May, 2025-Yil
960
XALQARO ATOM ENERGIYASI AGENTLIGI (MAGATE) VA UNING YADRO
XAVFSIZLIGI STANDARTLARI
Erkinov Bobojon Baxtiyor o’g’li
Toshkent davlat yuridik universiteti magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15568037
Annotatsiya. Ushbu tezisda Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE) va uning yadro
xavfsizligi standartlarining mazmuni, huquqiy asoslari hamda xalqaro konvensiyalar doirasidagi
o‘rni ilmiy-huquqiy nuqtai nazardan yoritilgan.
Kalit so‘zlar: MAGATE, yadro xavfsizligi, xalqaro huquq, xavfsizlik standartlari,
konvensiya, Vena konvensiyasi, radiatsiya xavfi, fuqarolik javobgarligi, atom energetikasi,
xalqaro tashkilot.
Kirish.
Xalqaro atom energiyasi agentligi (IAEA, o‘zbekcha qisqartmasi – MAGATE)
1957-yilda BMT tizimida tashkil etilgan bo‘lib, uning asosiy vazifasi atom energiyasidan tinchlik
maqsadlarida foydalanishni rivojlantirish va yadroviy faoliyatning xavfsizligini ta’minlashdir.
Yadro xavfsizligi deganda odamlar, jamiyat va atrof-muhitni ionlashtiruvchi nurlanishning
zararli ta’siridan himoya qilish hamda yadro qurilmalari va materiallari bilan bog‘liq avariyalarni
oldini olish tushuniladi. Chernobil (1986) va Fukusima (2011) kabi yirik yadro avariyalari xalqaro
hamjamiyat e’tiborini yadro xavfsizligi masalalariga jiddiy qaratib, global xavfsizlik standartlarini
mustahkamlash zaruratini ko‘rsatdi. Shu bois MAGATE doirasida yadro va radiatsiya xavfsizligi
bo‘yicha xalqaro me’yorlar ishlab chiqilib, doimiy ravishda takomillashtirib kelinmoqda.
Magatening yadro xavfsizligini ta’minlashdagi roli.
Yadro texnologiyalaridan xavfsiz
foydalanishni ta’minlashda MAGATE muhim muvofiqlashtiruvchi rol o‘ynaydi. MAGATE
Nizomiga muvofiq, Agentlik sog‘liqni saqlashni himoya qilish va hayot hamda mol-mulk uchun
xavfni kamaytirish maqsadida xavfsizlik standartlarini ishlab chiqish va qabul qilish vakolatiga
ega.
1
Ushbu xalqaro standartlar barcha a’zo davlatlar uchun tavsiyaviy xarakterga ega bo‘lib, ular
yadro sohasida yuqori darajadagi xavfsizlikni ta’minlash uchun global mezon vazifasini o‘taydi.
Yadro reaktorlarini ekspluatatsiya qilish, radioaktiv materiallarni ishlab chiqarish va
tashish, tibbiyotda nurlanishdan foydalanish, radioaktiv chiqindilarni boshqarish kabi faoliyat
turlari tegishli xavfsizlik normalariga bo‘ysunishi lozim. Bunda birlamchi javobgarlik har bir
davlatning o‘z zimmasida bo‘lsa-da, transchegaraviy radiatsiya xatarlari mavjudligi sababli
xalqaro hamkorlik barcha uchun xavfsizlik darajasini oshirishga xizmat qiladi.
2
MAGATE
ko‘magida davlatlar o‘z milliy me’yoriy bazasini takomillashtiradi, malakali kadrlar tayyorlaydi
va tajriba almashadi. Shuningdek, Agentlik mutaxassislari ishtirokida xalqaro inspeksiyalar va
hamkorlik dasturlari amalga oshirilib, davlatlarning xalqaro xavfsizlik talablari va standartlariga
rioya etishi muntazam baholanadi.
MAGATE xavfsizlik standartlari tizimi.
MAGATE yadro xavfsizligi standartlari turkum
tarzda ishlab chiqilgan bo‘lib, ular uch asosiy darajaga bo‘linad:
1
International Atomic Energy Agency. (2006). Fundamental Safety Principles (IAEA Safety Standards Series No. SF-
1 Vienna:
2
International Atomic Energy Agency. (1986). Convention on Early Notification of a Nuclear Accident. (Adopted 26
Sept. 1986
May, 2025-Yil
961
1.
Xavfsizlikning asosiy tamoyillari (Safety Fundamentals)
– yadro va radiatsiya
xavfsizligining fundamental maqsadi va prinsiplarini belgilaydi. Bu tamoyillar, jumladan,
davlatning asosiy mas’uliyati, xavfsizlik madaniyati, ko‘p pog‘onali himoya (defence-in-depth)
kabi konsepsiyalarni o‘z ichiga oladi va barcha sohalar uchun umumiy metodologik asos bo‘lib
xizmat qiladi.
2.
Xavfsizlik talablari (Safety Requirements)
– xavfsizlikni ta’minlash uchun
bajarilishi majburiy bo‘lgan umumiy talablar va me’yorlarni o‘z ichiga oladi. Ular yadroviy
qurilmalarni loyihalash, qurish, ishga tushirish, ekspluatatsiya qilish hamda yakuniy to‘xtatish
(dekomissioning) bosqichlarida bajarilishi lozim bo‘lgan aniq mezonlarni belgilaydi. Mazkur
talablarga rioya etish hozirgi va kelajak avlodlar uchun odamlar va atrof-muhitni radiatsiya
tahdididan muhofaza qilishga qaratilgan.
3.
Xavfsizlik bo‘yicha qo‘llanmalar (Safety Guides)
– yuqoridagi talablarni amalda
qanday bajarish bo‘yicha batafsil tavsiya va ko‘rsatmalar beradi. Qo‘llanmalarda eng ilg‘or
xalqaro tajriba va ilmiy-texnik yutuqlar aks etadi hamda ular muayyan soha yoki texnologiyaga
tegishli xavfsizlik choralarini izohlaydi. Ushbu qo‘llanmalar a’zo davlatlar uchun uslubiy yordam
vazifasini o‘tash bilan birga, milliy standartlar va qoidalarni ishlab chiqishda asos bo‘lib xizmat
qiladi.
MAGATE xavfsizlik standartlari bevosita huquqiy majburiy kuchga ega bo‘lmasa-da,
ularni ko‘plab davlatlar milliy qonunchiligiga joriy etadi yoki ulardan normativ manba sifatida
foydalanadi. Xususan, yadro energetikasi sohasiga kirayotgan davlatlar, shu jumladan
O‘zbekiston, MAGATE standartlari va tavsiyalariga qat’iy amal qilishini e’lon qilgan.Bu
standartlar zamonaviy xalqaro talablarni aks ettirgani uchun, yangi atom elektr stansiyalari
loyihalarida hamda mavjud yadroviy inshootlar faoliyatida xavfsizlik darajasini oshirishga xizmat
qiladi.
Xalqaro yadro xavfsizligi bo‘yicha huquqiy hujjatlar
.Yadro va radiatsiya xavfsizligini
mustahkamlash maqsadida bir qator xalqaro huquqiy hujjatlar – konvensiyalar va shartnomalar
qabul qilingan. Quyida eng muhim xalqaro bitimlar to‘liq nomi bilan keltirilgan:
•
Yadro xavfsizligi to‘g‘risidagi Konvensiya (1994-yil)
– atom elektr stansiyalarining
xavfsizligini ta’minlash yuzasidan davlatlarning majburiyatlarini belgilovchi asosiy xalqaro
shartnoma. Ushbu konvensiyaga qo‘shilgan tomonlar har uch yilda o‘z milliy yadro xavfsizligi
holati to‘g‘risida hisobot taqdim etib, o‘zaro ekspert ko‘rib chiqish jarayonida ishtirok etadilar.
3
•
Sarflangan yadro yonilg‘isi va radioaktiv chiqindilarni xavfsiz boshqarish
to‘g‘risidagi Qo‘shma konvensiya (1997-yil)
– sarflangan yadro yonilg‘isini saqlash, qayta
ishlash va radioaktiv chiqindilar bilan muomala qilishda xavfsizlik choralarini tartibga soladi. Bu
konvensiya yadroviy yoqilg‘i sikli oxiridagi jarayonlarda ham atrof-muhit va aholining
xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan.
4
•
Yadro avariyasi to‘g‘risida tezkor xabardor qilish haqidagi Konvensiya (1986-yil)
–
yadro yoki radiatsiya hodisasi sodir bo‘lgan taqdirda, darhol boshqa davlatlarga va MAGATEga
xabar berish tartibini belgilaydi. Chernobil falokatidan so‘ng qabul qilingan ushbu hujjat
3
International Atomic Energy Agency. (1994). Convention on Nuclear Safety. Concluded in Vienna on 20 September
1994
4
International Atomic Energy Agency. (1986). Convention on Assistance in the Case of a Nuclear Accident or
Radiological Emergency. (Adopted 26 Sept. 1986)
May, 2025-Yil
962
transchegaraviy oqibatlarga olib keluvchi yadro hodisalari haqida tezkor axborot almashinuvini
yo‘lga qo‘yadi.
•
Yadro avariyasi yoki radiatsion favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatish
to‘g‘risidagi Konvensiya (1986-yil)
– yadro avariyasi sodir bo‘lganda xalqaro miqyosda yordam
ko‘rsatish, mutaxassislar va asbob-uskunalar bilan ta’minlash hamda favqulodda choralarni
hamkorlikda amalga oshirish mexanizmlarini belgilab beradi.
•
Yadro zarari uchun fuqarolik javobgarligi to‘g‘risidagi Vena konvensiyasi (1963-yil,
1997-yilda qayta ko‘rib chiqilgan)
– yadroviy hodisalar natijasida yetkazilgan ziyon uchun
fuqarolik javobgarlik masalalarini tartibga soluvchi xalqaro shartnoma. U zarar ko‘rgan
tomonlarga kompensatsiya to‘lash mexanizmlarini belgilaydi va operatorlarning javobgarlik
chegaralarini aniqlaydi.
5
Yuqoridagi konvensiyalar xalqaro yadro xavfsizligi huquqiy rejimini shakllantirib,
davlatlar zimmasiga yadro texnologiyalaridan foydalanishda muayyan majburiyatlarni yuklaydi.
O‘zbekiston Respublikasi ham yadro energetikasini rivojlantirish jarayonida ushbu xalqaro
bitimlarga qo‘shilish tashabbusini ilgari surmoqda.Jumladan, 2025-yilga kelib O‘zbekiston
“Yadro xavfsizligi to‘g‘risidagi Konvensiya”, “Yadro avariyasi haqida tezkor xabardor qilish” va
“Yadro avariyasi vaqtida yordam ko‘rsatish” konvensiyalariga hamda Vena fuqarolik javobgarlik
konvensiyasiga qo‘shilish bo‘yicha amaliy chora-tadbirlarni boshladi. Bu esa mamlakatda yadro
xavfsizligini ta’minlash borasidagi xalqaro standartlar va majburiyatlar to‘liq tatbiq etilishini
ta’minlaydi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, Xalqaro atom energiyasi agentligi va uning yadro
xavfsizligi standartlari jahon miqyosida yadroviy texnologiyalarni tinch va xavfsiz qo‘llashning
asosiy poydevorini yaratadi. MAGATE tomonidan ishlab chiqilgan tavsiya etuvchi standartlar
davlatlarga yadro va radiatsiya xavfi bilan bog‘liq xavf-xatarlarni samarali boshqarishda
ko‘maklashadi. Xalqaro konvensiyalar esa ushbu standartlarni huquqiy jihatdan mustahkamlab,
barcha mamlakatlar uchun majburiyat yuklaydi. Bugungi kunda yadro energetikasini joriy
etayotgan O‘zbekiston kabi davlatlar ushbu xalqaro talab va tavsiyalarga amal qilish orqali, milliy
qonunchilik bazasini boyitib, yadro xavfsizligi madaniyatini shakllantirmoqda. Shu tariqa,
MAGATE va uning yadro xavfsizligi standartlari doirasidagi hamkorlik insoniyatning zamonaviy
atom davrida xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
International Atomic Energy Agency. (2006).
Fundamental Safety Principles
(IAEA
Safety Standards Series No. SF-1). Vienna: IAEA .
2.
International Atomic Energy Agency. (2014).
Radiation Protection and Safety of
Radiation Sources: International Basic Safety Standards
(IAEA Safety Standards Series
No. GSR Part 3). Vienna: IAEA.
3.
International Atomic Energy Agency. (1994).
Convention on Nuclear Safety
. Concluded in
Vienna on 20 September 1994 .
5
Radiation Protection and Safety of Radiation Sources: International Basic Safety Standards (IAEA Safety Standards
Series No. GSR Part 3). Vienna: IAEA
May, 2025-Yil
963
4.
International Atomic Energy Agency. (1986).
Convention on Early Notification of a
Nuclear Accident
. (Adopted 26 Sept. 1986) .
5.
International Atomic Energy Agency. (1986).
Convention on Assistance in the Case of a
Nuclear Accident or Radiological Emergency
. (Adopted 26 Sept. 1986) .
