ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1049
“UZTRANSGAZ” AJ: MOLIYAVIY BARQARORLIK TAHLILI VA
UNI
MUSTAHKAMLASH CHORALARI
Baymuxamedova Gulnoza Fattaxovna
Toshkent kimyo-
texnologiya institute katta o‘qituvchisi.
Email:
gulnozabojmuhamedova@gmail.com
https://orcid.org/0009-0008-0345-0003
Berdiqulov Suhrob Berdiqul o‘g‘li
Sanoat muhandisligi va menejmenti fakulteti, 23-63 MT guruh talabasi
Toshkent kimyo-texnologiya instituti
Email:
https://orcid.org/0009-0001-2281-3200
https://doi.org/10.5281/zenodo.15707851
Annotatsiya.
Ushbu maqolada “UZTRANSGAZ” AJning moliyaviy barqarorligi tahlil
qilinib, uning asosiy ko‘rsatkichlari orqali kompaniyaning moliyaviy holati baholanadi.
Shuningdek, moliyaviy xatarlarni kamaytirish va barqarorlikni mustahkamlash bo‘yicha
amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan chora
-tadbirlar taklif etiladi. Maqolada moliyaviy tahlil
usullari, jumladan likvidlik, rentabellik va samaradorlik ko‘rsatkichlari asosida tahlil olib
boriladi.
Kalit so‘zlar:
moliyaviy barqarorlik, iqtisodiy holat, rentabellik, kapital, aktiv, sof foyda,
sof daromad, qarz, sanoat, neft-
gaz, transport, ta’minot, eksport.
Kirish.
Moliyaviy barqarorlik
—
bu korxonaning o‘z moliyaviy majburiyatlarini vaqtida
va to‘liq bajarish, faoliyatini o‘z mablag‘lari hisobiga davom ettirish, moliyaviy muammolarga
duch kelmaslik qobiliyatidir. U korxonaning uzoq muddatli rentabelligi va mustahkam moliyaviy
holatini anglatadi.
Moliyaviy barqarorlikning asosiy ko‘rsatkichlari:
1. O‘z mablag‘lar ulushi –
korxonaning umumiy kapitalidagi o‘z mablag‘lar hissasi.
2. Qarzdorlik darajasi
–
korxonaning qarzga bog‘liqlik darajasi.
3. Likvidlilik ko‘rsatkichlari –
qisqa muddatli majburiyatlarni qoplash qobiliyati.
4. Rentabellik
–
foyda olish darajasi.
5. Naqd pul oqimlari
–
daromad va xarajatlar oqimi muvozanati.
Korxona va tashkilotlar uchun moliyaviy barqarorlik juda muhim o‘rin tutadi. Chunki,
korxonaning salohiyati, darajasi va o‘rni uning iqtisodiy axvoliga bog‘liq. Shundan kelib chiqib
aytish mumkinki, korxona va tashkilotlarda moliyaviy barqarorlik va iqtisodiy xavfsizlikni
oshirish uchun amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar uning salohiyati va darajasini ham belgilab
beradi. Biz ushbu maqolada “UzTransgaz” AJ misolida korxonaning moliyaviy barqarorligi,
uning tahlil qilinishi va mustahkamlash uchun amalga oshiriladigan chora-tadbirlar haqida
o‘rganib chiqamiz.
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolada “UzTransGaz” AJ ning moliyaviy barqarorligi va
iqtisodiy o‘rnini aniqlashda va tahlil qilishda turli xil iqtisodiy ko‘rsatkichlar(sof foyda, aktivlar,
qarz va kapital rentabelligi, sof daromad)dan, moliyaviy ma’lumotlardan foydalanib, SWOT va
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1050
shunga o‘xshash tahlil metodlaridan foydalanildi. Bu tahlillar asosida amalga oshirilishi kerak
bo‘lgan chora
-tadbirlar tahlil qilindi.
Tahlil va natijalar.
"UzTransGaz" aktsiyadorlik jamiyati
—
O‘zbekiston Respublikasida
tabiiy gazni transport qilish, saqlash va taqsimlash bo‘yicha faoliyat yurituvchi yirik davlat
kompaniyasidir. Bu korxona 1992-
yili tashkil etilgan bo‘lib, uning asosiy vazifasi —
respublika
hududlari hamda eksport bozorlariga tabiiy gazni uzluksiz yetkazib berishni ta’minlashdan
iborat.
"UzTransGaz" AJ O‘zbekistondagi magistral gaz quvurlari tizimini boshqaradi va texnik
xizmat ko‘rsatadi. Shuningdek, kompaniya tabiiy gazni qayta ishlash, sig‘imlarda saqlash va
eksport qilish bilan ham shug‘ullanadi. Uning tarkibida bir nechta mintaqaviy filiallar va
muhandislik korxonalari mavjud.
Kompaniya energetika sohasidagi islohotlar doirasida moliyaviy barqarorlikka erishish,
samaradorlikni oshirish va zamonaviy boshqaruv usullarini joriy etish ustida ish olib bormoqda.
Quyidagi jadvalda esa “UzTransGaz” AJning so‘nggi 9 yillikdagi asosiy moliyaviy
ko‘rsatkichlari keltirilgan:
Ko'rsatkichlar
2015 2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Sof foyda(%)
23,7 21,65
-13,32
2,54
-10,58
-20,11 -13,69 -13,07
57,7
Kapital
rentabelligi(%)
10,52 13,51
-14,17
7,19
-98,32
116,77 44,09
27,6
10715,33
Aktivlar
rentabelligi(%)
7,89 10,02
-5,64
1,26
-5,53
-13,83
-8,14
-6,3
24,21
Qarz nisbati(%)
24,99 25,81
12,98
82,53
94,37
111,84 118,47 122,84
99,77
Qarzning
kapital
nisbati(%)
33,31 34,78
32,6
472,3 1677,22 -944,4
-
641,45
-
537,78
44152,07
Yuqoridagi jadvaldagi moliyaviy ko‘rsatkichlar korxona iqtisodiy axvolini belgilab
beradi. Moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va uni mustahkamlash uchun korxona tomonidan
yillar davomida chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Quyidagi ma’lumotlarda “UzTransGaz” AJ tomonidan moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash uchun amalga oshirilayotgan chora
-tadbirlar keltirilgan:
1. Xarajatlarni optimallashtirish: Ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish xarajatlarini
kamaytirish orqali resurslardan samarali foydalanish.
2. Moliyaviy intizomni kuchaytirish: Buxgalteriya hisobi, audit va nazorat tizimlarini
takomillashtirish orqali moliyaviy shaffoflikni ta’minlash.
3. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish: Energiya tejamkor va innovatsion
texnologiyalar orqali xarajatlarni kamaytirish va daromadni oshirish.
4. Tashqi investitsiyalarni jalb qilish: Mahalliy va xalqaro moliyaviy institutlar bilan
hamkorlikda investitsion loyihalarni amalga oshirish.
1
Openinfo.uz
“O‘ztransgaz” aksiyadorlik jamiyati
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1051
5. Qarzdorlikni boshqarish: Qarz yuklamasini kamaytirish, kredit portfeli va to‘lov
intizomini barqaror saqlash.
6. Gaz yetkazib berish hajmini oshirish: Ichki va tashqi bozorlarda gaz eksportini
kengaytirish orqali daromad bazasini mustahkamlash.
7. Ichki boshqaruv tizimini takomillashtirish: Korporativ boshqaruv, risklarni boshqarish
va samaradorlikka asoslangan boshqaruv tizimlarini rivojlantirish.
Yuqorida keltirilgan 1-
jadvaldan va korxona iqtisodiy ko‘satkichlaridan foydalanib, bazis
va zanjirsimon davrni hisobga olgan holda SWOT tahlilini quyidagi 2-
jadvalda ko‘rib chiqamiz
S(Strengths)-Kuchli
tomonlari
W(Weakness)-Zaif
tomonlari
O(Opportunities)-
Imkoniyatlar
T(Threats)-Xavf
omillari
2023-yilda sof
foyda (57,7%) va
kapital rentabelligi
(10715,33%) keskin
oshgan, bu esa
kompaniyaning
daromad olish
salohiyati ortganini
ko‘rsatadi
2020
–
2023
yillarda kapital
rentabelligi barqaror
musbat holatda
bo‘lgan, bu esa
investitsiyalarning
samaradorligini
ifodalaydi.
2023-yilda
aktivlar rentabelligi
24,21%gacha
ko‘tarilgan, bu esa
korxona aktivlaridan
samarali
foydalanayotganini
anglatadi.
Keng infratuzilmaga
ega bo‘lishi va davlat
qo‘llovi —
kompaniyani strategik
jihatdan mustahkam
qiladi.
2017
–
2022
yillar oralig‘ida sof
foyda va aktivlar
rentabelligi manfiy
bo‘lgan, bu moliyaviy
samarasizlik va
xarajatlarning
yuqoriligini
ko‘rsatadi.
Qarz nisbati
2020
–
2022 yillarda
100%dan oshgan, bu
moliyaviy risklarni
kuchaytiradi.
2019
–
2022
yillarda qarzning
kapitalga nisbati
salbiy yoki juda
yuqori bo‘lgan, bu esa
moliyaviy
mustaqillikning
yo‘qligini ko‘rsatadi.
Iqtisodiy
tebranishlarga juda
sezuvchan moliyaviy
tuzilma.
2023-yilda
moliyaviy
ko‘rsatkichlarning
keskin yaxshilanishi
kompaniya uchun
yangi investitsion
imkoniyatlar yaratadi.
Energiya
eksportini oshirish
orqali barqaror
valyuta tushumlari
ta’minlanadi.
Yangi
texnologiyalarni joriy
etish va
modernizatsiya orqali
xarajatlarni
kamaytirish
imkoniyati mavjud.
Yevroosiyo gaz
tranzitidagi strategik
holat kompaniyaga
mintaqaviy bozorda
ustunlik beradi.
Qarzdorlik
darajasining yuqoriligi
kompaniyaning
likvidligi va to‘lovga
qobiliyatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Energetika
sektoridagi narx
tebranishlari
moliyaviy
barqarorlikni izdan
chiqarishi mumkin.
Siyosiy va
tashqi bozorlardagi
o‘zgarishlar, xususan
eksportga qaramlik
–
barqarorlikka xavf
tug‘diradi.
Ichki boshqaruvdagi
zaifliklar
investitsiyalarning
kutilgan
samaradorligini
kamaytirishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1052
"UzTransGaz" AJ tomonidan amalga oshirilayotgan moliyaviy va boshqaruv islohotlari
natijasida quyidagi muhim iqtisodiy va sanoat oʻzgarishlari kuzatilmoqda:
1. Moliyaviy barqarorlikning mustahkamlanishi: Xarajatlarni optimallashtirish va
daromad bazasini kengaytirish hisobiga korxonaning sof foydasi oshib bormoqda. Bu esa ichki
investitsion faoliyatni moliyalashtirish imkonini yaratmoqda.
2. Gaz eksporti hajmining oshishi: Tashqi bozorlar bilan faol hamkorlik natijasida,
xususan Xitoy, Qozog‘iston va boshqa qo‘shni davlatlarga gaz eksporti ko‘lami kengaymoqda.
Bu esa davlat byudjetiga tushumlar oshishiga hissa qo‘shmoqda.
3. Texnologik modernizatsiya: Magistral gaz quvurlarida zamonaviy monitoring va
avtomatik boshqaruv tizimlari joriy etilib, gaz yo‘qotishlari va avariyaviy holatlar sezilarli
kamaydi.
4. Energiya tejamkorlik darajasining oshishi: Energiya samaradorligi yuqori bo‘lgan
texnika va uskunalarning joriy etilishi natijasida energiya sarfi kamayib, umumiy ishlab
chiqarish xarajatlari pasaygan.
5. Yangi loyihalarning amalga oshirilishi: Moliyaviy barqarorlik va xorijiy investitsiyalar
asosida yangi gaz quvurlari, kompressor stansiyalari va gaz saqlash inshootlari qurilmoqda.
6. Ishchi o‘rinlarining ko‘payishi va kadrlar salohiyatining oshishi: Yangi loyihalar va
ishlab chiqarish hajmlarining kengayishi natijasida yangi ishchi o‘rinlari yaratilmoqda, xodimlar
doimiy malaka oshirish kurslariga jalb etilmoqda.
Yuqoridagi bo‘layotgan o‘zgarishlar nafaqat, neft
-gaz sanoatining, balkim mamlakat
iqtisodiyotining rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Bu o‘zgarishlar natijasida neft
-gaz sohasida
va sanoatda xalqaro aloqalar o‘rnatishga, eksport salohiyatini oshirishga hamda aholining gaz
bilan ta’minlaganlik darajasini oshirishga ham yordam beradi.
Xulosa va tavsiyalar
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, "UzTransGaz" AJ so‘nggi yillarda moliyaviy
jihatdan murakkab bosqichlarni boshdan kechirgan bo‘lsa
-da, 2023-yilda moliyaviy
ko‘rsatkichlarning ijobiy tomonga keskin o‘sishi korxonaning tiklanayotgan salohiyatidan darak
beradi. Ayniqsa, sof foyda va kapital rentabelligi bo‘yicha erishilgan yutuqlar kelajak uchun
katta imkoniyatlarni ochib beradi. Biroq yuqori qarzdorlik va moliyaviy beqarorlik xavfi hali
ham saqlanib qolmoqda.
Shu boisdan, quyidagi tavsiyalarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
1. Qarzdorlikni kamaytirish siyosatini kuchaytirish
–
uzoq muddatli moliyaviy
barqarorlikni ta’minlaydi.
2. Investitsiyalarni samarali boshqarish
–
kapital rentabelligini barqaror saqlash va foyda
marjasini oshirish imkonini beradi.
3. Ichki boshqaruv tizimini raqamlashtirish va avtomatlashtirish
–
xarajatlarni kamaytirib,
samaradorlikni oshiradi.
4. Diversifikatsiya siyosatini kuchaytirish
–
eksportga qaramlikni kamaytiradi va ichki
bozorning salohiyatidan to‘liq foydalaniladi.
5. Kadrlar salohiyatiga sarmoya kiritish
–
doimiy o‘sishni ta’minlaydigan ilg‘or
boshqaruvni shakllantiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1053
Tavsiyalarni tizimli amalga oshirish natijasida "UzTransGaz" AJda quyidagi ijobiy
o‘zgarishlar kuzatilishi mumkin:
Sof foyda darajasi barqaror 20
–
30% atrofida ushlab turiladi, bu esa investorlar
uchun ishonchli moliyaviy ko‘rsatkich hisoblanadi.
Kapital va aktivlar rentabelligi 15
–25% oralig‘ida barqarorlashadi, bu esa kompaniya
samaradorligini ko‘rsatadi.
Qarz nisbati 70% dan past darajagacha tushiriladi, bu likvidlik va moliyaviy mustaqillikni
oshiradi.
Moliyaviy risklar kamayadi, bu esa ichki investitsion loyihalarning kengayishiga imkon
yaratadi.
Kompaniyaning xalqaro bozordagi nufuzi ortadi, hamkorlik salohiyati kuchayadi
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Baymukhamedova Gulnoza Fattakhovna: Improvement of marketing technologies in
enterprises of the food industry. (2025). Western European Journal of Historical Events
and Social Science, 3(02), 77-79.
2.
Baymukhamedova Gulnoza Fattakhovna: Korxonaning raqobatbardoshligini oshirishda
marketingning roli // “TADQIQODLAR” jahon ilmiy
-
metodik jurnal №2 (56). 224
-227
3.
Г.Ф.
Баймухамедова
Инновационная маркетинговая деятельность, как фактор
развития конкуренции промышленности // Science and innovation, 2024 №3. ст. 204
-
205
4.
Baymukhamedova Gulnaz Fattakhovna: Marketing innovations in the bakery industry in
the conditions of formation of sustainable competitiveness // Vol. 12 No. 06 (2023): ASIA
PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT REVIEW
5.
Baymukhamedova Gulnaz Fattakhovna: The role of small business and private
entrepreneurship in economic development // Vol. 11 No. 03 (2022): ASIA PACIFIC
JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT REVIEW
