ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
490
“QO’RQUT OTA” VA BOSHQA DOSTONLARIDAGI TURKIY XALQLAR
MIFOLOGIYASI TAHLILI
Avazberdiyeva Bahora
Navoiy davlat universiteti Tillar fakulteti O'zbek tili va adabiyoti yo'nalishi
2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15062380
Anotatsiya. Maqolada turkiy xalqlarning dostonlari va afsonalari asosida turkiy xalqlar
mifologiyasi tahlil qilindi. “Qo’rqut ota” kabi boshqa bir qator turkiy xalqlar dostonlaridan keng
foydalanildi.
Kalit so’zlar: dostonlar, mifologiya.
ANALYSIS OF THE MYTHOLOGY OF THE TURKISH PEOPLES IN "KORKUT
ATA" AND OTHER EPISTLES
Abstract. The article analyzed the mythology of the Turkic peoples based on the epics and
legends of the Turkic peoples. Epics of a number of other Turkic peoples, such as "Qo’rqut Ota",
were widely used.
Key words: epics, mythology.
АНАЛИЗ МИФОЛОГИИ ТЮРЦКИХ НАРОДОВ В «КОРКУТЕ АТА» И ДРУГИХ
ПОСЛАНИЯХ
Аннотация. В статье проанализирована мифология тюркских народов на основе
эпосов и легенд тюркских народов. Широко использовались эпосы ряда других тюркских
народов, например «Куркут Ота».
Ключевые слова: былины, мифология.
Qadim zamonlardan turkiy xalqlar o’zlarining boy ma’naviy merosi va xalq og’zaki ijodi
bilan boshqa xalqlarga qaraganda ancha qadimiyroqligi bilan ajralib turgan. Ularning ko’chma
turmush-tarzi va ijtimoiy hayoti dostonlarda o’z aksini topgan. Xususan, ularning ichida o’zining
ko’hnaligi va mashhurligi bilan turkiy xalqlarning boshqa dostonlaridan ajralib turadigan doston
bu, shubhasiz, “Deda Qo’rqut” yoki xalq orasidagi boshqa nomlari “Qo’rqut ota”, “O’g’uznoma”
dir. Mazkur doston o’g’uz qabilalarining xalq og’zaki ijodi mahsuli bo’lib, shuning uchun
Turkmaniston, Ozarbayjon, Turkiya va Kavkaz xalqlarining ma’naviy merosida juda muhim
ahamiyatga egadir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
491
Bundan tashqari turkiy mifologiyaga qadim zamonlardagi turkiy va mo’g’il xalqlarining
ko’chmanchi va jangovor ruhi bilan bog’liq boshqa ijtimoiy va madaniy tuzilmalar bilan bir
qatorda tengrizm va shomonizmning ham ta’siri katta bo’lgan. Turkiy mifologik qahramonlarga
ishonish, asosan, islom dini tarqalgungacha bo’lgan davrda keng tarqalgan.
Turkiy xalqlar dostonlarida turli xildagi afsonalar o’z aksini topgan. Xususan, “Kulrang
bo’ri” haqidagi afsonada turkiy xalqlarda muqaddas hisoblangan bo’ri bilan bog’liq voqealar
yoritilgan. Bo’ri turkiy xalqlarda sharaf-shon va ona ramzi sanaladi. “Ergeneko’n” afsonasi esa
qadimgi turkiy xalqlarning katta inqirozi va musibatlari haqida hikoya qiladi. Mag’lubiyatga
uchragan turkiy xalqlarga bir necha asrlar davomida boshpana vazifasini o’taydi. Oradan vaqtlar
o’tib bir temirchi tog’ni eritib chiqish yo’lini ochadi va Kulrang bo’ri ularni qutqaradi.
Har bir xalq madaniyatida afsonaviy mavjudotlar uchraydi. Shlardan biri bu yovuz o’rmon
iblisi Archuradir. U odam sifatida tasvirlangan, lekin u o’z tashqi ko’rinishini baland daraxtga
o’zgartirishga qodir. Archura o’rmon hayvonlari va qushlarni himoya qilishiga va qachon ko’chish
kerakligini aytishiga xayol qilishgan. Tabiat bilan bog‘liq boshqa xudolar ham mavjud bo‘lib,
masalan, Yer-Suv xudolari yerni, suvlarni va unumdorlikni nazorat qilgan. Shuningdek, yerosti
olamining hukmdori Erlik yovuz ruhlar boshlig‘I sifatida tasvirlanadi. Umay esa farzandlar va
onalik homiysi bo‘lib, turkiy xalqlarda muqaddas ona timsoli sifatida e’tirof etilgan. Bundan
tashqari hosildorlik ilohasi Umay haqidagi ta’limotlar ham keng tarqalgan
Mifologiyada bo‘ri obrazi alohida o‘rin tutadi. Turkiy xalqlarning ayrim afsonalarida bo‘ri
ularga yo‘lboshchi sifatida tasvirlanib, ba’zan ajdod sifatida qabul qilingan. Bu motiv mashhur
“Bo‘ri tug‘ilgan” afsonasida ham uchraydi.
Turkiy dostonlar esa qahramonlik va tarixiy voqealarni o‘zida aks ettiruvchi epik asarlardir.
“Alpomish”, “Manas”, “O‘g‘uznoma”, “Kitabi Dede Qorqud” kabi dostonlar mintaqaviy farqlarga
ega bo‘lsa-da, umumiy jihatlarga ega. Ushbu dostonlarda qahramonlik, mardlik, vatanparvarlik va
adolat g‘oyalari yetakchi o‘rin tutadi.
Bundan tashqari turkiy mifologiyada hayvonga o’xshash afsonaviy mavjudot borligiga
ham ishonishgan hamda Qoraqo’shoq deb nomlangan. Uning tashlandiq uylarda, tuynuklarda
yashab, o’z qurbonini olib poylab turishiga ishonib, undan juda qo’rqqanlar.
“Dada Qo’rqut” dostonida yunon mifologiyasidagi siklopga o’xshash bir ko’zli maxluq
sifatida tasvirlangan Tepag’oz ham turkiy xalqlar mifologiyasidagi afsonaviy mavjudot
hisoblangan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
492
Qadimgi e’tiqodlarga ko’ra xudolar tomonidan yaratilgan Tulporning ilohiy mavjudot
bo’lgan. U yunon mifologiyasidagi Apollonning oti Pegasga o’xshatiladi. Uning qanotlari borligi,
ammo yerga tushgandan oddiy otga aylanadi deb o’ylashgan.
Yelbegen nomli ko’p boshli ajdarho haqida ham afsonalar keng tarqalgan bo’lib, so’zning
etimologiyasini turkolog olimlar “yel” – “shamol”, “begen boke” – “bahaybat ilon” deb
izohlashadi.
Turkiy xalqlar mifologiyasini o’rganish jarayonida ko’rishimiz mumkinki, mifologiya
mohiyatan politeistikdir, lekin hukmron tabaqa orasida, asosan, moneteistik din hukmron bo’lin,
osmon xudosi Ko’k Tengriga sig’inishgan. Ularda Uchmoq nomli jannatga va Erlik nomli
do’zaxga o’xshash joylarni ifodalagan. Ular Osmon va Ko’k Tengri bitta ilohiy xudo sifatida
qarashgan. Turkiy dostonlar nafaqat qahramonlik voqealarini aks ettiradi, balki unda mifologik
elementlar ham keng o‘rin olgan. Masalan, qahramonlarning tug‘ilishi ko‘pincha mo‘’jizaviy
voqealar bilan bog‘liq bo‘ladi. Ular hayvonlar yoki ilohiy kuchlar tomonidan asrab-avaylanishi,
maxsus qobiliyatlar bilan tug‘ilishi yoki osmonda belgilangan taqdiri bo‘lishi bilan ajralib turadi.
Ushbu dostonlar xalq og‘zaki ijodining mahsuli bo‘lib, asrlar davomida shakllangan va
keyinchalik yozma adabiyotga aylangan. Ular orqali turkiy xalqlarning qadimiy an’analari, urf-
odatlari va madaniy qadriyatlari bugungi kunga yetib kelgan.
Shunday qilib, turkiy mifologiya va dostonlar xalqning tarixiy, madaniy va e’tiqodiy
merosi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Ular turkiy xalqlarning birligini mustahkamlash,
ularning o‘z ildizlarini unutmaslik va madaniyatini asrab-avaylashga xizmat qiladi.
Xulosa qilganda, har bir xalqning o’tmishi uning kelajagi uchun muhim ahamiyatga egadir.
Turkiy xalqlarning o’tmishi mushtarakdir hamda ularni bir-biriga bog’lab turguvchi
ko’prik bu ularning madaniyati, o’tmishi va tilidir. Shunday ekan, turkiy xalqalr mifologiyasini
o’rganish va chuqur tadqiq etish turkologiyaning bugungi kunda oldida turgan muhim
vazifalardandir.
REFERENCES
1.
“Kitabi Dada Qo’rqud”. Boku,2004.
2.
Azmun, Yusuf (29 January 2020). "The New Dädä Qorqut Tales from the Recently-Found
Third Manuscript of the Book of Dädä Qorqut". Journal of Old Turkic Studies.
3.
Bonnefoy, Iv; Doniger, Vendi (1993). Osiyo mifologiyalari, Chikago universiteti matbuoti,
315–339-betlar.
