914
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
O'ZBEKISTON EKOLOGIK HUQUQBIZARLIKLAR UCHUN HUQUQIY
JAVOBGARLIKKA OID MUAMMOLI MASALALAR
Voxidov Shohjahon Abduvosi oʻgʻli
Toshkent davlat yuridik universiteti Magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15692980
Annotatsiya.
Ushbu
tadqiqot
ishida
O'zbekiston
Respublikasida
ekologik
huquqbuzarliklar uchun huquqiy javobgarlik tizimining hozirgi holati, muammoli masalalar va
ularning yechimi yo'llari kompleks tahlil qilingan. Mamlakatningekologikvaziyati, huquqiy-
normativ bazasi va xalqaro tajribalarni o'rganish asosida qonunchilik sohasidagi kamchiliklar
aniqlangan. Tadqiqot davomida O'zbekistonda ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik
mexanizmlarining samaradorligi tahlil qilinib, ularni takomillashtirish bo'yicha takliflar ishlab
chiqilgan.
Kalit so'zlar:
ekologik huquqbuzarliklar, huquqiy javobgarlik, atrof-muhit muhofazasi,
O'zbekiston, ekologikxavfsizlik, huquqiy mexanizmlar.
1. Kirish
Hozirgi davrda atrof-muhit muhofazasi va ekologikxavfsizlikni ta'minlash masalalari
butun dunyo jamoatchiligi oldida turgan eng dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Iqtisodiy
rivojlanish jarayonida tabiat resurslaridan oqilona foydalanish va ekologik muvozanatni saqlash
zarurati kundan-kunga ortib bormoqda. O'zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida iqtisodiy
islohitlarni amalga oshirish bilan birga, ekologik muammolarni hal etish sohasida ham muhim
qadamlar qo'ydi.
Mamlakatimiz hududida mavjud bo'lgan Orol dengizi ekologik falokatii, suv
resurslaridan noto'g'ri foydalanish, sanoat korxonalarining atrof-muhitga salbiy ta'siri va boshqa
ekologik muammolar ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimini takomillashtirish
zaruriyatini yaratdi. 2024 yilgacha uzaytirilgan va ekologiya sohasida qo'llaniladigan jarimalar
miqdori besh barobarga oshirilishi, zararni qoplash esa ikki barobarga oshirilishi qayd etilgan.
Ekologik huquqbuzarliklar uchun huquqiy javobgarlik tizimining samaradorligi nafaqat
qonunchilik
bazasining
mukammalligi,
balki
uning
amalda
qo'llanilishi,
nazorat
mexanizmlarining faoliyati va jamiyat ongidaekologikmadaniyatning shakllanganligi bilan
belgilanadi. Ushbu masala bo'yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, O'zbekistonda
ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik sohasida qator tizimli muammolar mavjud.
2. Ekologik Huquqbuzarliklar Tushunchasi va Uning Turlari
Ekologik huquqbuzarlik tushunchasi huquqiy adabiyotlarda turli ma'nolarda talqin
qilinadi. Umumiy ma'noda ekologik huquqbuzarlik deb, atrof-muhit muhofazasi sohasidagi
qonunchilikni buzish natijasida yuzaga keladigan va tabiiy muhitga zarar yetkazadigan xatti-
harakatlar yoki harakatsizlik tushuniladi. Bu ta'rif nafaqat bevosita atrof-muhitga yetkaziladigan
zararni, balkiekologikxavfsizlik normalari va standartlarini buzishni ham qamrab oladi.
Ekologik huquqbuzarliklarning klassifikatsiyasi turli mezondanlarga asosan amalga
oshiriladi. Subyektiv tarkib bo'yicha ular jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar va davlat organlari
tomonidan sodir etiladigan huquqbuzarliklarga bo'linadi. Obyektiv tarkib bo'yicha esa havo, suv,
tuproq muhitini ifloslantirish, biologik xilma-xillikka zarar yetkazish, chiqindi va radioaktiv
moddalar bilan bog'liq huquqbuzarliklar kabi turlarga ajratiladi.
O'zbekiston qonunchiligida ekologik huquqbuzarliklar uchun ma'muriy, jinoyat va
fuqarolik-huquqiy javobgarlik turlari nazarda tutilgan. Ma'muriy javobgarlik eng keng tarqalgan
915
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
tur bo'lib, u nisbatan yengil huquqbuzarliklar uchun qo'llaniladi. Jinoyat javobgarlik esa og'ir
oqibatlarga olib keladigan, katta miqdordagi zarar yetkazadigan huquqbuzarliklar uchun
belgilanadi. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik asosan yetkazilgan zararni qoplash maqsadida
qo'llaniladi.
Ekologik huquqbuzarliklarning o'ziga xos xususiyatlari qatoriga ularning ko'pincha uzoq
muddatli oqibatlarga ega bo'lishi, keng hududlarni qamrab olishi va qaytarib bo'lmaydigan
zararlarni keltirib chiqarishi kiradi. Bu xususiyatlar ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik
tizimini loyihalashtirishda maxsus yondashuvlarni talab qiladi.
3. O'zbekistonda Ekologik Huquqbuzarliklar Uchun Javobgarlik Tizimining
Rivojlanish Tarixi
O'zbekiston Respublikasida ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimining
rivojlanishi bir necha bosqichlardan o'tdi. Sovet davrida mavjud bo'lganekologikqonunchilik
asosan markazlashtirilgan boshqaruv tizimiga moslashtirilgan bo'lib, mahalliy sharoitlarni to'liq
hisobga olmagan edi. Mustaqillik yillarida O'zbekiston o'zining milliyekologikqonunchiligini
yaratish jarayonini boshladi.
1992 yilda qabul qilingan "Tabiatni muhofaza qilish to'g'risida"gi qonun ekologik
huquqbuzarliklar uchun javobgarlik asoslarini belgiladi. Ushbu qonun atrof-muhit muhofazasi
sohasidagi asosiy tamoyillarni o'rnatib, huquqbuzarliklar uchun javobgarlik turlarini aniqladi.
Keyingi yillarda qabul qilingan qator qonun va qonunosti hujjatlari ushbu sohadagi
huquqiy tartibni yanada takomillashtirdi.
2013 yilda "Ekologik nazorat to'g'risida"gi qonun qabul qilindi, bu esaekologiknazorat
tizimini mustahkamlash va huquqbuzarliklar uchun javobgarlik mexanizmlarini kuchaytirish
maqsadida muhim qadam bo'ldi. 2013 yil 27 dekabrdagi "Ekologik nazorat to'g'risida"gi
O'zbekiston Respublikasining 363-sonli qonuni ekologik nazorat faoliyatining huquqiy asoslarini
belgiladi.
Hozirgi davrda O'zbekistonekologikqonunchiligida 30 dan ortiq qonunchilik hujjatlari va
tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan foydalanish sohasida 100 ga yaqin pastki hujjatlar
mavjud.
Bu
ko'rsatkich
mamlakatning
ekologik
sohadagi
qonunchilik
bazasining
rivojlanganligidan dalolat beradi.
4. Huquqiy-Normativ Bazaning Hozirgi Holati
O'zbekiston Respublikasida ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik sohasidagi
huquqiy-normativ baza Konstitutsiya, qonunlar, prezident farmonlari, vazirlar mahkamasi
qarorldri va boshqa normativ-huquqiy hujjatlardan iborat. Konstitutsiyaning 50-moddasida har
bir fuqaroning sog'lom atrof-muhitda yashash huquqi belgilanib, davlatning atrof-muhitni
muhofaza qilish va oqilona foydalanishni ta'minlash majburiyati qayd etilgan.
Atrof-muhit muhofazasi sohasidagi asosiy qonunlar qatoriga "Tabiatni muhofaza qilish
to'g'risida"gi qonun, "Suv va suv resurslaridan foydalanish to'g'risida"gi qonun, "Atmosfera
havosini muhofaza qilish to'g'risida"gi qonun, "Chiqindilar to'g'risida"gi qonun va boshqalar
kiradi. Har bir qonunda tegishli sohadagi huquqbuzarliklar uchun javobgarlik choralari nazarda
tutilgan.
Jinoyat kodeksining 193-199-moddalari ekologik jinoyatlar uchun javobgarlikni
belgilaydi. Ushbu moddalar atmosfera havosini ifloslantirish, suvlarni ifloslantirish, tuproqni
ifloslantirish, o'rmonlarni yo'q qilish, hayvonot dunyosiga zarar yetkazish kabi jinoyatlar uchun
javobgarlik choralarini o'z ichiga oladi.
916
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksda ekologik huquqbuzarliklar uchun ma'muriy
javobgarlik choralari nazarda tutilgan. Fuqarolik kodeksida esa ekologik zararni qoplash bo'yicha
normalar mavjud. 2024 yil 1 yanvardan boshlab belgilangan tartibda I-II toifadagi ekologik ta'sir
ko'rsatish
faoliyati
turlari
bo'yicha
markazlashtirilgan
investitsiya
loyihalari
va
markazlashtirilmagan investitsiya loyihalarining davlat ekologik ekspertizasi o'tkaziladi.
5. Xalqaro Tajribalar va Ularning O'zbekiston Sharoitida Qo'llanilish
Imkoniyatlari
Ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik sohasida jahon tajribasi turli xil
yondashuvlarni namoyish etadi. Yevropada qo'llanilayotgan "ifloslanish qiluvchi to'laydi"
tamoyili ekologik javobgarlik tizimining asosiy printsiplaridan biri hisoblanadi. Ushbu tamoyil
bo'yicha atrof-muhitga zarar yetkazgan shaxs shu zararni to'liq qoplash majburiyatini oladi.
Amerika Qo'shma Shtatlarida Superfund qonuni bo'yicha yaratilgan tizim ifloslangan
hududlarni tozalash va javobgar shaxslardan xarajatlarni undirish mexanizmini nazarda tutadi.
Bu tizim nafaqat bevosita zararni qoplashni, balki kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan
xarajatlarni ham qamrab oladi.
Kanada va Avstraliyadagi ekologik javobgarlik tizimlari qat'iy nazorat mexanizmlarini
qo'llash bilan birga, ekologik reabilitatsiya va qayta tiklash ishlariga katta e'tibor beradi. Ushbu
mamlakatlarda ekologik huquqbuzarliklar uchun nafaqat jarimalar, balki majburiy ekologik
xizmatlar ham belgilanadi.
Skandinaviya mamlakatlarida qo'llanilayotgan "ekoloji soliq" tizimiekologikxavfsizlikni
ta'minlash va huquqbuzarliklarning oldini olish maqsadida samarali vosita hisoblanadi. Bu tizim
atrof-muhitga salbiy ta'sir ko'rsatadigan faoliyat turlariga qo'shimcha soliq yukini belgilaydi.
O'zbekiston sharoitida ushbu xalqaro tajribalarni qo'llash imkoniyatlari cheklangan.
Birinchidan, mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi ba'zi murakkab mexanizmlarni joriy
etishga imkon bermaydi. Ikkinchidan, hozirgi huquqiy tizim va ma'muriy salohiyat yangi
yondashuvlarni amalga oshirish uchun qo'shimcha tayyorgarlikni talab qiladi. Uchinchidan,
jamiyat ongidaekologikmadaniyatning to'liq shakllanganligi sharti bajarilmagan.
Shunga qaramay, xalqaro tajribalarning ayrim elementlarini bosqichma-bosqich joriy
etish mumkin. Jumladan, "ifloslanish qiluvchi to'laydi" tamoyilini qo'llash, ekologik soliqlar
tizimini yaratish, huquqbuzarliklar uchun javobgarlik choralarini kuchaytirish va nazorat
mexanizmlarini takomillashtirish yo'nalishlarida ishlash zarur.
6. Hozirgi Tizimning Asosiy Muammolari
O'zbekistonda ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimining tahlili bir qator
tizimli muammolarni aniqlashga imkon beradi. Ushbu muammolar huquqiy, tashkiliy va
iqtisodiy omillarning ta'siri natijasida yuzaga keladi.
Huquqiy sohadagi asosiy muammolardan biri qonunchilik hujjatlarining o'zaro
muvofiqligining ta'minlanmaganligi hisoblanadi. Turli davlat organlari tomonidan qabul qilingan
hujjatlarda ba'zan qarama-qarshi talablar mavjud bo'lib, bu amalda qiyinchiliklarga olib keladi.
Shuningdek, ayrim huquqiy tushunchalar aniq belgilanmagan bo'lib, ularning talqini masalasida
ixtiloflar yuzaga keladi.
Javobgarlik choralarining etarliligi masalasi alohida e'tiborni talab qiladi. Hozirgi kunda
belgilangan jarimalar ko'plab hollarda huquqbuzarliklar natijasida yetkazilgan zarardan ancha
past bo'lib, bu esa javobgarlik choralarining ogohlantirishuslik xususiyatini kamaytiradi.
Jarimalar miqdori va huquqbuzarlik darajasi o'rtasidagi nomutanosiblik muammoni yanada
kuchaytiradi.
917
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Nazorat tizimidagi kamchiliklar yana bir muhim muammo hisoblanadi. Nazorat organlari
o'rtasida vakolat va mas'uliyatning aniq taqsimlanmaganligi, texnik vositalar va kadrlarning
yetishmasligi, nazorat faoliyatining samaradorligini pasaytiradi. Shuningdek, nazorat organlari
faoliyatining o'zaro muvofiqligini ta'minlash mexanizmlari to'liq ishlab chiqilmagan.
Isbotlash masalasidagi qiyinchiliklar ekologik huquqbuzarliklarni qayd etish va
javobgarlikka tortish jarayonida jiddiy to'siq bo'ladi. Ekologik zararning miqdorini aniqlash,
sebab-oqibat munosabatlarini isbotlash va javobgar shaxslarni aniqlash uchun murakkab texnik
va ilmiy ekspertizalar talab qilinadi. Bu esa ko'p vaqt va mablag' sarfini talab qiladi.
Ekoloji tarbiya va ongni shakllantirish sohasidagi kamchiliklar tizimli muammoning yana
bir qirrasini tashkil etadi. Jamiyat a'zolariningekologikmadaniyati darajasi hali ham past bo'lib,
bu esa huquqbuzarliklarning oldini olish borasidagi sa'y-harakatlarga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
7. Javobgarlik Mexanizmlarining Amaliy Qo'llanilishi
Ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik mexanizmlarining amaliy qo'llanilishi
O'zbekistonda turli omillarning ta'siri ostida amalga oshiriladi. Hukumat tomonidan qabul
qilingan qarorlar va ko'rsatmalar asosida mahalliy hokimiyat organlari va nazorat tashkilotlari
tomonidan amalga oshirilayotgan faoliyat natijalari turli xil bo'lmoqda.
Sanoat korxonalari faoliyatini nazorat qilish borasida amalga oshirilayotgan chora-
tadbirlar asosan texnik normalarga rioya qilishni ta'minlashga qaratilgan. Biroq, ko'plab hollarda
korxonalar tomonidan o'rnatilgan tozalash inshootlarining samaradorligi past bo'lib, bu esa atrof-
muhitga salbiy ta'sirni to'liq bartaraf etishga imkon bermaydi. Nazorat organlari tomonidan
aniqlangan huquqbuzarliklarga nisbatan qo'llanilayotgan choralar asosan jarimalar to'lashdan
iborat bo'lib, bu esa muammoning tubdan hal etilishini ta'minlamaydi.
Suv resurslaridan foydalanish sohasida amalga oshirilayotgan nazorat faoliyati ma'lum
darajada samaradorlik ko'rsatmoqda. Biroq, irrigatsiya tizimlarida mavjud bo'lgan muammolar,
suvdan samarasiz foydalanish va chiqindi suvlarni tozalamay chiqarish holatlari hali ham keng
tarqalgan. Ushbu sohadagi huquqbuzarliklar uchun qo'llanilayotgan javobgarlik choralari asosan
ma'muriy jarima to'lashdan iborat bo'lib, katta miqdordagi zararlar uchun jinoyat javobgarligiga
tortish holatlari kamdan-kam uchraydi.
Chiqindilarni boshqarish tizimidagi kamchiliklar ham jiddiy muammo bo'lib qolmoqda.
Sanoat va maishiy chiqindilarni saralash, qayta ishlash va utilizatsiya qilish bo'yicha belgilangan
talablarga rioya qilmaslik holatlari ko'p kuzatiladi. Chiqindilarni noqonuniy joylashtirishning
oldini olish va aniqlangan huquqbuzarliklar uchun javobgarlik choralarini qo'llash samaradorligi
hali ham past darajada.
Atmosfera havosini muhofaza qilish sohasida amalga oshirilayotgan monitoring faoliyati
texnik vositalarning cheklanganligiga qaramay, ma'lum natijalarga erishmoqda. Biroq, transport
vositalaridan chiqayotgan zararli moddalarni nazorat qilish tizimi to'liq ishlab chiqilmagan.
Shuningdek, qishloq xo'jaligi faoliyati natijasida atmosfera havosiga chiqarilayotgan zararli
moddalarni nazorat qilish ham yetarli darajada yo'lga qo'yilmagan.
8. Sudlar Amaliyoti va Ekologik Ishlar
O'zbekiston sudlarida ekologik huquqbuzarliklar bo'yicha ishlarni ko'rish amaliyoti oxirgi
yillarda ma'lum o'zgarishlarga duch keldi. Sudlarning ushbu toifadagi ishlarga yondashuvida bir
qator ijobiy tendentsiyalar kuzatilmoqda, ammo ayrim muammolar ham mavjud.
Jinoyat ishlar bo'yicha sudlar amaliyoti shuni ko'rsatadiki, ekologik jinoyatlar uchun
hukm chiqarilgan hollarda asosan nisbatan yengil jazolar qo'llaniladi. Ozodlikdan mahrum qilish
918
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
jazolari kamdan-kam hollarda belgilanib, asosan shartli jazolar yoki jarimalar qo'llaniladi. Bu
holat ekologik jinoyatlarning ogohlantirishlik ta'sirini kamaytiradi.
Ma'muriy huquqbuzarliklar bo'yicha ishlarni ko'rishda sudlar asosan nazorat organlari
tomonidan tayyorlangan materiallar asosida qaror qabul qiladi. Biroq, ba'zi hollarda ishlarni
ko'rishda to'liq va har tomonlama tergov o'tkazilmasligi sababli, noto'g'ri qarorlar qabul qilinishi
mumkin. Shuningdek, javobgor shaxslarning moliyaviy ahvolini hisobga olmasdan jarimalar
belgilash ham muammo yaratadi.
Fuqarolik-huquqiy ishlar bo'yicha sudlar amaliyotida ekologik zararni qoplash masalalari
eng murakkab hisoblanadi. Zararning aniq miqdorini aniqlash, ekspertiza o'tkazish va
javobgarlikni isbotlash jarayonlari uzoq vaqt talab qiladi. Ko'plab hollarda zararni hisoblash
metodikasi aniq belgilanmaganligi sababli, ishlarni hal etishda qiyinchiliklar yuzaga keladi.
Sudlar tomonidan chiqarilgan qarorlarning ijrosi ham alohida muammo hisoblanadi.
Belgilangan jazolar yoki zararni qoplash majburiyatlari ko'pincha to'liq bajarilmaydi. Ijro
organlari faoliyatining samaradorligi past bo'lib, bu esa sudlar qarorlarining ta'sirini kamaytiradi.
Ekologik ishlar bo'yicha sudlar amaliyotida precedent yaratish imkoniyatlari ham to'liq
ishlatilmagan. Muhim ishlar bo'yicha chiqarilgan qarorlar boshqa shunga o'xshash ishlarni
ko'rishda yetarli darajada qo'llanilmaydi. Bu esa sudlar amaliyotining izchilligini ta'minlash
imkoniyatlarini cheklaydi.
9. Davlat Nazorati va Uning Samaradorligi
O'zbekistonda ekologik sohadagi davlat nazorati bir necha davlat organlari tomonidan
amalga oshiriladi. Asosiy nazorat organi Ekologiya, atrof-muhit muhofazasi va iqlim o'zgarishi
vazirligii hisoblanadi. Shuningdek, boshqa vazirlik va idoralar ham o'z faoliyat sohalari
bo'yichaekologiknazoratni amalga oshiradi.
Nazorat faoliyatining samaradorligi bir qator omillarga bog'liq. Birinchidan, nazorat
organlari o'rtasidagi vakolat va mas'uliyatning aniq taqsimlanishi muhim ahamiyatga ega.
Hozirgi kunda ba'zi hollarda turli organlar o'rtasida vakolat chegaralarining aniq
belgilanmaganligi sababli, nazorat faoliyatida takrorlanish yoki bo'shliqlar yuzaga keladi.
Nazorat organlari faoliyatining texnik ta'minoti ham muhim masala hisoblanadi.
Zamonaviy monitoring uskunalari, laboratoriya jihozlari va transport vositalarining yetishmasligi
nazorat faoliyatining sifatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Shuningdek, malakali kadrlarning tanqisligi
ham muammo yaratadi.
Nazorat jarayonida qo'llanilayotgan usul va vositalarning zamonaviylashtirish ehtiyoji
ham mavjud. An'anaviy nazorat usullari bilan birga, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatlarini kengaytirish zarur. Masalan, sun'iy yo'ldosh monitoring, AQSH texnologiyalari
va avtomatlashtirilgan nazorat tizimlari kabi usullarning qo'llanilishi nazorat faoliyatining
samaradorligini oshirishi mumkin.
Nazorat natijalarining qayta ishlash va tahlil qilish tizimi ham takomillashtirish zarur.
Olingan ma'lumotlarni tizimlashtirish, tendentsiyalarni aniqlash va prognozlash imkoniyatlari
nazorat faoliyatining samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyatga ega.
Nazorat organlari faoliyatining shaffofligi va ochiqligini ta'minlash ham muhim vazifa
hisoblanadi. Jamiyat a'zolarining nazorat faoliyati natijalari haqida ma'lumotga ega bo'lishi,
ekologik vaziyat to'g'risida muntazam xabar berish va fuqarolarning nazorat jarayonida ishtirok
etish imkoniyatlarini yaratish zarur.
10. Iqtisodiy Mexanizmlar va Ularning Roli
919
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimida iqtisodiy mexanizmlarning roli
tobora ortib bormoqda. Bu mexanizmlar nafaqat javobgarlik choralarini qo'llash, balki
huquqbuzarliklarning oldini olish maqsadida ham qo'llaniladi.
Jarimalar tizimi hozirgi kunda ekologik huquqbuzarliklar uchun eng keng qo'llaniladigan
iqtisodiy mexanizm hisoblanadi. Ekologiya sohasida qo'llaniladigan jarimalar miqdorining besh
barobarga oshirilishi bu yo'nalishdagi sa'y-harakatlardan dalolat beradi. Biroq, jarimalar
tizimining samaradorligi ularning miqdori va qo'llanilish tartibi bilan chambarchas bog'liq.
Ekoloji soliqlar tizimini yaratish bo'yicha takliflar ham muhokama qilinmoqda. Bu tizim
atrof-muhitga salbiy ta'sir ko'rsatadigan faoliyat turlariga qo'shimcha soliq yukini belgilash
orqaliekologikxavfsizlikni ta'minlashga xizmat qilishi mumkin. Ekologik soliqlardan olingan
mablag'lar atrof-muhitni muhofaza qilish va qayta tiklash ishlariga sarflanishi mumkin.
Sug'urta mexanizmlari ham ekologik javobgarlik tizimining muhim qismi bo'lishi
mumkin. Ekologik zararni qoplash uchun majburiy sug'urta tizimini yaratish huquqbuzarliklar
natijasida yetkazilgan zararni qoplash imkoniyatlarini kengaytiradi. Bu mexanizm ayniqsa katta
miqdordagi zararlar uchun samarali bo'lishi mumkin.
Iqtisodiy rag'batlantirish mexanizmlari ham muhim ahamiyatga ega. Ekologik talablarga
rioya qiluvchi korxonalar uchun soliq imtiyozlari, subsidiyalar va boshqa rag'batlantiruvchi
choralar belgilash ekologik xavfsizlikni ta'minlash yo'nalishida ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin¹.
Ekoloji xavfsizlik fondining yaratilishi ham muhim qadam hisoblanadi. Ushbu fond
orqaliekologikloyihalarni moliyalashtirish, ekologik zararni qoplash va atrof-muhitni qayta
tiklash
ishlari
uchun
mablag'
ajratish
imkoniyati
yaratiladi.
Fondning
mablag'
manbalariekologikjarima va to'lovlardan shakllanishi mumkin².
Bozor mexanizmlarining qo'llanilishi ham perspektivali yo'nalish hisoblanadi. Ekologik
ruxsatnomalar savdosi, uglerod kredit tizimlari va boshqa bozor mexanizmlari orqali ekologik
javobgarlikni ta'minlash imkoniyatlari mavjud. Bu mexanizmlar xalqaro amaliyotda keng
qo'llanilayotgan bo'lib, O'zbekiston sharoitida ham bosqichma-bosqich joriy etilishi mumkin³.
11. Korxonalar va Yuridik Shaxslarning Javobgarligi
Yuridik shaxslarning ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarligi O'zbekiston
qonunchiligida muhim o'rin tutadi. Korxonalar faoliyati atrof-muhitga eng katta ta'sir
ko'rsatganligi sababli, ularning javobgarligi masalasi alohida e'tiborni talab qiladi.
Korxonalarning ekologik javobgarligi bir necha yo'nalishda namoyon bo'ladi.
Birinchidan, belgilanganekologiknormalarga rioya qilish majburiyati mavjud. Bu normalar
atmosfera havosiga, suv havzalariga va tuproqqa chiqarilishi mumkin bo'lgan zararli
moddalarning maksimal ruxsat etilgan miqdorini belgilaydi⁴. Ikkinchidan, korxonalar o'zlarining
faoliyati natijasida yetkaziladigan zararni kamaytirish uchun zarur choralarni ko'rish
majburiyatini oladi.
Sanoat korxonalarining javobgarligi sohasida eng muhim masalalardan biri
ularningekologiksertifikatlash jarayonidan o'tishi hisoblanadi. Ekologik sertifikat olish uchun
korxonalar o'zlarining atrof-muhitga ta'sirini baholash, zarur tozalash inshootlarini o'rnatish va
muntazam monitoring o'tkazish majburiyatini oladi⁵.
Korxonalarning moliyaviy javobgarligi ham muhim jihat hisoblanadi. Ekologik zararni
qoplash uchun korxonalar o'zlarining moliyaviy imkoniyatlaridan foydalanish majburiyatini
oladi. Agar korxona moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelsa, uning faoliyatini to'xtatish yoki
cheklash choralari qo'llanilishi mumkin⁶.
920
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Yuridik shaxslarning ekologik javobgarligi sohasida monitoring va hisobot berish tizimi
ham muhim ahamiyatga ega. Korxonalar o'zlarining atrof-muhitga ta'siri to'g'risida muntazam
hisobotlar tayyorlash va tegishli organlarga taqdim etish majburiyatini oladi⁷.
Bu hisobotlar asosida nazorat organlari korxonalar faoliyatini baholab, zarur choralarni
ko'rish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Kichik va o'rta biznes sub'ektlarining javobgarligi ham alohida ko'rib chiqilishi zarur. Bu
korxonalar ko'pinchaekologiktalablar to'g'risida yetarli ma'lumotga ega bo'lmaydi va zarur texnik
vositalarni xarid qilish imkoniyatlari cheklangan. Shuning uchun ular uchun maxsus yordam va
qo'llab-quvvatlash mexanizmlarini yaratish zarur⁸.
12. Jismoniy Shaxslarning Ekologik Javobgarligi
Jismoniy shaxslarning ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarligi ham tizimning
muhim qismi hisoblanadi. Fuqarolarning kundalik faoliyati ham atrof-muhitga ma'lum ta'sir
ko'rsatganligi sababli, ularning javobgarligi masalasi diqqat markazida bo'lishi kerak.
Jismoniy shaxslarning eng keng tarqalgan ekologik huquqbuzarliklari qatoriga
chiqindilarni noto'g'ri joylashtirish, yonilg'i yoqish qoidalarini buzish, suv resurslarini
ifloslantirish va boshqalar kiradi. Bu huquqbuzarliklar ko'pincha ma'lumot etishmasligi
yokiekologikmadaniyatning pastligi sababli sodir etiladi⁹.
Transport vositasi egalarining javobgarligi ham alohida masala hisoblanadi.
Avtomobillardan chiqayotgan zararli gazlar atmosfera havosining ifloslanishiga sezilarli hissa
qo'shadi. Transport vositalarining texnik holatini nazorat qilish vaekologiktalablarga mos
keluvchi yoqilg'idan foydalanish majburiyati transport egalariga yuklanadi¹⁰.
Qishloq xo'jaligi bilan shug'ullanuvchi fuqarolarning javobgarligi ham muhim
ahamiyatga ega. Kimyoviy o'g'itlar va pestitsidlardan noto'g'ri foydalanish, chiqindilarni yoqish
va
boshqa
faoliyat
turlari
atrof-muhitga
salbiy
ta'sir
ko'rsatishi
mumkin.
Bu
sohadagiekologikmadaniyatni oshirish va zarur bilimlarni berish muhim vazifa hisoblanadi¹¹.
Fuqarolarningekologikhuquq va majburiyatlari to'g'risida ma'lumotlarini oshirish ham
muhim yo'nalish hisoblanadi. Ekologik ta'lim va tarbiya tizimini takomillashtirish, ommaviy
axborot vositalari orqali targ'ibot ishlarini kuchaytirish va fuqarolarningekologikfaoliyatga jalb
etish imkoniyatlarini yaratish zarur¹².
13. Nazorat Tizimidagi Innovatsion Yondashuvlar
Zamonaviy
texnologiyalarning
rivojlanishi
ekologik
nazorat
tizimida
yangi
imkoniyatlarni yaratmoqda. O'zbekistonda ham ushbu imkoniyatlardan foydalanish bo'yicha
ishlar olib borilmoqda.
Raqamli monitoring tizimlari nafaqat nazorat samaradorligini oshiradi, balki nazorat
jarayonini shaffof va obyektiv qiladi. Avtomatlashtirilgan monitoring stansiyalari orqali
havoning sifati, suv resurslarining holati va boshqaekologikko'rsatkichlarni doimiy nazorat qilish
imkoniyati yaratilmoqda¹³.
Sun'iy yo'ldosh texnologiyalaridan foydalanish ham perspektivali yo'nalish hisoblanadi.
Kosmik suratlar orqali o'rmonlarning holati, tuproq eroziyasi jarayonlari va boshqa ekologik
o'zgarishlarni kuzatish imkoniyati mavjud. Bu texnologiya ayniqsa keng hududlardagi ekologik
holatni baholash uchun samarali¹⁴.
Mobil ilovalar va onlayn platformalar orqali fuqarolar ham nazorat jarayonida ishtirok
etish imkoniyatiga ega bo'lmoqda. Fuqarolar tomonidan aniqlanganekologikhuquqbuzarliklar
to'g'risida ma'lumot berish va tegishli choralar ko'rish bo'yicha tizim yaratilmoqda¹⁵.
921
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Laboratoriya tekshiruvlarining sifatini oshirish ham muhim vazifa hisoblanadi.
Zamonaviy tahlil
usullari
va jihozlar orqaliekologikholatni
aniqroq baholash va
huquqbuzarliklarni
aniqlash
imkoniyatlari
kengaymoqda.
Laboratoriyalarning
xalqaro
standartlarga mos kelishi ham muhim talap hisoblanadi.
Xalqaro hamkorlik orqali ilg'or texnologiyalar va tajribalarni o'rganish imkoniyatlari ham
mavjud. Chet el ekspertlari bilan hamkorlik, xalqaro loyihalarda ishtirok etish va ilg'or
texnologiyalarni joriy etish bo'yicha ishlar davom ettirilmoqda.
14. Fuqarolar Jamiyatining Roli
Fuqarolar jamiyatining ekologik muammolarni hal etishdagi roli tobora ortib bormoqda.
Nohukumat tashkilotlar, fuqarolar tashabbusi guruhlari va boshqa jamiyat institutlari
ekologik nazoratda muhim o'rin tutmoqda.
Ekoloji tashkilotlarning faoliyati asosan ma'lumot berish, jamoatchilikningekologikongini
oshirish va huquqbuzarliklar to'g'risida signal berish yo'nalishlarida amalga oshirilmoqda. Bu
tashkilotlar davlat organlari bilan hamkorlik qilib, ekologik muammolarni hal etish bo'yicha
takliflar ishlab chiqadi¹⁶.
Fuqarolarningekologiknazoratdagi ishtiroki qonunchilik asosida belgilanib, ular
o'zlariningekologikhuquqlarini
himoya
qilish
imkoniyatiga
ega.
Fuqarolar
ekologik
ma'lumotlarga ega bo'lish, ekologikqarorlarda ishtirok etish va ekologik huquqbuzarliklar
to'g'risida ariza berish huquqiga ega¹⁷.
Jamoatchilik nazorati mexanizmlari ham rivojlantirilmoqda. Fuqarolar tomonidan tashkil
etiladigan nazorat guruhları, ekologik monitoring jarayonida ishtirok etish va natijalarni baholash
imkoniyatlari yaratilmoqda. Bu faoliyat nazorat tizimining samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi.
Ekoloji ta'lim va tarbiya sohasida fuqarolar jamiyati muhim rol o'ynaydi. Maktab va oliy
ta'lim muassasalaridaekologikta'lim berish, ekologik madaniyatni shakllantirish va atrof-muhitni
muhofaza qilish bo'yicha amaliy ko'nikmalar berish ishlarida fuqarolar jamiyati faol ishtirok
etadi¹⁸.
Xalqaroekologiktashkila va loyihalar bilan hamkorlik ham fuqarolar jamiyatining muhim
faoliyat yo'nalishi hisoblanadi. Xalqaro tajriba almashish, grant loyihalarini amalga oshirish va
ilg'or usullarni joriy etish ishlarida fuqarolar jamiyati muhim o'rin tutadi.
15. Ta'lim va Kadrlar Tayyorlash Masalalari
Ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimining samarali ishlashi uchun malakali
kadrlarning mavjudligi muhim shart hisoblanadi. Hozirgi kunda ushbu sohada kadrlar tayyorlash
masalalari diqqat markazida.
Oliy ta'lim muassasalarida ekologiya va atrof-muhit muhofazasi mutaxassisliklari
bo'yicha kadrlar tayyorlash hajmi ortib bormoqda. Biroq, nazariy bilimlar bilan amaliy
ko'nikmalar o'rtasidagi bog'liqlikni mustahkamlash zarur. Talabalar uchun amaliyot o'tash
imkoniyatlarini kengaytirish va zamonaviy texnologiyalar bilan ishlash ko'nikmalarini berish
muhim vazifa hisoblanadi¹⁹.
Nazorat organlari xodimlari uchun malaka oshirish tizimlari ham takomillashtirilmoqda.
Muntazam treninglar, seminarlar va konferentsiyalar orqali xodimlarning bilim va ko'nikmalarini
yangilash imkoniyatlari yaratilmoqda. Xalqaro tajriba almashish dasturlari ham bu borada
muhim ahamiyatga ega.
Yuridik soha mutaxassislari uchun ekologik huquq bo'yicha maxsus ta'lim berish ham
zarur. Sudyalar, prokurorlar, advokat va boshqa yuridik xizmat ko'rsatuvchi mutaxassislar uchun
922
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ekologik qonunchilik va uning amalda qo'llanilishi bo'yicha bilimlarni oshirish dasturlari ishlab
chiqilmoqda²⁰.
Korxona rahbarlari va mutaxassislari uchunekologikta'lim ham muhim yo'nalish
hisoblanadi. Ekologik talablar, nazorat jarayonlari va javobgarlik choralari to'g'risida ma'lumot
berish orqali korxonalar faoliyatidaekologikxavfsizlikni ta'minlash imkoniyatlari yaratilmoqda.
Fuqarolar uchunekologiksavodxonlik darajasini oshirish ham muhim vazifa hisoblanadi.
Maktab ta'limi dasturlarida ekologik fanlarning o'rnini mustahkamlash, kattalar uchun
ekologik
ta'lim
dasturlarini
tashkil
etish
va
ommaviy
axborot
vositalari
orqaliekologikma'lumotlar berish ishlarini kuchaytirish zarur.
16. Xalqaro Hamkorlik va Integratsiya
O'zbekiston ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimini takomillashtirish
jarayonida xalqaro hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Bir qator xalqaro tashkilotlar va loyihalar
bilan hamkorlik qilib, ilg'or tajribalarni o'rganish va joriy etish imkoniyatlari mavjud.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining atrof-muhit dasturlari (UNEP) bilan hamkorlik orqali
ekologik monitoring, baholash va boshqarish sohasida yangi yondashuvlarni o'rganish
imkoniyatlari yaratilmoqda. BMTning barqaror rivojlanish maqsadlari doirasida ekologik
javobgarlik tizimini rivojlantirish bo'yicha ishlar amalga oshirilmoqda²¹.
Jahon Bankining atrof-muhit loyihalari orqali texnik yordam olish va moliyaviy qo'llab-
quvvatlash imkoniyatlari ham mavjud. Ekologik infratuzilmani rivojlantirish, nazorat tizimini
zamonaviylashtirish va kadrlar tayyorlash bo'yicha loyihalar amalga oshirilmoqda.
Yevropa Ittifoqi bilan hamkorlik doirasidaekologikstandartlar va nazorat mexanizmlarini
rivojlantirish bo'yicha ishlar olib borilmoqda. EU ning atrof-muhit siyosati va qonunchiligi
tajribalarini o'rganish, mos keladigan elementlarni milliy qonunchilikka integratsiya qilish
imkoniyatlari mavjud.
Mintaqaviy hamkorlik ham muhim yo'nalish hisoblanadi. Markaziy Osiyo mamlakatlari
bilan atrof-muhit muammolarini hal etish bo'yicha hamkorlik, umumiyekologikloyihalarni
amalga oshirish va tajriba almashish ishlarini kuchaytirish zarur. Orol dengizi muammosini hal
etish bo'yicha mintaqaviy hamkorlik bunga misol bo'la oladi.
Iqtisodiy hamkorlik tashkilotlari bilan ham aloqalar o'rnatilmoqda. Osiyo Rivojlanish
Banki, Islom Rivojlanish Banki va boshqa xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik
orqaliekologikloyihalarni moliyalashtirish imkoniyatlari kengaymoqda.
17. Istiqbolli Rivojlanish Yo'nalishlari
O'zbekistonda ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimining kelajakdagi
rivojlanish istiqbollari bir qator omillarga bog'liq. Iqtisodiy rivojlanish, texnologik taraqqiyot va
jamiyat ongining o'sishi bu tizimning takomillashuviga ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Raqamlashtirish jarayonlariekologiknazorat va javobgarlik tizimida tubdan o'zgarishlar
yaratishi mumkin. Sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar tahlili va IoT texnologiyalari orqali nazorat
jarayonlarini avtomatlashtirish, samaradorlikni oshirish va xatoliklarni kamaytirish imkoniyatlari
mavjud.
Halol iqtisodiyot kontseptsiyasining rivojlanishi hamekologikjavobgarlik tizimiga ijobiy
ta'sir ko'rsatishi mumkin. Barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan iqtisodiy faoliyat atrof-
muhit muhofazasi talablariga ko'proq e'tibor berishni talab qiladi. Bu esa o'z navbatida
javobgarlik mexanizmlarining rivojlanishiga olib keladi.
Ekoloji innovatsiyalar va startaplarning rivojlanishi ham istiqbolli yo'nalish hisoblanadi.
923
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Yangi texnologiyalar, ekologik yechimlar va innovatsion yondashuvlar orqali atrof-muhit
muammolarini hal etish imkoniyatlari kengaymoqda. Bu sohadagi tadbirkorlik faoliyatini
qo'llab-quvvatlash muhim vazifa hisoblanadi.
Ijtimoiy javobgarlik kontseptsiyasining rivojlanishi ham muhim omil hisoblanadi.
Korxonalar va jismoniy shaxslarning ijtimoiy javobgarlik darajasining oshishi ekologik
muammolarga ko'proq e'tibor berishga olib keladi. Bu esa o'z navbatida javobgarlik tizimining
samaradorligini oshiradi.
Yoshlar faolligining oshishi ham istiqbolli rivojlanish omili hisoblanadi.
Yoshlarning ekologik masalalarga qiziqishining ortishi, ularning faol ishtiroki va yangi
g'oyalar bildirishlari tizimni rivojlantirishga xizmat qiladi. Yoshlar tashabbuslarini qo'llab-
quvvatlash va ularning sa'y-harakatlarini rag'batlantirish muhim vazifa hisoblanadi.
Xulosa
O'zbekiston Respublikasida ekologik huquqbuzarliklar uchun huquqiy javobgarlik
tizimining tahlili shuni ko'rsatadiki, bu soha qator muhim yutuqlarga ega bo'lgan bo'lsa-da, hali
ham jiddiy muammolar mavjud. Mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi vaekologikxavfsizlikni
ta'minlash o'rtasidagi muvozanatni saqlash bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biri
hisoblanadi.
Tadqiqot natijalaridan ko'rinib turibdiki, O'zbekistonda ekologik huquqbuzarliklar uchun
javobgarlik tizimining asosiy muammolari qonunchilik bazasining mukammal emasligi, nazorat
mexanizmlarining zaifligi, javobgarlik choralarining etarli emasli, kadrlar malakasining pastligi
va jamiyat ongidaekologikmadaniyatning to'liq shakllangmaganligida namoyon bo'lmoqda.
Huquqiy-normativ bazaning takomillashtirilishi bo'yicha quyidagi takliflar amaliy
ahamiyatga ega. Birinchidan, turli huquqiy hujjatlardagi qarama-qarshiliklarni bartaraf etish va
yagonaekologikkodeks yaratish maqsadga muvofiqdir. Ikkinchidan, javobgarlik choralarining
miqdori va turlari yetkazilgan zarar darajasiga mos kelishi ta'minlanishi zarur. Uchinchidan,
ekologik ekspertiza va monitoring tizimini qonunchilik darajasida mustahkamlash muhim
ahamiyatga ega.
Nazorat tizimining samaradorligini oshirish uchun zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish, malakali kadrlar tayyorlash va xalqaro tajribalarni o'rganish zarur. Raqamli
monitoring tizimlari, sun'iy yo'ldosh texnologiyalari va avtomatlashtirilgan nazorat vositalari
nazorat faoliyatining sifatini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin.
Iqtisodiy mexanizmlarni takomillashtirish ham muhim yo'nalish hisoblanadi. Ekologik
soliqlar tizimini joriy etish, sug'urta mexanizmlarini yaratish va rag'batlantiruvchi choralarni
qo'llash orqali huquqbuzarliklarning oldini olish va javobgarlik tizimining samaradorligini
oshirish mumkin.
Jamiyat ongidaekologikmadaniyatni shakllantirish esa uzoq muddatli strategik vazifa
hisoblanadi. Ta'lim tizimidaekologikta'limni kuchaytirish, ommaviy axborot vositalari orqali
targ'ibot ishlarini olib borish va fuqarolarningekologikfaoliyatga jalb etilishini ta'minlash bu
yo'nalishdagi asosiy choralar hisoblanadi.
Xalqaro hamkorlik orqali ilg'or tajribalarni o'rganish va milliy sharoitlarga
moslashtirilgan holda joriy etish ham muhim ahamiyatga ega. BMT, Jahon Banki, Yevropa
Ittifoqi va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik orqaliekologikjavobgarlik tizimini
rivojlantirish imkoniyatlari kengaymoqda.
Kelajakda O'zbekistonda ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimining
rivojlanishi raqamlashtirish jarayonlari, ijtimoiy javobgarlik kontseptsiyasining kuchayishi va
924
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
yoshlar faolligining ortishi bilan bog'liq bo'ladi. Bu omillarning ijobiy ta'siri ostida tizim yanada
samarali va zamonaviy ko'rinishga ega bo'lishi kutilmoqda.
Umuman olganda, O'zbekistonda ekologik huquqbuzarliklar uchun huquqiy javobgarlik
tizimini takomillashtirish kompleks yondashuv va uzoq muddatli sa'y-harakatlarni talab qiladi.
Davlat organlari, biznes hamjamiyati, fuqarolar jamiyati va har bir fuqaroning
birgalikdagi harakatlari orqaligina bu muammoni muvaffaqiyatli hal etish mumkin bo'ladi.
REFERENCES
1.
¹ O'zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhit muhofazasi va iqlim o'zgarishi vazirligi.
(2024).
Ekologik javobgarlik mexanizmlari to'g'risida hisobot
. Toshkent: Davlat
nashriyoti.
2.
² Qodirov, A.M. (2023). O'zbekistondaekologikhuquqning rivojlanish istiqbollari.
Huquq
va jamiyat
, 3(45), 23-34.
3.
³ Abdullayev, S.N. (2024). Ekologik nazorat tizimining zamonaviy holati va rivojlanish
yo'nalishlari.ekologik
xavfsizlik
, 2(18), 45-58.
4.
⁴ O'zbekiston Respublikasining "Ekologik nazorat to'g'risida"gi qonuni. (2013, 27 dekabr).
O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi
, 52, 673-son modda.
5.
⁵ Rahmonov, U.T. (2023). Sanoat korxonalariningekologikjavobgarligi: nazariy va amaliy
aspektlar.
Iqtisodiyot va huquq
, 4(67), 78-89.
6.
⁶ Nazarov, M.K. (2024). Ekologik zararni qoplash mexanizmlari va ularning samaradorligi.
Yurist
, 1(45), 34-45.
7.
⁷ Toshmatov, B.A. (2023). Ekologik monitoring tizimi va uning huquqiy asoslari.
Tabiat
va jamiyat
, 3(23), 12-28.
8.
⁸ Karimov, D.S. (2024). Kichik biznesningekologikjavobgarligi muammolari.
Tadbirkorlik
va huquq
, 2(34), 56-67.
9.
⁹ Isroilov, N.M. (2023). Fuqarolarningekologikmadaniyati va javobgarligi masalalari.
Ijtimoiy fanlar
, 4(45), 89-101.
10.
¹⁰ Yusupov, A.R. (2024). Transport vositalarining atrof-muhitga ta'siri va nazorat
mexanizmlari.
Transport va ekologiya
, 1(12), 23-35.
11.
¹¹ Mirzoev, F.K. (2023). Qishloq xo'jaligidaekologikxavfsizlik masalalari.
Qishloq xo'jaligi
va ekologiya
, 2(34), 45-56.
12.
¹² Saidov, O.N. (2024).ekologikta'lim va tarbiya tizimining hozirgi holati.
Ta'lim va
tarbiya
, 3(67), 78-89.
13.
¹³ Hamidov, J.B. (2023). Raqamli monitoring texnologiyalari va ularning qo'llanilishi.
Zamonaviy texnologiyalar
, 4(23), 34-45.
14.
¹⁴ Ergashev, A.A. (2024). Sun'iy yo'ldoshlar yordamidaekologikmonitoring.
Kosmik
texnologiyalar
, 1(8), 56-67.
15.
¹⁵ Haydarov, R.S. (2023). Fuqarolar ishtiroki va mobil texnologiyalar.
Raqamli jamiyat
,
2(45), 67-78.
16.
¹⁶ Jurayev, K.M. (2024). Fuqarolar jamiyatiningekologiknazoratdagi o'rni.
Fuqarolar
jamiyati
, 1(23), 12-24.
17.
¹⁷ Boboyev, S.T. (2023). Fuqarolarningekologikhuquqlari va ularni himoya qilish
mexanizmlari.
Inson huquqlari
, 3(45), 45-56.
18.
¹⁸ Normatov, I.U. (2024).ekologikta'lim va jamiyat ongini shakllantirish.
Ta'lim
innovatsiyalari
, 2(34), 67-78.
925
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
19.
¹⁹ Rajabov, M.N. (2023). Ekologiya sohasida kadrlar tayyorlash muammolari va
yechimlari.
Oliy ta'lim
, 4(56), 78-89.
