252
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
SAID AHMADNING “UFQ” TRILOGIYASIDA FRAZEOLOGIZMLARNING BADIIY
VA STILISTIK FUNKSIYALARI
Tursunova Shahnoza Xamidullo qizi
NamDPI 1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15635105
Annotatsiya.
Mazkur maqola mashhur o‘zbek adibi Said Ahmad tomonidan yozilgan
“Ufq” trilogiyasi asosida yaratilgan badiiy matnlardagi frazeologizmlarning o‘rni, funksiyasi va
stilistik imkoniyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda frazeologik birliklarning trilogiya
qahramonlarining xarakterini ochishdagi, voqealarning emotsional fonini kuchaytirishdagi
hamda milliylik va xalqona ohangni ifodalashdagi badiiy vazifalari keng yoritiladi. Asarda
ishlatilgan frazeologik birliklar tahlil qilinib, ularning semantik va kontekstual jihatdan qanday
badiiy yuklama kasb etgani ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, adibning frazeologizmlarni ijodiy
yondashuv bilan, yangi ma’no va ohang berib ishlatgani misollar orqali tahlil qilinadi. Mazkur
tadqiqot frazeologik boyliklarning badiiy til taraqqiyotidagi o‘rni va o‘ziga xosligini ochib
beradi.
Kalit so‘zlar:
S
aid Ahmad, “Ufq” trilogiyasi, frazeologizm, badiiy til, milliy ruh,
obrazlilik, stilistika, xalqona ohang, kontekstual ma’no, uslubiy vosita.
Аннотация.
Статья посвящена изучению роли, функции и стилистических
возможностей фразеологизмов в художественных текстах на материале трилогии
«Горизонт» известного узбекского писателя Саида Ахмада. Широко освещаются
художественные функции фразеологизмов в раскрытии характеров героев трилогии,
усилении эмоционального фона событий, выражении национального, народного колорита.
Анализируются фразеологические единицы, используемые в произведении, и показывается
их семантическая и контекстуальная художественная значимость. Также на примерах
анализируется творческое использование писателем фразеологизмов, придание им нового
смысла и тона. В данном исследовании раскрывается роль и своеобразие фразеологизмов
в развитии художественного языка.
Ключевые
слова:
Саид
Ахмад,
трилогия
«Горизонт»,
фразеология,
художественный язык, национальный дух, образность, стилистика, фольклорный тон,
контекстуальное значение, стилистический прием.
Abstract.
This article is devoted to the study of the role, function and stylistic possibilities
of phraseologisms in artistic texts created on the basis of the “Horizon” trilogy written by the
famous Uzbek writer Said Ahmad. It broadly covers the artistic functions of phraseological units
in revealing the character of the heroes of the trilogy, enhancing the emotional background of
events, and expressing national and folk tone. The phraseological units used in the work are
analyzed and their semantic and contextual artistic load is shown. Also, the writer’s creative use
of phraseologisms, giving them a new meaning and tone, is analyzed through examples. This
study reveals the role and uniqueness of phraseological units in the development of the artistic
language.
Keywords:
Said Ahmad, “Horizon” trilogy, phraseologism, artistic language, national
spirit, imagery, stylistics, folk tone, contextual meaning, stylistic means.
253
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Kirish
Frazeologiya tilshunoslikning eng sermazmun va mazmunan boy sohalaridan biri bo‘lib,
xalq tafakkuri, tarixiy tajribasi, madaniy dunyoqarashi va hayot tarzining konsentratsiyalashgan
ifodasidir. Frazeologik birliklar nutqni emotsional, obrazli va ta’sirchan qilish xususiyatiga ega
bo‘lib, ayniqsa, badiiy adabiyot tilida ular alohida estetik va semantik yuklamaga ega bo‘ladi.
O‘zbek adabiyotida frazeologizmlarning mohirona ishlatilishi eng yuksak badiiy
yutuqlardan biri sanaladi. Bu jihatdan Said Ahmadning “Ufq” trilogiyasi xalq tilining
go‘zalligini, xalqona tafakkur va milliy ruhiyatni adabiy nutqqa olib kirgan noyob asarlardan
biridir. Ushbu trilogiyada ishlatilgan frazeologizmlar muallifning xalq bilan ich-ichidan
bog‘liqligini, ularning og‘zaki ijodiga bo‘lgan chuqur hurmatini ko‘rsatadi.
Said Ahmad o‘z asarlarida sodda va xalqona tilni saqlab qolgan holda, zamonaviy adabiy
nutq darajasida o‘zining uslubiy jihatdan mustahkam pozitsiyasini belgilagan. Ayniqsa, “Ufq”
trilogiyasida u frazeologik birliklardan nafaqat tasvir vositasi, balki g‘oyaviy
-
estetik ta’sirni
kuchaytiruvchi omil sifatida foydalanadi. Mazkur maqolada aynan shu frazeologizmlarning
semantik imkoniyatlari, obraz yaratishdagi o‘rni va xalqona ohangni boyitishdagi badiiy
xususiyatlari chuqur tahlil etiladi.
Frazeologizmlarning trilogiyadagi umumiy roli
Said Ahmadning “Ufq” trilogiyasida frazeologizmlar adibning badiiy tilini jonlantirish,
xalqona ruhiyatni asarga olib kirish va milliy mentalitetni yoritishdagi eng muhim vositalardan
biri sifatida xizmat qiladi. Asarda ishlatilgan frazeologik birliklar bevosita xalq tilidan, og‘zaki
ijod namunalaridan olingan bo‘lib, ular nafaqat til boyligini ko‘rsatadi, balki tarixiy davr,
ijtimoiy muhit va qahramonlar psixologiyasini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Frazeologizmlar trilogiyada quyidagi umumiy badiiy rollarni bajaradi:
1.
Asarning milliyligini ta’minlaydi.
O‘zbek xalqiga xos iboralar, maqollar, matal va
iboralar orqali Said Ahmad o‘z asarini milliy ruh bilan sug‘oradi.
2.
Tilni obrazli va emotsional qiladi.
Har bir frazeologizm o‘ziga xos semantik va
uslubiy yuklamaga ega bo‘lib, ular matnga ta’sirchanlik, obrazlilik, ifoda boyligini olib kiradi.
3.
Qahramonlarning dunyoqarashini ifodalaydi.
Frazeologizmlar orqali qahramonlar
xarakterlari, ularning hayotiy tajribalari va munosabatlari ochib beriladi.
4.
Adibning stilistik individual uslubini shakllantiradi.
Said Ahmad xalq tili
elementlarini o‘ziga xos badiiy mahorat bilan uyg‘unlashtirib, stilistik jihatdan boy, emotsional
jihatdan kuchli til muhitini yaratadi.
5.
Vaqea va zamon ruhini ifodalaydi.
Trilogiyada tasvirlangan tarixiy davr og‘ir va
murakkab bo‘lib, bu jarayonlarda xalq tilidagi iboralar realistik fon beradi.
Quyidagi misollarni ko‘rib chiqamiz:
•
“Ko‘ngli oqqan tomonga oqdi”
–
Qahramonning qalbidagi o‘zgarishlar, sezgi va
intilishlarini tasvirlaydi.
•
“Elning og‘ziga tushdi”
–
Yuz berayotgan ijtimoiy bosim va jamoatchilikning e’tibor
markaziga tushgan holatni bildiradi.
•
“Gapidan olov chiqdi”
–
G‘azab, achchiq ohang, jazavaga berilish holatini ifodalaydi.
•
“O‘zi bir qop laganbardor”
–
Qahramonning ikkiyuzlamachiligi, maqtanchoqligi yoki
laganbardorligi tanqid qilinadi.
•
“O‘rgimchak to‘riday o‘ralib qolgan”
–
Murakkab, chiqib bo‘lmaydigan holatni
anglatadi.
•
“Yuragi og‘ziga chiqdi”
–
Kuchli hayajon, qo‘rquv holatini bildiradi.
254
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
•
“Tilini tishlab o‘tirdi”
–
Ichki norozilikni bildirish bilan birga sabr bilan jim turishga
majburiyat.
•
“Ko‘zdan yiroq –
ko‘ngildan yiroq”
–
Insoniy munosabatlar va unutish holatini
ifodalaydi.
•
“Ko‘rpaga qarab oyoq uzatmoq”
–
Hayotga real qarash, imkoniyatni bilib harakat
qilish zaruratini bildiradi.
•
“Bir og‘iz gap bilan erni yerga urdi”
–
Og‘zaki so‘zning kuchi va ayol obrazining
kuchini ko‘rsatadi.
Bu iboralar muallif tilining xalqona va jonli bo‘lishini ta’minlagan bo‘lib, qahramonlar
ruhiy olamini ochishda muhim rol o‘ynaydi.
Frazeologizmlarning funksional vazifalari
Frazeologizmlar “Ufq” trilogiyasida faqatgina til bezagi sifatida emas, balki
konkret
funksional yuklama
bilan matnga kiritilgan. Ularning funksional vazifalari ko‘p qatlamli va
mazmunan chuqurdir:
1. Obraz yaratish vositasi sifatida
Frazeologik iboralar qahramonlarning xarakterini, kayfiyatini va psixologik holatini
ochishda muhim vosita sifatida ishlatiladi. Masalan:
“Tilini yutib yuborganday turdi” —
bu ibora qahramonning qo‘rquvdan yoki hayajondan
gapira olmay qolgan holatini tasvirlaydi.
“O‘zi bir bo‘yiga yetmagan bolani boshiga chiqargan” —
qahramonning hayotiy
tajribasizligini yoki kimdandir ortiqcha foydalanayotganini tanqidiy ohangda tasvirlaydi.
2. Ijtimoiy-hayotiy kontekstda sharhlash vositasi sifatida
Frazeologizmlar yordamida asarda tasvirlangan tarixiy ijtimoiy muhit
—
urush,
kollektivlashtirish, siyosiy bosimlar
—
xalq tilidagi keskin va istehzoli iboralar orqali real
ko‘rinishda yoritiladi.
Masalan, “Bo‘yni egri bo‘lsa, bozor ham egri ko‘rinadi” iborasi orqali jamiyatdagi
adolatsizlik, insonning ijtimoiy holatini anglashdagi subjektivlik yoritiladi.
3. Dialoglarda jonlilik va tabiiylik yaratish
Frazeologizmlar qahramonlar orasidagi muloqotni hayotiy qiladi. Ular gaplarga xalqona
nafosat, yumor yoki istehzo olib kiradi:
“O‘zingni ko‘rsatma, qo‘y bo‘lib yur!” —
ogohlantirish va pand-nasihat ohangida
ishlatilgan.
“It hurar, karvon o‘tar” —
hayotda duch kelgan g‘ovlarni e’tiborga olmaslik haqida xalq
falsafasi ifodalangan.
4. Emotsional ekspressivlikni kuchaytirish
Frazeologik birliklar matnning hissiy bo‘yoqlarini kuchaytiradi, o‘quvchida chuqur
taassurot uyg‘otadi.
“Ichidan yong‘in o‘tib ketdi” —
hayajon, qo‘rquv yoki g‘amni kuchli emotsional tarzda
ifodalaydi.
“Yuragi og‘ziga chiqdi” —
qo‘rquv va hayratni obrazli tarzda beradi.
5. Tarbiyaviy va didaktik vazifasi
Ko‘plab iboralar nasihat va axloqiy saboq ohangiga ega bo‘lib, xalqona hikmatni
yetkazadi:
“To‘n kiygan bo‘lsa
-
da, odam bo‘lmadi” —
tashqi ko‘rinish emas, ichki ma’naviyat
muhim degan g‘oya yotadi.
255
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
“Chumchuqdan qo‘rqqan darak emas” —
hayotda qat’iyatli bo‘lish kerakligi haqidagi
xalqona donishmandlik.
Xulosa
Said Ahmadning “Ufq” trilogiyasi o‘zbek adabiyoti tarixida chuqur ma’naviy
-estetik iz
qoldirgan asarlardan biri bo‘lib, unda til boyligi, uslubiy nafosat va xalqona ifoda vositalari
o‘zining yuksak badiiy ifodasini topgan. Trilogiyada qo‘llanilgan frazeologizmlar faqatgina til
bezagi emas, balki muallifning ma’naviy
-estetik qarashlari, xalq ruhiyatiga xos tafakkur
dunyosini ochib beruvchi kuchli badiiy vosita sifatida xizmat qilgan.
Frazeologik birliklar orqali muallif obrazlarni hayotiy, ishonarli va milliy xarakterga ega
qilib yaratgan. Ular qahramonlarning ichki kechinmalari, psixologik holatlari, jamiyatdagi
o‘zgarishlarga munosabatlarini ifodalashda o‘ziga xos vosita bo‘lib xizmat qilgan. Ayniqsa,
ushbu frazeologik birliklar kontekstda ko‘p hollarda yangi badiiy ma’no kasb etib, muallif ijodiy
yondashuvining samarasi sifatida namoyon bo‘lgan.
Shuningdek, trilogiyadagi frazeologizmlar xalqona nutqning poetik ohangini asarga olib
kiradi, o‘zbek xalqining tafakkurini, qadriyatlarini, o‘ziga xos dunyoqarashini yoritishda beqiyos
imkoniyat yaratadi. Ular orqali Said Ahmad nafaqat o‘zbek tilining boyliklarini ko‘rsatdi, balki
badiiy tilni yanada mukammal, obrazli va ta’sirchan qilishga erishdi.
Maqolada keltirilgan ko‘plab misollar shuni ko‘rsatadiki, frazeologik birliklar asar
matnida funksional jihatdan bir necha darajada ishlaydi: ular obraz yaratadi, ruhiy holatni
ifodalaydi, emotsional fonni boyitadi va xalqona ohangni kuchaytiradi. Bundan tashqari, bu
birliklar muallif nutqining milliy ruhini, o‘ziga xos stilistik yo‘nalishini ham belgilaydi.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, Said Ahmad ijodidagi frazeologizmlar o‘zbek
badiiy adabiy tilining ifoda imkoniyatlarini yanada kengaytirgan, asar tilining badiiy-estetik
qimmatini oshirgan, o‘zbek xalqining til boyligini saqlab qolish va adabiyotda jonli saqlanishiga
xizmat qilgan. Bu esa “Ufq” trilogiyasini tilshunoslik va stilistika nuqtayi nazaridan chuqur
o‘rganish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi.
REFERENCES
1.
Said Ahmad.
Ufq
trilogiyasi.
–
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1988–
1992.
2.
Jo‘rayev G‘.
O‘zbek tilining frazeologik boyligi
.
–
Toshkent: Fan, 1981.
3.
Karimov M.
Adabiy til va badiiy uslub
.
–
Toshkent: O‘qituvchi, 1996.
4.
Qodirova Z.
Frazeologik birliklarning stilistik vazifalari
.
–
Toshkent: TDPU, 2012.
5.
Rasulov A.
Badiiy matnda obraz va ifoda
.
–
Toshkent: Yozuvchi, 1989.
6.
Ismatov A.
Til va adabiyotda frazeologizmlar
.
–
Samarqand: SamDU nashriyoti, 2014.
7.
Turaqulova D.
Frazeologiyaning stilistik imkoniyatlari
.
–
Toshkent: Ilm ziyo, 2020.
