195
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ABDULLA QAHHOR ASARLARIDA BAYNALMILAL SO‘ZLAR
Avazberdiyeva Bahora Alijon qizi
Navoiy davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15634632
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘zbek tiliga o‘tgan asr davomida globallashuv
jarayonining natijasida kirib kelgan baynalmilal so‘zlarning adabiy jarayonga ta’sir doirasi
o‘zbek adabiyotining zabardast vakili Abdulla Qahhorning ijodiy asarlari, ya’ni qissa va
hikoyalari misolida o‘rganildi.
Kalit so‘zlar:
globalizatsiya, leksema, ingliz, fransuz, nemis, lotin tillari.
Abstract.
This article examines the impact of international words that have entered the
Uzbek language as a result of the globalization process over the past century on the literary
process using the example of the creative works of Abdulla Qahhor, a prominent representative
of Uzbek literature.
Keywords:
globalization, lexeme, English, French, German, Latin languages.
Аннотация.
В данной статье рассматривается влияние интернациональных слов,
вошедших в узбекский язык в результате процесса глобализации за последнее столетие,
на литературный процесс на примере творчества Абдуллы Каххора, выдающегося
представителя узбекской литературы.
Ключевые слова:
глобализация, лексема, английский, французский, немецкий,
латинский языки.
Globalizatsiya
–
bu butun dunyo davlatlarining iqtisodiy, madaniy va texnologik jihatdan
bir-biriga yaqinlashishi jarayoni. Ushbu jarayon, tabiiyki, milliy tillarga hamda ularning
qo'llanilish doirasi va jamiyatdagi mavqeyiga bevosita ta'sir o'tkazadi. O‘zbek tili ham bundan
mustasno emas. Bugungi kunda internet, ilm-fan, axborot texnologiyalari va xalqaro iqtisodiy
aloqalar tufayli o‘zbek tiliga yangi so‘zlar kirib kelmoqda, ayrim iste’molda mavjud bo'lgan
so'zlarning qo'llanilish doirasi qisqarishi hamda ularning o'rniga chet tilidan o'zlashgan
so'zlardan noo'rin muqobil sifatida foydalanish holatlari kuzatilmoqda. Shuning uchun milliy
tilni asrab-ava
ylash masalasi ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu fikr globalizatsiya sharoitida ona
tilimizni asrab-
avaylash, uni rivojlantirish va xalqaro maydonda tanitish muhimligini ko‘rsatadi.
Lekin shuni unutmasligimiz kerakki, ayrim so‘zlar baynalmilal, ya’ni internatsional
xarakterga ega bo‘lib, bunday so‘zlar, odatda ilm
-fan, texnika, madaniyat, siyosat kabi sohlarda
ishlatilib, ko‘p hollarda biror xalq yoki til ehtiyojlari yuzasidan emas, balki xalqaro va umumiy
nuqtayi nazardan ishlatiladi. Bunday so‘zlar ko‘pincha lotin, yunon, arab, rus, fransuz tillaridan
o‘zlashgan. Bizning tilimizga bu kabi so‘zlarning kirib kelishi sobiq tuzum davrida, asosan, ilm
-
fan, texnika bilan bog‘liq terminlar
orqali sodir bo‘lgan. O‘zbek adabiyotida ham bunday
so‘zlardan o‘z ijodida keng foydalangan buyuk ijodkorlardan biri, shubhasiz, Abdulla Qahhordir.
Yozuvchining ko‘plab asarlarida baynalmilal, ya’ni jahon hamjamiyatidagi xalqaro ilmiy
terminlardan foydalanilgan bo‘lib, bu orqali ilm
-fandan ijtimoiy hayot tashvishlari tufayli biroz
uzoqlashgan o‘zbek kitobxonlariga ularning keng qamrov doirasini o‘zbek tilida ham ishlatish
mumkinligini isbotladi.
196
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Maqola davomida baynalmilal so‘zlarning Abdulla Qahhorning “Muhabbat” qissasida
o‘zbek tiliga ijobiy va salbiy ta’sirlarini tahlil qilamiz, til siyosati va kelajak istiqbollari haqida
fikr yuritamiz.
Meditsina
(lot. medicina
–
vrachlik fani; dori-darmon)
bu so‘z tilimizga XX asrda kirib
kelgunga qadar tib termini bilan bog‘liq bo‘lgan va shu leksema ma’no doirasidagi so‘zlargina
ishlatilgan. O‘tgan asrda ilmiy unvonlar xalqaro darajadagi so‘zlar bilan qo‘llanishi natijasida bu
so‘z xalqimizning leksik boyligidan ajralmas o‘rin egallagan:
Meditsina fanlari kandidati Murod
Ali sakkiz oydan beri o‘lim to‘shagida….
[1;3]
.
Kandidat
(lot. candidatus
–
oq kiyim kiygan; mansabtalab)
bu so‘z o‘zbek tiliga sobiq
tuzum tufayli tilimizda ko‘proq dissertatsiya yoqlangandan keyin olinadigan ilmiy unvon sifatida
qo‘llanilgan, xalqaro termin sifatida so‘zning ma’no doirasi ancha keng bo‘lib, har qanday ishni
bajarish uchun talabgor bo‘lgan shaxslar kandidatlar hisoblanadi, eng avval ishlatilgan shakllari
1609-
yillarga to‘g‘ri keladi va ingliz ruhoniysi va tilshunosi Robert Koudrining shu yillarda
yozilgan xatlarida uchraydi, XVII asr boshlarida siyosiy ma’no, o‘rtalarida tarixchilikda, asr
oxiriga kelib esa universitetdagi daraja ma’nosida qo‘llana boshlagan
. Ijodkorning “Muhabbat”
qissasida ham ilmiy unvon ma’nosi qo‘llanilgan:
Meditsina fanlari kandidati Murod Ali...
Zal
(nem. Saal -
katta xona, bo‘lma)
bu so‘zning ikki ma’nosi tilimizda faol ishlatiladi,
O‘TIL da bu ma’nolar quyidagicha beriladi:
I.
Idora, korxona, muassasalarda turli marosimlar o‘tkaziladigan katta keng xona.
II.
Xususiy va ko‘p qavatli xonadonlardagi eng katta mehmonxona.
Abdulla Qahhorning “Muhabbat” qissasida esa so‘zning ikkinchi ma’nosi qo‘llangan, bu
so‘z bizning tilimizga rus tili vositasida kirib kelgan:
…Tovush chiqarmay kuyunib yig‘ladi
-yu,
zalga otildi
[1;3].
Injener
bu so‘zi ko‘pincha fransuz tili orqali dunyoga tarqalgan bo‘lib, kelib chiqish
jihatdan lotinchadagi
ingenium
so‘ziga bog‘liq bo‘lib, “tug‘ma xislat, ijodkorlik, aql” degan
ma’nolarni anglatadi. Bu so‘zning leksik ma’nosi tilimizda hozirda ham ba’zi o‘rinlarda faol
iste’molda bo‘lgan, muhandis so‘ziga to‘g‘ri kelib, texnikaning ma’lum bir sohasi bo‘yicha oliy
ma’lumotga ega bo‘lgan mutaxassis
ekanligini anglatadi, muhandis so‘zi ham bu so‘z
iste’molga kirib kelgunga qadar xuddi shu ma’noni bildirgan. Abdulla Qahhor ham zamon
o‘zgarishi natijasida muhandislik sohasining yangi qirralari ochilib, xalq o‘rtasida keng
tarqalayotganini ifodalash maqsadida mazkur so‘zdan foydalangan:
Men unga tog‘ injeneri
bo‘lgin desam, “yo‘q, dada, bilmaysiz, men uchuvchi bo‘laman”, deydi. (“O‘jar” hikoyasi).
Doktorlik
mazkur kasb nomi, yuqoridagi meditsina terminiga ham bog‘liq bo‘lib,
yuqorida aytilganidek, “tib” so‘zi bilan bog‘liq terminlar butun boshli davolash tizimini
anglatgan, bu so‘z o‘rnida hozirda ma’no ko‘lami anchagina qisqargan
tabiblik
so‘zi qo‘llangan,
soha esa umumiy tarzda tabobat deb nomlangan, “shifokor; vrach kasbi”
. Abdulla Qahhor
ijodida esa bu so‘z tibbiyot oliygohida o‘qishni ta’kidlash maqsadida qo‘llangan: Norbo‘taning
qizi doktorlikka o‘qiydi, mingta oshnasi bor desang
-chi.
(Mayiz yemagan xotin” hikoyasi).
1
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. VI jildlik. Toshkent, 2023
2
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. VI jildlik. Toshkent, 2023
3
Oxford dictionary. Great Britain. Web-site
4
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. VI tomlik.
-Toshkent, 2023. 515-bet.
5
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. VI tomlik.
-Toshkent, 2023. 890-bet.
197
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Artist
(lot. ars, artis -
kasb, hunar; san’at)
bu san’at asarlarini tomoshabinlar uchun
namoyish qiluvchi ijrochi
. Artist so‘zi o‘zi aslida dunyo miqyosida, asosan, har qanday san’at
vakiliga ishlatiladi. Masalan, ingliz tilida rassomlarga nisbatan ham bu so‘z qo‘llanilish holatlari
uchraydi va to‘g‘ridan to‘g‘ri rassom ma’nosini beruvchi painter so‘ziga sinonim hisoblanadi
hamda san’atkor so‘ziga yaqin turadi. Asarda esa bu san’atkor
-
aktrisa ma’nosida qo‘llangan.
Bundan tashqari Abdulla Qahhorning boshqa hikoya va qissalari, Said Ahmad ijodida
ham bu so‘zni artistka shaklida ayollarga nisbatan ishlatilishini ham ko‘rishimiz mumkin.
Chunki ikki ijodkor o‘z ijodida ham yangi tuzumga o‘tish va rivojlanish bosqichlarini
tasvirlash maqsadida xotin-
qizlarga alohida e’tibor, ularning haq
-
huquqlarini ko‘rsatib berishga
intilganlar.
Ayniqsa, Abdulla Qahhorning “Mayiz yemagan xotin” hikoyasi e’tiborga molikdir:
Izzatillaning singlisi artist - xaloyiqqa qarab muqom qiladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, Abdulla Qahhor so‘z zargari har bir so‘zni
soatning kichik mexanizmlari kabi o‘rinli qo‘llay oladi, uning ijodida o‘rinsiz mubolag‘a,
ortiqcha jumla kabi asar saviyasini tushuradigan holatlarni uchratmaymiz. Abdulla Qahhor
asarlarini o‘qib shunday fikrga keldimki, aynan, mazkur sevimli yozuvchimiz birinchilardan
bo‘lib, o‘zbek tilida internatsional yoki baynalmilal so‘zlarni hech qanday kamchiliksiz qo‘llash
mumkinligini isbotladi, tilimizning o‘z qatlami doirasida cheklanib qolishi emas, balki uni
yanada yangi so‘zlar bilan boyishi lozimligini anglatdi.
REFERENCES
1.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. VI jildlik. Toshkent, 2023.
2.
Shoabdurahmonov Sh va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent, 1980.
3.
Qahhor A. Anor. Qissa va hikoyalar. Toshkent, 2005.
4.
Oxford Dictionary. Oxford University. UK
6
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. VI tomlik.
-Toshkent, 2023. 142-bet.
