2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
253
JAHON SAVDO TASHKILOTI NIZOLARNI HAL QILISH MEXANIZMI
Berdibayev Sardor Yerkaboy o‘g’li
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti.
https://orcid.org/0009-0007-6794-948X
https://doi.org/10.5281/zenodo.15635638
Annotatsiya.
Mazkur tezisda Butunjahon savdo tashkilotining nizolarni hal qilish
mexanizmlari ya’ni Mediatsiya, Muzokara, Arbitraj, DSBning Panel va Apellyatsiya bosqichlari
to‘g’risida JSTning Dispute Setllement Understanding kelishuvi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
GATT, JST, DSU, DSB, Panel, Appellate Body.
Аннотация.
В данном тезисе анализируются механизмы разрешения споров
Всемирной торговой организации, а именно Соглашение ВТО о медиации, переговорах,
арбитраже, Панельном и апелляционном этапах ГТК.
Ключевые слова:
ГАТТ, ВТО, ДСУ, ДСБ, Панель, Апелляционный орган.
Abstract.
This thesis analyzes the WTO‘s Dispute Settlement Understanding Agreement
on Dispute Resolution Mechanisms, namely Mediation, Negotiation, Arbitration, Panel and
Appeal Stages of the WTO.
Keywords:
GATT, WTO, DSU, DSB, Panel, Appellate Body.
Jahon Savdo Tashkiloti (JST) nizolarni hal qilish mexanizmi bugungi kunda xalqaro
savdo tizimining eng muhim va faol ishlaydigan institutlaridan biridir. Ushbu mexanizm 1995-
yilda JST tashkil etilishi bilan birga yaratilgan bo‘lib, GATT davridan farqli ravishda yanada
mustahkam va samarali tizim sifatida shakllantirilgan. JST nizolarni hal qilish mexanizmi ko‘p
tomonlama savdo tizimida qonun ustuvorligini ta’minlash va davlatlar o‘rtasidagi savdo
nizolarini tinch yo‘l bilan hal qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Nizolarni hal qilish bo‘yicha
kelishuv (Dispute Settlement Understanding - DSU) JST bitimining 2-ilovasi sifatida xalqaro
savdoda vujudga keladigan nizolarni hal qilish uchun huquqiy asos va tartibot-qoidalarni
belgilaydi. Bu tizim 1995-
yildan buyon 630 dan ortiq konsultatsiya so‘rovlarini ko‘rib chiqdi va
350 dan ortiq qaror chiqardi, bu esa uni dunyodagi eng faol xalqaro nizolarni hal qilish
mexanizmiga aylantirdi.
JST nizolarni hal qilish mexanizmining huquqiy asoslari Nizolarni hal qilish bo‘yicha
tushunish (DSU) da mustahkamlangan. DSU 1947-yildagi GATT davridagi nizolarni hal qilish
tartib-qoidalarining yarim asrlik rivojlanishi natijasida shakllangan
. Uruguay raundi
muzokaralari davomida (1986-1994) yangi tizim yaratildi, u oldingi tizimdan uchta asosiy jihat
bilan farq qildi. Birinchidan, yangi tizim nafaqat tovarlar savdosini, balki xizmatlar, davlat
subsidiyalari va intellektual mulk huquqlarini ham qamrab oldi
. Ikkinchidan, «ijobiy
konsensus» prinsipi o‘rniga “teskari consensus” printsipi joriy etildi, bu esa har bir davlatning
veto huquqiga ega bo‘lishi o‘rniga, barcha davlatlar bir qarorni rad etish uchun kelishishlari
zarurligini bildirdi.
1
World Trade Organization. Introduction to the WTO dispute settlement system - The Dispute Settlement
Understanding.
2
Research Outreach. The dispute settlement crisis in the World Trade Organization: Issues, challenges and
directions. November 8, 2023.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
254
Uchinchidan, nizolarni hal qilish jarayoni haqidagi barcha ma’lumotlar shaffof bo‘lib,
kompaniyalar va xizmat ko‘rsatuvchilar o‘zgarishlarni oldindan rejalashtirishi mumkin bo‘ldi.
JST nizolarni hal qilish mexanizmi bir nechta asosiy organlar asosida tuzilgan. Bosh
Kengash Nizolarni hal qilish organi (Dispute Settlement Body -
DSB) sifatida JST a’zolari
o‘rtasidagi nizolarni ko‘rib chiqadi
. DSB ning asosiy vazifalari nizolarni hal qilish bo‘yicha
tushunishda belgilangan qoidalar va tartib-
qoidalarni boshqarish, nizolar bo‘yicha panellar
tashkil etish va panel yoki Apellyatsiya organi hisobotlarini qabul qilishdan iborat. JST nizolarni
hal qilish jarayoni uchta asosiy bosqichdan iborat: tomonlar o‘rtasidagi konsultatsiyalar, panellar
va zarur hollarda Apellyatsiya organi tomonidan ko‘rib chiqish, va qarorning amalga oshirilishi
Panel tizimi nizolarni hal qilishning birinchi bosqichi hisoblanadi. Panellar muayyan nizo
bo‘yicha ekspertlardan tashkil etiladi va nizoning mohiyatini o‘rganib, qaror chiqaradi
. Panel
a’zolari odatda savdo qonunchiligi, iqtisodiyot yoki tegishli sohalar bo‘yicha ekspertlardan
tanlanadi.
Apellyatsiya organi DSU ning 17-moddasiga muvofiq 1995-
yilda tashkil etilgan bo‘lib,
yetti kishidan iborat doimiy organ hisoblanadi. Apellyatsiya organi panel hisobotlari bo‘yicha
shikoyatlarni ko‘rib chiqadi va panel xulosalarini tasdiqlash, o‘zgartirish yoki bekor qilish
huquqiga ega. Apellyatsiya organi hisobotlari DSB tomonidan barcha a’zolar rad etishga qaror
qilmasa, avtomatik ravishda qabul qilinadi.
Biroq, 2019-
yil dekabr oyidan boshlab Apellyatsiya organi faoliyati to‘xtatildi, chunki
AQSh doimiy ravishda yangi sudyalarning tayinlanishini blokladi. Hozirda 30 ga yaqin nizo
huquqiy bo‘shliqda qolgan, chunki ularni hal qilish usuli mavjud emas
. Bu holat JST nizolarni
hal qilish tizimida jiddiy inqirozga olib keldi
. Konsultatsiyalar bosqichi nizolarni hal qilishning
birinchi majburiy bosqichi hisoblanadi. Har qanday JST a’zosi boshqa a’zoning JST bitimiga zid
deb hisoblagan chorasiga qarshi konsultatsiya so‘rashi mumkin. Konsultatsiyalar so‘ralgan
davlat 30 kun ichida konsultatsiyalarga kirishishi shart. Agar 60 kun ichida nizo hal qilinmasa,
shikoyat qilayotgan tomon panel tashkil etishni so‘rashi mumkin
. Panel bosqichi nizoning
mohiyatini chuqur o‘rganishni ta’minlaydi. Panel tarkibi odatda uch ekspertdan iborat bo‘ladi va
ular tomonlarning dalillarini eshitib, nizoning huquqiy jihatlarini tahlil qiladi . Panel ishining
davomiyligi odatda 6-
8 oyni tashkil etadi. Panel o‘z hisobotida JST qoidalariga zidlik borligini
aniqlasa, tegishli choralarning bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishini tavsiya etadi [32].
Apellyatsiya bosqichi faqat huquqiy masalalar bo‘yicha amalga oshiriladi va faktik
ma’lumotlarni qayta ko‘rib chiqmaydi. Apellyatsiya jarayoni 90 kun davom etishi kerak, ammo
amalda bu muddat tez-tez uzaytiriladi. Apellyatsiya organi panel hisobotining huquqiy
xulosalarini tasdiqlashi, o‘zgartirishi yoki bekor qilishi mumkin
JST nizolarni hal qilish tizimi bir qator jiddiy muammolar bilan duch kelmoqda. Eng
asosiy muammo Apellyatsiya organi inqirozi hisoblanadi.
3
World Trade Organization. Dispute Settlement Understanding - legal text.
4
World Trade Organization. Dispute Settlement Understanding - legal text.
5
World Trade Organization. Dispute Settlement Understanding - legal text.
6
Reuters. No solution to WTO appeals court crisis foreseen, documents show. February 14, 2024.
7
Peter Van den Bossche & Werner Zdouc, The Law and Policy of the World Trade Organization, 5th ed
(Cambridge: Cambridge University Press, 2023) at 175-235.
8
WTO: Dispute Settlement Understanding URL:
https://www.wto.org/english/tratop_e/dispu_e/dsu_e.htm
9
Appellate Body, Working Procedures for Appellate Review, WTO Doc. WT/AB/WP/6 (Aug. 16, 2010).
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
255
2019-yil 11-
dekabr kuni oxirgi ikki Apellyatsiya organi a’zosining vakolat muddati
tugashi bilan organ faoliyatini to‘xtatdi
. Bu holat AQSh ning doimiy blokadasi natijasida
yuzaga keldi, chunki AQSh JST nizolarni hal qilish tizimida fundamental islohot kerakligini
ta’kidlaydi. AQSHning asosiy e’tirozlari quyidagicha: birinchidan, Apellyatsiya organi o‘z
vakolatlarini oshirib, JST qoidalarini talqin qilishda haddan tashqari faollik ko‘rsatdi.
Ikkinchidan, Apellyatsiya organi 90 kunlik muddat talabini tez-tez buzdi
. Uchinchidan, oldingi
qarorlar keyingilar uchun majburiy bo‘lib qoldi, bu esa JST ning qonun chiqaruvchi funksiyasini
buzdi
Islohot takliflari turli yo‘nalishlarda ishlab chiqilmoqda. Walker printsiplari deb
nomlangan taklif oltita asosiy masalani hal qilishga qaratilgan: apellyatsiyalarning 90 kun ichida
yakunlanishi, Apellyatsiya organi a’zolarining muddati tugagandan keyin xizmat qilmasligi,
oldingi qarorlarning majburiy emasligi, faktlar va ichki qonunchilikni apellyatsiya qilmaslik,
Apellyatsiya organining maslahat bermaslik va Apellyatsiya organi qarorlarining JST qoidalarida
nazarda tutilmagan majburiyatlar yoki huquqlarni qo‘shmaslik yoki olib tashlamaslik.
Ko‘p tomonlama vaqtinchalik apellyatsiya hakamlik kelishuvi (MPIA) vujudga keltirildi,
bu esa Apellyatsiya organi inqiroziga vaqtinchalik yechim sifatida yaratilgan. MPIA 2020-yil
30-
aprelda kuchga kirdi va hozirda 52 ta davlat a’zo hisoblanadi. Biroq, bu mexanizm to‘liq
yechim emas va faqat a’zo davlatlar o‘rtasidagi nizolarni hal qiladi
JST nizolarni hal qilish mexanizmi xalqaro savdo tizimining asosiy ustuni bo‘lib, qonun
ustunligini ta’minlash va davlatlar o‘rtasidagi savdo nizolarini tinch yo‘l bilan hal qilishda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. 1995
-
yildan buyon 630 dan ortiq konsultatsiya so‘rovi ko‘rib chiqilgan va
350 dan ortiq qaror chiqarilgan bu tizim dunyodagi eng faol xalqaro nizolarni hal qilish
mexanizmi hisoblanadi.
Biroq, tizim hozirda jiddiy inqiroz bilan duch kelmoqda. 2019-yildan buyon Apellyatsiya
organi faoliyati to‘xtatilgan va 30 ga yaqin nizo huquqiy bo‘shliqda qolgan. AQSHning doimiy
blokadasi natijasida yuzaga kelgan bu holat butun ko‘p tomonlama savdo tizimining
barqarorligini xavf ostiga qo‘ymoqda. Walker printsiplari va MPIA kabi vaqtinchalik yechimlar
mavjud bo‘lsa
-
da, ular to‘liq va doimiy yechim emas.
Nizolarni hal qilish tizimining samarasizligi, shaffoflik yetishmovchiligi va
rivojlanayotgan davlatlar uchun resurs tanqisligi kabi muammolar tizimning legitimligi va
samarasini pasaytirmoqda. Bu muammolarni hal qilish uchun keng qamrovli islohot zarur bo‘lib,
bunga barcha JST a’zolarining siyosiy irodasi va hamkorligi talab etiladi.
O‘zbekiston uchun JST nizolarni hal qilish mexanizmi katta imkoniyatlar yaratadi. JST
a’zoligi O‘zbekistonga xalqaro bozorlarga aniq kirish, o‘z huquqlarini himoya qilish va noto‘g’ri
savdo amaliyotlariga qarshi kurashish imkoniyatini beradi. Rivojlanayotgan davlat sifatida
O‘zbekiston maxsus huquqlar va himoya choralaridan foydalanishi mumkin.
10
ČERNÝ, Dalibor. Systém řešení sporů v rámci Světové obchodní organizace, vývoj a výhledy. Dizertační práce,
vedoucí Pauknerová, Monika. Univerzita Karlova, Právnická fakulta, Katedra obchodního práva, 2015. URL:
https://dspace.cuni.cz/handle/20.500.11956/79711?locale-attribute=en
11
Annex 2 of the WTO Agreement, Understanding on rules and procedures governing the settlement of disputes
URL:
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
256
Xulosa qilib aytganda, JST nizolarni hal qilish mexanizmi ko‘p tomonlama savdo
tizimining muhim qismi bo‘lib qoladi va uning islohoti barcha a’zolar uchun muhim ahamiyat
kasb etadi. O‘zbekiston esa bu jarayonning faol ishtirokchisi sifatida o‘z milliy manfaatlarini
himoya qilish va xalqaro savdo huquqining rivojlanishiga hissa qo‘shish imkoniyatiga ega.
REFERENCES
1.
Annex 2 of the WTO Agreement, Understanding on rules and procedures governing the
settlement of disputes URL:
https://www.wto.org/english/tratop_e/dispu_e/dsu_e.htm
2.
WTO:
Dispute
Settlement
Understanding
URL:
https://www.wto.org/english/tratop_e/dispu_e/dsu_e.htm
3.
Appellate Body, Working Procedures for Appellate Review, WTO Doc. WT/AB/WP/6
(Aug. 16, 2010).
4.
ČERNÝ, Dalibor. Systém řešení sporů v rámci Světové obchodní organizace, vývoj a
výhledy. Dizertační práce, vedoucí Pauknerová, Monika. Univerzita Karlova, Právnická
fakulta,
Katedra
obchodního
práva,
2015.
URL:
https://dspace.cuni.cz/handle/20.500.11956/79711?locale-attribute=en
5.
Peter Van den Bossche & Werner Zdouc, The Law and Policy of the World Trade
Organization, 5th ed (Cambridge: Cambridge University Press, 2023) at 175-235.
6.
World Trade Organization. Dispute Settlement Understanding - legal text.
