxm. 60 mlrd doll.) miqdorida mablag‘ ajratdi va
boshqa operatorlar hissasi bilan birgalikda kompensatsiya to‘lovlari boshlab yuborildi.
12
TEPCO
kompaniyasiga esa bir qator shartlar qo‘yildi: zarar qoplash uchun to‘lovlar cheklanmasligi,
xarajatlarni optimizatsiya qilish, mustaqil tergov komissiyasiga hamkorlik qilish va h.k.
Kompensatsiya dasturi doirasida TEPCO amalda
davlat tasarrufiga o‘tkazildi
– 2012-yil iyun
oyida aksiyadorlar hukumatga kompaniya nazorat paketini (50,11%) sotishni ma’qulladi, davlat
jamg‘armasi hisobidan 1 trillion iyen (qariyb 13 mlrd doll.) investitsiya kiritildi.Iyul oyiga kelib
TEPCOning aksariyat ovoz beruvchi aksiyalari davlat qo‘liga o‘tdi va kompaniya vaqtincha
milliylashtirildi. 2013-2014 yillarda kompaniya qo‘shimcha ravishda 3,7 trillion iyen (40 mlrd
doll.) miqdorida davlat yordamini so‘rab oldi – shu tariqa Fukusima halokati Yaponiya tarixidagi
eng yirik sug‘urta to‘lovi va yuridik da’vo ishiga aylandi.2014-yil o‘rtalariga kelib TEPCO
jabrlangan jismoniy va yuridik shaxslarga jami 3,8 trillion iyen (40 mlrd doll.) kompensatsiya
to‘lagan edi.
13
Fukusima avariyasidan keyin xalqaro darajada
yadroviy javobgarlik
tizimini
takomillashtirish masalasiga e’tibor kuchaydi. Yaponiyaning o‘zi ilgari hech bir xalqaro yadro
javobgarligi konvensiyasiga qo‘shilmagan edi, biroq milliy qonunlari ularga mos bo‘lgandi.
11
“Fukushima Daiichi Accident”. WNA axborot kutubxonasi, 2022
12
Safety of Nuclear Power Reactors”. WNA Information Library, 2023
13
Safety of Nuclear Power Reactors”. WNA Information Library, 2023
325
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
(operatorning mutlaq javobgarligi tamoyili) 2011-yil voqealari so‘ngida Yaponiya global
hamkorlik zaruratini tushunib, 2015-yil boshida ,,Yadroviy zarar uchun qo‘shimcha
kompensatsiya to‘g‘risidagi Konvensiya (CSC, 1997)’’ni ratifikatsiya qildi.
14
Bu qadam xalqaro
yadro javobgarligi rejimini kuchaytirishga xizmat qildi – endi Fukusima kabi ofatlar uchun bir
necha davlat ishtirokida qo‘shimcha kompensatsiya jamg‘armalari shakllantirilishi huquqiy
jihatdan kafolatlanadi.
Fukusima bo‘yicha
jinoyat javobgarligi
masalasi ham ko‘tarildi. 2016-yilda Yaponiyada
TEPCOning uch nafar sobiq rahbarlariga nisbatan xizmatda beparvolik bo‘yicha jinoyat ishi
ochildi va ular sud oldida javob berishdi. Biroq 2019-yil Tokioning okrug sudi ushbu
mansabdorlarni aybsiz deb topdi – sud ularning zilzila va sunami miqyosini oldindan bashorat
qila olmasligi, shuning uchun to‘liq javobgarlikni ularga qo‘yib bo‘lmasligini ta’kidladi.
Natijada Fukusima misolida katta yadro avariyasi uchun jinoyat javobgarligini aniq bir shaxs
yoki kompaniyaga yuklash qanchalik qiyin ekani yuzaga chiqdi. Avariya – bu tizimli xatolar
yig‘indisi bo‘lib, bunda loyiha kamchiliklari, tartibga soluvchilarning nazoratdagi zaifligi va
tabiiy ofatning o‘ta noodatiy holati birikib ketgani qayd etildi. Shu tariqa, so‘nggi qarorlar
xavfsizlikni ta’minlash
kollektiv javobgarlik
hamda doimiy takomillashtirish mas’uliyati
ekanini yana bir bor eslatdi.
Xalqaro yadro avariyalari tajribasi.
Yuqorida ko‘rib o‘tilgan ikki yirik halokatdan
tashqari, boshqa bir qator yadro hodisalari ham huquqiy saboqlar bergan. 1979-yilda AQShdagi
Three Mile Island orolida
AESida sodir bo‘lgan avariya tarixda birinchi tijorat reaktor yadrosi
qisman eritib yuborilgan holat edi. Ushbu hodisa natijasida radiatsiya chiqindilari tashqi muhitga
ahamiyatsiz darajada tarqaldi va hech kim jiddiy jarohatlanmadi, ammo u yadro sanoatida
chuqur o‘zgarishlarga turtki bo‘ldi. Xususan, AQShda avariyadan so‘ng operatorlarni tayyorlash
va ularning xatolarini minimallashtirish bo‘yicha milliy tizimlar kuchaytirildi. 1980-yilda
Amerika yadro energetika industriyasi ichki nazorat organi –
INPO (Atom energiyasi
korxonalari instituti)
tashkil etilib, barcha AESlar faoliyatini uzviy monitorинг qilish, bilim va
tajribani almashish yo‘lga qo‘yildi. Uch milya oroli avariyasidan olingan saboq keyinchalik
xalqaro miqyosda WANOning tuzilishiga ham ilhom bo‘ldi, chunki sanoat doirasida ichki
xavfsizlik madaniyatini yaratish g‘oyasi shu hodisadan keyin paydo bo‘lgan edi. Huquqiy
jihatdan esa, AQShning yadro javobgarligi tizimi (1957-yilda qabul qilingan Prays-Enderson
qonuni) ilk bor sinovdan o‘tdi – ushbu qonun avariya sodir bo‘lsa, yadro operatorining fuqarolik
javobgarligini cheklangan darajada sug‘urtalash va ortiqcha da’volardan himoya qilish tizimini
joriy qilgan edi. Uch milya oroli hodisasi bu modelning samarali ishlashini tasdiqladi:
halokatdan jabrlangan fuqarolar kam bo‘lgani bois, sug‘urta jamg‘armasi to‘lovlarni qopladi va
yirik yuridik nizolar kelib chiqmadi. Biroq potensial yirik avariyalarda ham ushbu mexanizm ish
berishi uchun AQSh Kongressi yillar davomida qonunni takomillashtirib bordi.
1957-yilda Sovet Ittifoqidagi
Mayak kombinati (Kyshtim)
dagi radiatsion halokat
(tarixda “Kyshtim avariyasi” deb ma’lum) ham muhim tajriba bo‘ldi. Bu yadro chiqindilari
saqlanadigan rezervuardagi portlash tufayli yuzaga kelgan bo‘lib, o‘sha paytda davlat sir
saqlagan. Avariya natijasida atrof hududlar radioaktiv ifloslanib, minglab aholi yashirincha
ko‘chirib yuborildi. Mazkur hodisa jamoatchilikka 1980-yillar oxirida oshkor bo‘lgach, u yadro
chiqindilarini boshqarish xavfsizligi borasida muhim ogohlantirish bo‘ldi. Keyinchalik xalqaro
maydonda radioaktiv chiqindilar bilan muomala qilish bo‘yicha qat’iy talablar (masalan, 1997-
yilgi Qo‘shma konvensiya) ishlab chiqilishida Kyshtim saboqlari ham hisobga olingan deb aytish
14
“Fukushima Daiichi Accident”. WNA axborot kutubxonasi, 2022
326
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
mumkin. Shu bilan birga, ushbu avariya Sovet davridagi sir tutilgan fojialar to‘g‘risida axborot
almashish naqadar muhimligini ko‘rsatdi. Bugungi kunda xalqaro huquq normalari bunday
holatlarni yashirishga yo‘l qo‘ymaydi – har qanday jiddiy radiatsion hodisa haqida IAEA orqali
butun dunyo darhol xabardor qilinishi shart.
Yevropa mamlakatlarida ham ayrim yadro hodisalari huquqiy o‘zgarishlarga sabab
bo‘lgan. Masalan, 1957-yilda Buyuk Britaniyadagi
Uindskal (Windscale)
reaktorida yong‘in
sodir bo‘lib, natijada radiatsiya chiqindilari atrofga tarqalgan. Bu hodisadan so‘ng Britaniya
hukumati yadro ob’ektlarining xavfsizligini davlat darajasida yanada kuchaytirdi va “Windscale
filtrlari” kabi texnik yechimlar joriy etilib, huquqiy me’yorlar bilan majburiy qilindi. 1960-
yillarda Yevropada yadro energetikasidan foydalanuvchi davlatlar o‘rtasida yadro hodisalari
uchun fuqarolik javobgarligini hal etuvchi Parij konvensiyasi va unga qo‘shimcha Bryussel
protokoli kuchga kirdi – bu xalqaro huquqiy bitimlar Yevropa doirasida yadro avariyasidan
jabrlanganlarga kompensatsiya to‘lashning o‘zaro mexanizmini yaratdi. Chernobil voqeasi esa
bu tizimning cheklangan doirasini kengaytirishga turtki berdi: 1988-yilda Vena va Parij
konvensiyalari o‘rtasida
Qo‘shma protokol
imzolanib, turli javobgarlik rejimlariga qo‘shilgan
davlatlar o‘rtasida o‘zaro tan olish va hamkorlik yo‘lga qo‘yildi. 1990-yillar va 2000-yillarda
yadro javobgarligi bo‘yicha xalqaro huquqni global miqyosda birxillashtirish uchun qator sa’y-
harakatlar amalga oshirildi, xususan 1997-yilgi yuqorida zikr etilgan CSC konvensiyasi shular
jumlasidandir.
Yirik avariyalarning yana bir bevosita siyosiy-huquqiy oqibati –
energetika siyosatini
qayta ko‘rib chiqish
bo‘lgan. Masalan, Chernobil halokatidan so‘ng Italiya 1987-yilda
umumxalq referendumi orqali atom energetikasidan voz kechishga qaror qildi – barcha AESlar
yopildi va yangi qurilishlar to‘xtatildi. Shuningdek, Avstriya, Shvetsiya kabi bir qator Yevropa
davlatlari 1980-yillar oxiri – 1990-yillar boshida yangi reaktorlar qurmaslik yoki bosqichma-
bosqich yopish siyosatini qabul qildi. Fukusima avariyasidan keyin bu trend yanada kuchaydi.
Jumladan, Germaniya hukumati 2011-yil may oyida mamlakatda mavjud barcha atom elektr
stansiyalarini 2022-yilgacha bosqichli ravishda to‘liq to‘xtatishga qaror qilganini e’lon qildi.
Kansler Angela Merkel ushbu qarorni aynan Fukusima voqeasidan olgan saboq bilan izohladi –
rivojlangan texnologiyaga ega davlat ham bunday xavfdan xoli emasligi nemis jamiyatini
“atomdan voz kechish” qarorini qabul qilishga olib kelgan edi.
15
Germaniya yaqinda (2023-
yilda) o‘zining so‘nggi AESini ham tizimdan chiqardi va shu tariqa yirik sanoat mamlakati
sifatida yadrosiz energetikaga o‘tdi. Boshqa ayrim davlatlar ham (masalan, Shveytsariya,
Janubiy Koreya) Fukusimadan keyin yangi reaktorlar qurmaslik va eskilarini muddatida yopish
rejalarini e’lon qildi. Biroq, aksincha, Xitoy, Rossiya, Hindiston kabi davlatlar atom
energetikasini kengaytirishni davom ettirmoqda – bu esa xalqaro huquq nuqtai nazaridan har bir
davlat yadro energetikasini tinchlik maqsadida suveren ravishda rivojlantirish huquqiga ega
ekanini, shu bilan birga, bunday faoliyatda maksimal xavfsizlik choralari ko‘rishi lozimligini
eslatadi.
Yuqorida keltirilgan natijalar shuni ko‘rsatadiki, har bir yirik yadro avariyasi o‘z davrida
huquqiy tizimlarning zaif nuqtalarini fosh etgan
va shu orqali ularni mustahkamlashga turtki
bergan. Chernobil fojiasi sovuq urush sharoitida yuz bergani bois, avvalo,
xalqaro darajada
axborot almashish va favqulodda yordam ko‘rsatish bo‘yicha mexanizmlar
yetarli emasligi
ma’lum bo‘ldi. Bu kamchilik tezda bartaraf etildi – 1986-yilda qabul qilingan Konvensiyalar
15
“Германия объявила о полном отказе от атомной энергетики к 2022 году”. RIA Novosti axborot agentligi,
30.05.2011
327
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
davlatlarga bir-birini xabardor qilish va yordam so‘rash majburiyatini yukladi. Biroq bu
konvensiyalarning ijro mexanizmlari zaif bo‘lib, huquqiy adabiyotlarda ular “tavsiya
xarakterida” ekani tanqid qilindi.Darhaqiqat, ,,Yadro avariyasi haqida xabardor qilish
to‘g‘risidagi konvensiya’’da davlat faqat “mumkin qadar tez” xabar beradi, ammo aniq muddat
yoxud jazo chorasi belgilanmagan. Xuddi shuningdek, “Yadro avariyasi yoki radiatsion
favqulodda vaziyatda yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi konvensiya’’ da ham yordam so‘rash va
ko‘rsatish ixtiyoriy («may request…», «shall decide…») tusda yozilgan bo‘lib, majburiy ko‘mak
berish talabi yo‘q.
16
Bu holat mazkur 1986-yilgi hujjatlarning xalqaro huquq nuqtai nazaridan
nisbatan “ta’sir doirasi yetarli bo’lmagan” hujjatlar ekanini ko‘rsatadi. Biroq, mutaxassislarning
ta’kidlashicha, bunday global bitimlar qabul qilinishining o‘zi katta yutuq edi – u paytda xalqaro
siyosiy muhit keskin (G‘arb–Sharq qarama-qarshiligi) bo‘lgani uchun, minimal bo‘lsa-da
hamkorlik asoslarini yaratishning o‘zi muhim edi. Bugungi kunda ushbu ikki konvensiya qariyb
120 dan ortiq davlat tomonidan ratifikatsiya qilingan va umumjahon yadroviy favqulodda
axborot tarmog‘i barpo bo‘lgan. Bu, shubhasiz, Chernobil saboqlarining eng asosiy natijasidir.
Misol uchun, Fukusima avariyasi sodir bo‘lgan zahoti Yaponiya hukumati IAEA va qo‘shni
davlatlarga tezkor xabar uzatdi – bu ,,Yadro avariyasi haqida xabardor qilish to‘g‘risidagi
konvensiya’’ni
amalda ishlaganining
dalilidir.
Yana bir muhim saboq – yadro inshootlari xavfsizligini ta’minlash uchun kuchli
milliy
tartibga solish organi
bo‘lishi zarurligi. Chernobil davrida Sovet Ittifoqida bunday mustaqil
nazorat deyarli yo‘q edi; halokatdan so‘ng bir necha yil o‘tib, 1991-yilda Ukraina mustaqil
regulyatori (Gosatomnadzor) tuzdi, Belarus va Rossiyada ham nazorat organlari qaytadan
shakllantirildi. Lekin bu jarayon sust kechdi. Fukusima voqeasi esa hatto ilg‘or davlatda ham
regulyatorning hukumat va sanoatga qaram bo‘lishi qanday oqibatga olib kelishini ko‘rsatdi.
Yaponiya dars chiqardi – yangi tashkilot NRA (
Nuclear Regulation Authority
) tashkil etilib,
uning mustaqilligi konstitutsiyaviy darajada mustahkamlandi. Bugungi kunda xalqaro maydonda
yadro regulyatorlarining mustaqilligini ta’minlash eng muhim tamoyillardan biriga aylangan.
IAEAning 2015-yilgi bosh konfrensiyasida qabul qilingan Vena deklaratsiyasi prinsiplari orasida
aynan regulyator mustaqilligi alohida qayd etilgani bejiz emas. Xulosa qilish mumkinki, huquqiy
jihatdan mustaqil va kuchli nazorat organi bo‘lmasa, eng ilg‘or texnologiyalar ham yetarli
xavfsizlik kafolatlay olmaydi.
Yadroviy xavfsizlik madaniyati
masalasi ham muhokamalarga sabab bo‘ladi. Chernobil
halokatidan keyin xalqaro ekspertlar texnik sabablardan tashqari, inson omilini va xavfsizlik
madaniyatining pastligini qattiq tanqid qildi.
17
Bu madaniyatni oshirish huquqiy choralar
bilangina erishib bo‘lmaydigan, biroq me’yoriy talablarga singdirilishi lozim bo‘lgan
tushunchadir. Misol uchun, Yadro xavfsizligi Konvensiyasining 12-moddasida ishtirokchi
davlatlar operatorlarda xavfsizlikka oid mas’uliyat hissini shakllantirish va uni doimiy ravishda
rivojlantirish choralarini ko‘rishi kerakligi belgilangan. Xuddi shunday, IAEA standartlari “odam
omili”ni hisobga olishga urg‘u beradi.Fukusima saboqlari orasida “o‘ziga ortiqcha ishonch va
sterеotipik fikrlashdan saqlanish” hamda “xavfsizlikni muntazam takomillashtirib borish”
qoidalari qayd etilgan – bu bevosita xavfsizlik madaniyatiga taalluqli jihatlardir.Demak, huquqiy
me’yorlar faqat texnik reglamentlar bilangina cheklanib qolmay, tashkilot va xodimlarning xulq-
16
“International Nuclear Law in the Post-Chernobyl Period”, by Norbert Pelzer. OECD Nuclear Energy Agency,
2006
17
“The 1986 Chornobyl nuclear power plant accident”. Xalqaro atom energiyasi agentligi rasmiy veb-sahifasi, aprel
2016
328
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
atvorini ham qamrab oladigan tarzda ishlab chiqilishi zarur. Shu jihatdan, yadro ob’ektlarining
ichki reglamentlariga xalqaro talablarga muvofiq xavfsizlik bo‘yicha treninglar, malaka oshirish,
favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik mashqlari kabi majburiyatlar kiritilishi so‘nggi yillarda
me’yoriy talabga aylangan.
Xalqaro konvensiyalarning samaradorligi
ham doimiy muhokamada bo‘lgan mavzu.
Chernobildan keyin imzolangan Yadro xavfsizligi bo‘yicha Konvensiya majburiy tusda bo‘lsa-
da, uning ijro mexanizmi asosan ishtirokchi davlatlarning o‘z majburiyatlarini vijdonan
bajarishiga tayanadi. Chunki Konvensiya doirasida sanksiya yoki majburlov chorasi yo‘q –
uning asosiy quroli bu tengdoshlar tekshiruvi (peer review) jarayonidir. Bu jarayon yildan yilga
takomillashib, davlatlar o‘zaro ochiq muloqot qilishga odatlanib bormoqda. Ammo ayrim
ekspertlar hali ham Konvensiyani yanada kuchaytirish lozimligini ta’kidlashadi. 2015-yilda
Shveytsariya taklifiga binoan, Konvensiyaga o‘zgartish kiritish bo‘yicha diplomatik
konferensiya chaqirildi – unda AESlarni loyihalash prinsiplariga yirik avariyalar yuz berganda
ham aholini himoya qiladigan konstruksiyalarni joriy etish talabi (18-moddaga qo‘shimcha)
taklif qilingandi. Biroq barcha davlatlar yakdillikka kelolmadi va yakunda rasmiy tuzatish qabul
qilinmadi. Buning o‘rniga, kompromiss yechim sifatida Vena deklaratsiyasi e’lon qilindi.
Deklaratsiya huquqiy majburiyat bo‘lmasa-da, siyosiy majburiyat sifatida qabul qilindi va unda
yangi AESlar “katta radiatsion chiqindilarga yo‘l qo‘ymaydigan” tarzda qurilishi lozimligi,
eskilarini imkon qadar bunday mezonga mos ravishda takomillashtirish zarurligi belgilandi.Bu
hodisa xalqaro yadro huquqini mustahkamlashdagi qiyinchiliklarni ko‘rsatadi: davlatlar suveren
huquqlaridan kelib chiqib, juda qat’iy umummajburiy qoidalarga rozi bo‘lishmaydi, aksincha,
“yumshoqroq” kelishuvlarni afzal ko‘rishadi. Shu bilan birga, oxirgi o‘n yilliklar tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, hatto majburiy bo‘lmagan deklaratsiyalar ham muayyan natija beradi – chunki
xavfsizlik bo‘yicha yuqori mezonlar xalqaro norma sifatida qaror topadi va davlatlar ularga
erishishga intiladi (obro‘-e’tibor nuqtai nazaridan). Xususan, Yevropa Ittifoqi Fukusimadan
keyin 2014-yilda o‘zining Yadro xavfsizligi Direktivasiga o‘zgartirishlar kiritib, IAEA hamda
Vena deklaratsiyasi prinsiplari bilan uyg‘un holda milliy qonunchilikni kuchaytirdi; masalan, har
bir a’zo davlat muayyan davrda AESlarida stress-testlar o‘tkazishi, mustaqil ekspertlarni jalb
etishi va xulosalarni e’lon qilishi majburiy qilib qo‘yildi.
18
Yadro energetikasining kelajagi
ko‘p jihatdan jamiyatning yirik avariyalardan olgan
saboqlarini qanday yodda saqlashi va huquqiy choralarni doimiy yangilab borishiga bog‘liq.
Fukusima inqirozidan so‘ng mutaxassislar “yadro xavfsizligining yangi davri” boshlanganini
e’lon qilishdi – unda ham texnik, ham inson omillariga birdek e’tibor beriladi, regulyatorlar
mustaqilligi va jamoatchilik ishtiroki ta’minlanadi.
19
Shuningdek, yadroviy obyektlar
xavfsizligini transchegaraviy masala sifatida ko‘rib, qo‘shni davlatlar bilan oldindan
maslahatlashuv, xalqaro ekspertizadan o‘tkazish kabi amaliyotlar kuchaymoqda. IAEA doirasida
IRRS (Integrated Regulatory Review Service)
kabi missiyalar joriy etilgan bo‘lib, ular a’zo
davlatning milliy tartibga solish tizimini baholab, takliflar berishadi – bu ham Fukusima
saboqlaridan biridir. Yana bir muhim omil – yadro avariyalariga tayyorgarlik bo‘yicha xalqaro
mashg‘ulotlar (drills) soni oshdi, IAEA va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti o‘rtasida radiatsion
favqulodda vaziyatlarda hamkorlik kuchaydi.
Shu o‘rinda,
huquqiy javobgarlik va kompensatsiya tizimi
haqida alohida to‘xtalish
lozim. Hozirgi xalqaro yadro huquqida ikkita asosiy tizim amal qiladi:
Vena konvensiyasi
18
“Ядерная безопасность с прицелом на будущее”. IAEA, 2021
19
“Ядерная безопасность с прицелом на будущее”. IAEA, 2021
329
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
(1963, yangilangan 1997) doirasi va
Parij konvensiyasi
(1960, Yevropa mamlakatlari orasida)
doirasi. Bu ikki tizim bir-biriga mos kelmas edi, biroq 1988-yilgi Qo‘shma protokol ularni
bog‘ladi – ya’ni bir konvensiya ishtirokchisi boshqa tizim mamlakatida avariya sodir etsa ham,
jabrlanganlar da’vo qilishi mumkin. Biroq haligacha dunyodagi barcha davlatlar bu
konvensiyalarga qo‘shilgan emas. Masalan, 1986-yilda Chernobil halokatida eng ko‘p zarar
ko‘rgan qo‘shni davlatlar (Polsha, Skandinaviya mamlakatlari) SSSRni sudga berish imkoniga
ega emas edi, chunki SSSR ham, ular ham o‘sha payt konvensiyalarga a’zo emas edi. Hozirda
vaziyat yaxshiroq – masalan, Qozog‘iston kabi yangi AES qurmoqchi davlatlar ham Vena
konvensiyasini ratifikatsiya qilmoqdaShunga qaramay, yadro qudratiga ega yirik davlatlarning
barchasi bu konvensiyalarning to‘liq ishtirokchisi emas: masalan, AQSh va Xitoy na Parij, na
Vena konvensiyalariga a’zo hisoblanadi, Rossiya esa faqat 2005-yilda Vena konvensiyasini
ratifikatsiya qilgan, biroq boshqa asosiy xalqaro yadro javobgarligi bitimlarida ishtirok
etmaydi.Bu shuni anglatadiki, potensial transchegaraviy avariyalarda hali ham qator huquqiy
noaniqliklar qolmoqda. 2011-yil Fukusima inqirozi paytida Yaponiya xalqaro konvensiyalarga
a’zo bo‘lmagani, ayni paytda qo‘shni Xitoy va Rossiya ham javobgarlik bitimlarida
qatnashmagani e’tiborni tortdi – xayriyatki, bu safar radiatsion zarar asosan Yaponiyaning o‘zida
bo‘ldi. Ammo shunisi aniq bo‘ldiki, global miqyosda yagona yadro javobgarligi rejimini
shakllantirish borasida ishlarni faollashtirish lozim. CSC (Yadroviy zarar uchun qo‘shimcha
kompensatsiya to‘g‘risidagi) konvensiyasi shu maqsadda tuzilgan bo‘lsa-da, u ham ko‘plab
davlatlar tomonidan imzolanmagan. Demak, kelajakda bu yo‘nalishda yana muzokaralar va
islohotlar ehtimoli katta.
Yirik avariyalardan keyingi
ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar
ham huquqiy nuqtai nazardan
qimmatli saboqlar beradi. Chernobil misolida ko‘rilganidek, jabrlanganlar doirasini juda keng
belgilash va doimiy imtiyozlar tizimini joriy etish iqtisodiy yuklamani oshiradi va resurslardan
samarasiz foydalanishga olib kelishi mumkin. Fukusima misolida esa, aksincha,
kompensatsiyalar dastlab sust ketdi – evakuatsiya qilingan aholining ko‘pchiligi yillar davomida
vaqtincha uy-joylarda yashab, to‘liq qoplanmagan zararlar bilan kurashdi. Keyinchalik hukumat
TEPCO orqali to‘lovlarni oshirdi, lekin baribir ayrim fuqarolar to‘lovlar adolatsiz taqsimlangani
haqida shikoyat qildi. Bu kabi muammolar yadro avariyalaridan keyin kompensatsiya tizimini
tartibga solish uchun mustaqil va malakali kadrlar kerakligini ko‘rsatadi. Yaponiyada hukumat
qoshida maxsus
zararni baholash komissiyasi
tuzilgani va u zarar ko‘lami va tovon miqdorini
aniqlashda vositachi bo‘lgani ijobiy tajriba bo‘ldi. Kelgusida boshqa davlatlar ham shunday
yondashuvdan foydalanishi mumkin – chunki operator va sug‘urta kompaniyalari o‘rtasida qolib
ketgan fuqarolar manfaati himoyasiz qolmasligi kerak.
Xalqaro huquq darajasida, BMT doirasida
transchegaraviy zarar
uchun davlatlarning
javobgarligi masalasi ham muhokama qilinmoqda. Avariya qaysi davlatda sodir bo‘lgan bo‘lsa,
o‘sha davlat javobgar degan prinsíp Vena va Parij konvensiyalarida mustahkamlangan. Ammo
agar halokat transchegaraviy ekologik ofat keltirib chiqarsa, javobgar davlatning xalqaro
javobgarligi masalasi BMT xalqaro huquq komissiyasida konseptual muammo sifatida ko‘rilgan.
Hozircha bu borada aniq konvensiya yo‘q, faqat 2006-yilda qabul qilingan
Transchegaraviy
zarar haqida qo‘llanma prinsiplari
mavjud xolos. Demakki, yirik yadro avariyalari saboqlari
bu yo‘nalishda ham kelajakda huquqiy taraqqiyotga ehtiyoj borligini ko‘rsatmoqda.
20
Xulosa
Yuqoridagi tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki,
yadro avariyalari insoniyatga
20
“Transboundary Damage in International Law”. Environmental Policy and Law, No. 37, 2007.
330
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
og‘ir saboq bo‘lgan
va bu saboqlar xalqaro hamda milliy huquqiy me’yorlarda aks etgan.
Chernobil fojiasi dunyo hamjamiyatiga yadroviy xavfsizlik chegaralar bilmasligini, biror davlat
ichidagi halokat butun mintaqaga ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ko‘rsatdi. Bunga javoban
xalqaro hamkorlik kuchaytirildi: yadro hodisalari to‘g‘risida axborot almashish va favqulodda
yordam borasida bitimlar tuzildi, davlatlar o‘rtasida ochiqlik muhiti yaratildi. Shuningdek, yadro
qurilmalarining xavfsiz ishlashini ta’minlash yuzasidan umummajburiy qoidalar – Yadro
xavfsizligi konvensiyasi – amaliyotga joriy etildi. Chernobil sabab bo‘lgan yirik ijtimoiy-
iqtisodiy oqibatlar (minglab odamlarning ko‘chirilishi, ulkan moddiy zarar va h.k.) esa davlatlar
qonunchiligida fuqarolarni bunday ofatlardan himoya qilish bo‘yicha alohida dasturlar paydo
bo‘lishiga olib keldi. Biroq bu dasturlarni amalga oshirish oson bo‘lmay, ko‘p yillar davomida
zarar ko‘rganlarni qo‘llab-quvvatlash muammolari kuzatildi.
21
Fukusima avariyasi esa hatto eng rivojlangan texnologik muhitda ham yadro xavfsizligini
takomillashtirib borish zarurligini eslatdi. Ushbu hodisa natijasida Yaponiya misolida mustaqil
yadro regulyatori va qat’iy xavfsizlik me’yorlari joriy etildi, bu esa boshqa mamlakatlar uchun
ham namuna bo‘lib xizmat qilmoqda. Jahon bo‘ylab AESlar faoliyati qayta ko‘rib chiqildi:
stress-testlar o‘tkazilib, zaif joylari aniqlanib, mustahkamlandi. Xalqaro darajada esa Konvensiya
qatnashchilari qo‘shimcha majburiyatlar olishga intildilar – Vena deklaratsiyasi bunga misoldir.
Fukusima shuningdek yadro avariyalari oqibatida kompensatsiya to‘lovlarini moliyalashtirish
bo‘yicha yirik mexanizmlar kerakligini ko‘rsatdi.
Umuman olganda,
yadro huquqi evolyusiyasi
ko‘p jihatdan inqirozlar natijasida
jadallashganini ko‘ramiz. Har bir yirik avariya so‘ngida xalqaro hamjamiyat “boshqa hech
qachon takrorlanmasligi lozim” deb o‘ziga ma’lum majburiyatlar olgan. Bugungi kunga kelib,
yadro xavfsizligi bo‘yicha xalqaro me’yorlar majmui ancha to‘liq shakllandi: oldini olish
(prevention), tayyorgarlik, javobgarlik chorasi va kompensatsiya bosqichlarining har biri
bo‘yicha konvensiyalar va standartlar mavjud.
Huquqiy bazaning doimiy yangilanishi
esa
xatarlar o‘zgarib borayotganiga javoban kechmoqda – masalan, yangi avlod reaktorlari, kichik
modul reaksiyalar (SMR) paydo bo‘lar ekan, ularga nisbatan ham xavfsizlik talablarini xalqaro
darajada uyg‘unlashtirish zarurati tug‘iladi.
Yadro energetikasidan foydalanishda nol xatar bo‘lishi mumkin emas, ammo huquqiy
choralar xatarlarni minimallashtirishga qaratilgan. Chernobil va Fukusima saboqlari shuni
ko‘rsatadiki,
ochiqlik, hamkorlik va javobgarlik
– yadro xavfsizligining asosiy ustunlari
bo‘lib, ular huquqiy hujjatlar orqali mustahkamlanishi lozim. Shu bilan birga, huquqiy me’yorlar
hayotga tatbiq etilishi, ya’ni qog‘ozdagi qoidalardan amaldagi madaniyatga aylanishi zarur.
Yadro sohasi yuqori texnologik intizom bo‘lib, unda kichik xatoliklar ham katta oqibat keltirishi
mumkin. Shunday ekan, davlatlar ham, operatorlar ham doimo
“saboqlarni eslab qolish”
majburiyatiga ega – bu majburiyat huquqiy mas’uliyatdan ham kengroq, axloqiy majburiyatdir.
Chernobil va Fukusima halokatlari qurbonlari xotirasi oldida hamda kelajak avlodlar oldidagi
burchimiz – o‘sha saboqlarni unutmaslik va tinimsiz ravishda yadro xavfsizligi me’yorlarini
takomillashtirib borishdir.
21
“Годовщина Чернобыля: миллионы жертв и невыученные уроки”, 26.04.2011
331
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
REFERENCES
1.
“Восемь уроков Чернобыля: как их выучила атомная промышленность России
,
26.04.2021.
2.
“The 1986 Chornobyl nuclear power plant accident”
. Xalqaro atom energiyasi agentligi
rasmiy veb-sahifasi, aprel 2016.
3.
“Chernobyl Accident 1986”
. Jahon Yadro Assotsiatsiyasi (WNA) axborot kutubxonasi,
17.02.2025.
4.
“Vienna Declaration on Nuclear Safety Is Adopted at Diplomatic Conference”
. IAEA
yangiliklar xizmati, 10.02.2015.
5.
“Fukushima Daiichi Accident”
. WNA axborot kutubxonasi, 2022.
6.
“Германия объявила о полном отказе от атомной энергетики к 2022 году”
. RIA
Novosti, 30.05.2011.
7.
“International Nuclear Law in the Post-Chernobyl Period”
, by Norbert Pelzer. OECD
Nuclear Energy Agency, 2006.
8.
“Ядерная безопасность с прицелом на будущее”
. IAEA, 2021.
9.
“Safety of Nuclear Power Reactors”
. WNA Information Library, 2023.
10.
“Годовщина Чернобыля: миллионы жертв и невыученные уроки”
26.04.2011.
11.
“Авария на ‘Фукусиме’: 10 лет со дня трагедии”
. RIA Novosti, 11.03.2021.
12.
Konrad von Moltke
,
“Transboundary Damage in International Law”. Environmental
Policy and Law, No. 37, 2007.
13.
Sayuri Umeda
,
“Japan: Legal Responses to the Great East Japan Earthquake of 2011”.
Law Library of Congress Report, 2013.
