820
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
AKUSHERLIKDA QON KETISH MUAMMOLARI: ETIOLOGIYASI, OLDINI OLISH
VA DAVOLASH USULLARI
Gulmirova Barno Ubaydullo qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi Chirchiq filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.15689206
Annotatsiya.
Ushbu maqolada akusherlik qon ketish holatlarining zamonaviy
tibbiyotdagi o‘rni, ularning etiologiyasi, klinik ko‘rinishlari, tashxislash va davolash usullari
hamda profilaktika choralari yoritilgan. Qon ketish holatlari homiladorlikning turli
bosqichlarida, tug‘ruq vaqtida yoki tug‘ruqdan keyin yuzaga kelishi mumkin bo‘lib, ularning o‘z
vaqtida aniqlanmasligi ayollar salomatligi va hayoti uchun og‘ir oqibatlarga olib keladi.
Maqolada eng ko‘p uchraydigan qon ketish turlari, ularning patogenezi va davolash
algoritmlari klinik tajribalar asosida tahlil qilingan. Shuningdek, ushbu muammoning global va
mahalliy statistik ko‘rsatkichlari hamda uning oldini olishda tizimli yondashuvlarning ahamiyati
haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Akusherlik, qon ketish, bachadon atoniyasi, platsenta previa, platsentaning
erta ajralishi, postpartum qon ketish, uterotoniklar, gisterektomiya, onalar o‘limi, profilaktika.
Kirish
Akusherlik qon ketish muammolari butun dunyoda onalar salomatligiga tahdid soluvchi
eng jiddiy klinik holatlardan biri hisoblanadi. Homiladorlik, tug‘ruq yoki tug‘ruqdan keyingi
davrda yuzaga keladigan qon ketishlar har yili minglab ayollar hayotiga zomin bo‘lmoqda.
Ayniqsa, tug‘ruqdan keyingi gemorragik asoratlar (postpartum qon ketishlar) o‘lim
holatlarining eng asosiy sabablaridan biri sanaladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (World
Health Organization
–
WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan davlatlarda onalar
o‘limining 25–30% holati aynan qon ketish bilan bog‘liq.
Akusherlik qon ketishlarining xavfli tomoni shundaki, ular juda qisqa vaqt ichida katta
miqdorda qon yo‘qotishga olib kelib, organizmda gipovolemik shok, koagulopatiya, ko‘p a’zolar
yetishmovchiligi kabi og‘ir asoratlar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Bu holatlarning kechikkan
holda aniqlanishi yoki noto‘g‘ri davolanishi esa bemorning hayotini xavf ostida qoldiradi.
Zamonaviy tibbiyotda akusherlik qon ketishining sabablari, rivojlanish mexanizmi,
tashxislash va davolash usullari chuqur o‘rganilmoqda. Ammo shunga qaramay, klinik
amaliyotda bu muammoning dolzarbligi o‘z kuchini yo‘qotmagan. Ayniqsa, bachadon atoniyasi,
platsentaga oid buzilishlar va qon ivish tizimi patologiyalari bilan bog‘liq qon ketish holatlari
tez-tez uchrab turadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham ona va bola salomatligini saqlash davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda onalar o‘limini kamaytirish borasida
qator islohotlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa
-da, amaliyotda ushbu muammoning samarali
yechimlarini ishlab chiqish, profilaktik choralarni kuchaytirish va tibbiy xodimlar malakasini
oshirish zarurati mavjud.
Asosiy qism.
Akusherlik qon ketishlarining klinik shakllari va ularning tibbiy ko‘rinishlari har xil
bo‘lib, ularni umumlashtirib tasniflash tibbiy amaliyotda muhim ahamiyatga ega. Bunday qon
ketishlar homiladorlikning har qanday bosqichida, tug‘ruq jarayonida yoki tug‘ruqdan keyin
yuzaga kelishi mumkin. Har bir davrda uchraydigan qon ketish holatlarining sabablari, xavflilik
darajasi va klinik yondashuvi bir-biridan farq qiladi.
821
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Homiladorlik davridagi qon ketishlar, ayniqsa, dastlabki trimestrda (homiladorlikning
birinchi 12 haftaligida) ko‘proq uchraydi va ko‘pincha xavfli homiladorlik (abortus iminens),
spontann abort, yoki tashqi homila (ektopik homiladorlik) kabi holatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu
davrda qon ketish, ayniqsa, qorin og‘rig‘i, holsizlik va hushdan ketish bilan kechsa, shoshilinch
diagnostika va aralashuv talab qilinadi. Shuningdek, ko‘p hollarda homila yo‘qotilishining ilk
belgilari sifatida namoyon bo‘lishi mumkin.
Homiladorlikning ikkinchi va uchinchi trimestrida yuzaga keladigan qon ketishlar odatda
og‘irroq kechadi va ona va homila hayotiga jiddiy tahdid tug‘diradi. Bu bosqichda qon ketish
ko‘pincha platsentaning noto‘g‘ri joylashuvi (placenta previa) yoki erta ajralishi (ablatio
placentae) bilan bog‘liq bo‘ladi. Platsenta previa holatida yo‘ldosh bachadon bo‘yinchasining
chiqish qismini to‘sib qo‘yadi, bu esa homilaning tabiiy yo‘l bilan tug‘ilishiga to‘sqinlik qiladi
va qon ketish xavfini oshiradi. Platsentaning erta ajralishi esa, ya’ni u hali homila tug‘ilmasdan
ajralib chiqsa, og‘riqli va xavfli qon ketish bilan birga, homilani kislorod yetishmovchiligi
xavfiga duchor qiladi.
Tug‘ruq paytidagi qon ketishlar, ayniqsa, tug‘ruqning ikkinchi bosqichida (homila
tug‘ilayotgan vaqt) yuzaga keladi. Bunday holatlar tug‘ruq jarayonining noto‘g‘ri yurishi, ya’ni
o‘ta tez yoki uzoq davom etishi, yirik homila, noqulay holatdagi homila, yoki asoratlangan
tug‘ruqlar natijasida yuzaga keladi. Qon ketish tug‘ruq yo‘llarining (bachadon bo‘yinchasi, qin,
tashqi jinsiy a’zolar) yirtilishlari, chandiqli bachadonda yorilish yoki yo‘ldoshning qisman ajralib
chiqishi kabi holatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Agar bu jarayonda qon ketish o‘z vaqtida
to‘xtatilmasa, u gipovolemik shokka olib kelishi mumkin.
Tug‘ruqdan keyingi qon ketishlar (postpartum qon ketish) akusherlikda eng xavfli va tez
-
tez uchraydigan asoratlardan biri hisoblanadi. Bu holat odatda tug‘ruqdan so‘ng dastlabki 24 soat
ichida rivojlanadi (erta postnatal qon ketish) yoki undan keyinroq (kech postnatal qon ketish)
ham kuzatilishi mumkin. Eng keng tarqalgan sababi
—
bachadon atoniyasi bo‘lib, bu bachadon
mushaklarining qisqarish qobiliyatining sustlashuvi natijasida qon tomirlarning siqilmay qolishi
va qon ketishni to‘xtata olmasligidir. Bundan tashqari, yo‘ldosh qismlarining bachadonda qolib
ketishi, tug‘ruq yo‘llarining ichki yirtilishlari yoki qon ivish tizimining buzilishi
(koagulopatiyalar) ham muhim sabablar sirasiga kiradi.
Tasniflashda yana bir muhim mezon
—
qon ketish miqdoridir. Akusherlikda qon ketish
500 ml dan oshgan hollarda patologik hisoblanadi. Sezaryen operatsiyasi vaqtida esa bu me’yor
1000 ml etib belgilanadi. Biroq individual bemor holatiga ko‘ra, yo‘qotilgan qon miqdori emas,
balki uning klinik oqibatlari (bosimning tushishi, puls tezlashuvi, rang oqarishi va boshqalar)
asosiy baholash mezonlari hisoblanadi.
Umuman olganda, akusherlik qon ketishlarining tasnifi ularning kelib chiqish vaqtiga
(prenatal, intranatal va postnatal), sababi (mekanik, funksional, patologik) va miqdoriga qarab
belgilanadi. Bu tasnif amaliyotda shoshilinch tibbiy yondashuvni belgilash, to‘g‘ri tashxis
qo‘yish va individual davolash rejasini tuzishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Akusherlik qon ketish holatlari yuzaga kelganda tezkor va tizimli davolash choralari
ko‘rilmasa, bemorning hayoti jiddiy xavf ostida qoladi. Shuning uchun zamonaviy akusherlikda
bunday holatlarni aniqlash bilan birga, ularni to‘g‘ri davolash algoritmlarini qo‘llash muhim
ahamiyatga ega. Davolash usullari qon ketishning sababiga, miqdoriga, homiladorlik yoki
tug‘ruq bosqichiga va bemorning umumiy ahvoliga qarab belgilanadi.
Avvalo, qon ketish boshlanganda bemorning umumiy holati baholanadi: qon bosimi,
yurak urishi, nafas olish chastotasi, lab va teri rangining o‘zgarishi, hushning ravshanligi kabi
822
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
klinik ko‘rsatkichlar kuzatiladi. Shoshilinch tibbiy yondashuv sifatida bemorga vena orqali
suyuqlik yuboriladi (infuzion terapiya), kerak bo‘lsa, qon va qon komponentlari —
eritrotsitlar
massasi, plazma yoki trombotsitlar yuboriladi.
Davolashda farmakologik vositalar asosiy rol o‘ynaydi. Bachadon qisqarishini
kuchaytiruvchi dorilar, ya’ni uterotoniklar —
oksitotsin, metilergometrin, karbetotsin,
misoprostol kabi preparatlar qo‘llaniladi. Bu vositalar bachadon mushaklarini qisqartirib, qon
tomirlarning ochiq bo‘shliqlarini siqib qo‘yadi va qon ketishini kamaytiradi. Agar farmakologik
usullar samara bermasa, jarrohlik aralashuv zarur bo‘ladi. Jarrohlik usullarga bachadonni qo‘lda
massaj qilish, B-
Lynch tiki qo‘yish (bachadon atoniyasida qo‘llaniladigan tikuv usuli), bachadon
bo‘shlig‘iga ballonli tamponada qo‘yish yoki og‘ir hollarda gisterektomiya (bachadonni butunlay
olib tashlash) kiradi.
Qon ketishni davolashdan ham muhimroq bosqich
—
bu uning oldini olishdir. Akusherlik
qon ketishlarining ko‘p hollari aniqlangan risk omillariga ega bo‘ladi: ilgari ko‘p marotaba
tug‘ruq qilgan ayollar, yirik homila, ko‘p homilalik holatlar, platsenta joylashuvi buzilgan
bemorlar
—
bularning barchasi maxsus nazorat ostida bo‘lishi kerak. Bunday holatlarda
profilaktik uterotoniklar tug‘ruqdan so‘ng darhol qo‘llanilishi kerak. Homilador ayollarni
muntazam kuzatib borish, UZI va laborator tekshiruvlarni o‘z vaqtida o‘tkazish, antenatal
yordam ko‘rsatishni kuchaytirish muhim hisoblanadi. Shuningdek, barcha tug‘ruqxonalar va
perinatal markazlarda qon ketish bo‘yicha favqulodda vaziyatlarga tayyorlik bo‘lishi —
qon
saqlovchi banklar, tajribali mutaxassislar, tezkor davolash protokollari mavjud bo‘lishi zarur.
Statistik ma’lumotlarga murojaat qilsak, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO)
hisobotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha har yili 300 mingdan ortiq ayol homiladorlik yoki tug‘ruq
bilan bog‘liq asoratlardan vafot etadi, ulardan qariyb uchdan bir qismi —
aynan og‘ir qon
ketishlar bilan bog‘liq. Rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich yanada yuqori.
O‘zbekiston Respublikasida esa ona o‘limi ko‘rsatkichlari yildan
-yilga kamayib
borayotgan bo‘lsa
-
da, qon ketish bilan bog‘liq o‘lim holatlari hali hamon dolzarb muammo
bo‘lib qolmoqda. Sog‘liqni saqlash tizimi tomonidan olib borilayotgan tizimli islohotlar —
tug‘ruqxonalarda shoshilinch reanimatsion yordamni kuchaytirish, profilaktik muolajalarni
standarti sifatida joriy etish, malaka oshirish dasturlarini yo‘lga qo‘yish orqali bu
ko‘rsatkichlarni yanada kamaytirish mumkin.
Xulosa
Shu asosda xulosa qilish mumkinki, akusherlik qon ketish muammosi faqat tibbiy holat
emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy muammo sifatida ham qaralishi kerak. Uning oqibatlari nafaqat
ona hayoti, balki farzandining kelajakdagi salomatligi va jamiyat farovonligiga ta’sir ko‘rsatadi.
Bu borada nafaqat shifokorlar, balki butun sog‘liqni saqlash tizimi, hatto oila va jamiyat
darajasida ham hushyorlik va xabardorlik zarur.
Kelgusida qon ketishlarning oldini olishga qaratilgan yondashuvlarni kuchaytirish, har bir
homilador ayolni individual risk baholoviga asosan kuzatish, akusherlik amaliyotida zamonaviy
texnologiyalar va klinik protokollarni keng joriy etish orqali bu xavfli muammoni samarali
boshqarish mumkin bo‘ladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. “Akusherlik va ginekologiya”
bo‘yicha klinik tavsiyalar. Toshkent, 2022.
823
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
2.
Qodirova S.X., Xodjieva G.M. Akusherlik va ginekologiyada tez tibbiy yordam.
–
Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021. –
276 b.
3.
Raximova Z.M. Homiladorlik, tug‘ruq va tug‘ruqdan keyingi davr asoratlari. –
Samarqand: Samarqand tibbiyot instituti nashriyoti, 2020.
–
198 b.
4.
Cunningham F.G., Leveno K.J., Bloom S.L., et al. Williams Obstetrics. 26th ed.
–
New
York: McGraw-Hill Education, 2022.
–
1368 p.
5.
World Health Organization (WHO). Managing complications in pregnancy and
childbirth: A guide for midwives and doctors. 2nd ed.
–
Geneva: WHO Press, 2021.
6.
Say L., Chou D., Gemmill A., et al. Global causes of maternal death: a WHO systematic
analysis.
The
Lancet
Global
Health
.
2014;
2(6):
e323
–
e333.
https://doi.org/10.1016/S2214-109X(14)70227-X
7.
FIGO (International Federation of Gynecology and Obstetrics). Postpartum hemorrhage:
prevention and management.
International Journal of Gynecology & Obstetrics
. 2017;
136(3): 291
–
298.
