Iyun, 2025-Yil
427
XORIJIY DAVLATLARDA ER-XOTINLARNING MULKIY MUNOSABATLARINI
TARTIBGA SOLISH TAJRIBASI: QIYOSIY-HUQUQIY TAHLIL
Atoyeva Yulduz Farxodovna
Toshkent davlat yuridik universiteti magistri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15714092
Oilaviy huquqda er-xotinlarning mulkiy munosabatlarini tartibga soluvchi zamonaviy
qonunlar xorijiy tajribani o‘rganishni talab qiladi. Xorijiy davlatlarda er
-xotinlar mulkining uchta
asosiy rejimi bor: umumiy mulk rejimi (ularning barcha mulki umumiy hisoblanadi), alohida mulk
rejimi (har birining mulki o‘ziniki) va ikkalasini birlashtirgan aralash rejim.
Ko‘pgina xorijiy mamlakatlarda qonunlar er
-xotinlarning mulkiy munosabatlarini ixtiyoriy
tarzda tartibga solishga ruxsat beradi, ya’ni, qonun chiqaruvchilar er
-
xotinlarning o‘z mulk
rejimlarini mustaqil belgilashlariga erkin yondashadilar. Agar qonuniy (yoki "legal") ravishda
alohida mulk rejimi belgilangan bo‘lsa, bu holatdan qoniqmagan er
-xotinlar aksincha, mulkning
ayrim turlari yoki undan olingan daromadlar b
o‘yicha er
-xotinlarning umumiy mulki tartibini
o‘rnatishga harakat qiladilar.
Umumiy mulk rejimi "common law" (umumiy huquq) tizimi mavjud mamlakatlarda ko‘proq
uchraydi. Masalan, Buyuk Britaniyada er-xotinlarning alohida mulk rejimi keng tarqalgan. Bu
rejimning asoslari XIX asrda, "Turmushga chiqqan ayolning mulki to‘g‘risida"gi qo
nun qabul
qilinganda paydo bo‘lgan. Ushbu qonunga ko‘ra, ayol o‘zining ko‘char mulkiga, shuningdek,
ko‘chmas mulkidan olinadigan daromadlarga va shaxsiy ish haqi (daromadi)ga egalik qilish
huquqiga ega bo‘lgan. Alohida mulk rejimiga ko‘ra, har bir er
-xotin
nafaqat nikohgacha o‘ziga
tegishli bo‘lgan mulkni, balki nikoh davrida o‘zi topgan mulkni ham shaxsiy mulkiga oladi.
Shuningdek, Angliya fuqarolik huquqi qoidalariga ko‘ra, biror er
-xotin boshqa er-xotinning
puliga nima sotib olgan bo‘lsa, o‘sha narsa pul egasiga tegishli bo‘ladi.
Bu qoida nimani anglatadi? Uning mohiyati shundaki, agar bir er-xotin (masalan, er) boshqa
er-
xotinning (masalan, xotinning) mablag‘idan foydalanib biror narsa sotib olsa, sotib olingan o‘sha
narsa (buyum, mulk) pulning asl egasiga (ya’ni, xotinga) tegishli bo‘ladi. Misol uchun, agar xotin
eriga o‘z puliga mashina sotib olish uchun pul bersa va er bu pulga mashina sotib olsa ham mashina
xotinning mulki bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, bu qoida Angliya huquqidagi "alohida mulk
rejimi" tushunchasini yanada mustahkamlaydi. Bu rejimda har bir er-xotinning mol-mulki alohida-
alohida, ya’ni o‘ziniki bo‘ladi.
Bizning O‘zbekiston qonunchiligidagi "umumiy birgalikdagi mulk" rejimidan farqli o‘laroq,
Angliyada nikoh paytida ham pul kimniki bo‘lsa, u pulga sotib olingan narsa o‘shaniki bo‘ladi.
Mulk kimning nomiga ro‘yxatga olingani emas, balki uni sotib olish uchun kimning puli
ishlatilgani asosiy omil bo‘ladi. Bu degani, Angliyada er
-
xotinlar orasidagi mulk masalalari ko‘proq
shaxsiy mablag‘larning izini kuzatish orqali hal qilinadi.
Yevropa mamlakatlarida er-xotinlarning mulkiy munosabatlarini tartibga solish Rossiya
Federatsiyasidagiga o‘xshashdir. Bu davlatlarda er
-xotinlarning umumiy mulki rejimi amal qiladi.
Bu rejim, bizning mahalliy qonunchiligimizdagi qonuniy rejimga o‘xshab, nikohda
birgalikda orttirilgan barcha mulk va daromadlarga nisbatan qo‘llaniladi. Biroq, bu rejim ba’zi
mamlakatlarda har xil talqin qilinadi. Masalan, Italiyada er-xotinlarning mulki umumiy deb
hisoblanadi va bu holat faqat ularning farzandlari voyaga yetgunga qadar davom etadi.
Iyun, 2025-Yil
428
AQShda esa er-xotinlarning umumiy mulki tarkibi shtatlarga qarab belgilanadi. Masalan,
Texas, Luiziana va Aydaho shtatlarida nikohgacha bo‘lgan mulkdan kelgan daromadlar ham er
-
xotinlarning umumiy mulkiga qo‘shiladi. Bundan tashqari, ba’zi mamlakatlarda qo
nun
chiqaruvchilar bir vaqtning o‘zida ikkita huquqiy rejimni qo‘llashga ruxsat beradilar –
bular aralash
mulk rejimiga ega davlatlardir. Masalan, Braziliyada rasman er-xotinlarning umumiy mulki rejimi
qabul qilingan bo‘lsa
-da, qonun ayrim toifadagi fuqarolar uchun alohida mulk rejimini ham
belgilaydi. Bularga ma’lum yoshdan (erkaklar uchun 60, ayollar uchun 50) oshganlar, yetimlar yoki
vasiyning roziligi bilan turmushga chiqayotgan voyaga yetmaganlar kiradi. Bir tomondan, bunday
toifadagi fuqarolar ijtimoiy jihatdan eng himoyalanmagan deb hisoblanadi, shu bois ularning mulkiy
manfaatlari alohida himoyaga muhtoj. Ammo boshqa tomondan, bunday qoida noto‘g‘ri ko‘rinadi,
chunki agar bu fuqarolar nikohda mol-
mulk orttirsalar, u umumiy bo‘la olmaydi va shunga ko‘
ra,
er-
xotinlardan biri unga da’vo qila olmaydi.
Skandinaviya mamlakatlarida er-
xotinlar mulki bo‘
yicha juda qiziq bir huquqiy tizim
mavjud. Bu tizim "kechiktirilgan umumiylik rejimi" deb ataladi. Uning mohiyati shundaki, er-
xotinlar nikoh paytida topgan barcha mol-mulk faqatgina nikoh bekor qilingandan (ajrashishdan)
keyingina umumiy mulkga aylanadi. Ungacha esa har bir er-
xotinning mulki shaxsiy, ya’ni o‘ziniki
bo‘lib turadi. Misol uchun: Agar er nikohda mashina sotib olsa, xotin esa uy sotib olsa, nikoh
davrida mashina erning shaxsiy mulki, uy esa xotinning shaxsiy mulki bo‘ladi. Faqat
ajralishgandagina er-xotinlar bir-
birining mulkiga egalik qilish huquqiga ega bo‘ladilar. Bu tizim
ba’zan noqulay bo‘lishi mumkin, chunki nikohda mulk ko‘pincha birgalikdagi mablag‘lar hisobidan
sotib olinadi. Daromadlar ham deyarli darhol ishlatib yuboriladi, shunday sharoitda er-xotin
daromadlari qanday bo‘lishi aniq emas (ya’ni, kimning puli ekanligini ajratish qiyinlashadi). Shunga
qaramay, ba’zi mamlakatlarda qonunchilikda aniq bir rejim (masalan, umumiy yoki alohida mulk
rejimi) mustahkamlangan bo‘lsa ham, amaliyotda bu rejimlar ko‘pincha bir
-biriga aralashib ketadi.
Xulosa qiladigan bo‘lsak, Xorijiy mamlakatlarda er
-xotinlarning mulkiy munosabatlari
qanday tartibga solinishini ko‘rib chiqqanimizda shunday xulosa qilish mumkin: ko‘plab
davlatlarning oila huquqi qoidalari, ularning huquqiy tizimi (masalan, Angliya-Sakson yoki
Yevropa) farqiga qaramay, umuman olganda bir-
biriga o‘xshash. Biroq, har bir mamlakatning
qonunchiligida o‘ziga xos farqli jihatlar ham bor. Masalan, dunyo bo‘ylab er
-xotin mulkining asosiy
qonuniy rejimlari ikkita: umumiy mulk rejimi (er-xotinlarning barcha mulki umumiy) va alohida
mulk rejimi (har birining mulki o‘ziniki). Bunda xorijiy qonun chiqaruvchilar er
-xotinlarni nikoh
shartnomasi tuzishda cheklamaydilar. Bu shartnoma er-xotinlik munosabatlarini tartibga solishning
juda muhim vositasi hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Санкович О.М. Правоотношения супругов по зарубежному законодательству //
Журнал российского права. 2010.
N
º 7.
C. 27
2.
Корепанова Е.Б., Сторожева А.Н. Анализ зарубежной практики по правовому режиму
имущества супругов // Символ науки. 2017.
N
º11
3.
Лапаева А. В. Брачный договор как способ защиты прав супругов в международном
пространстве // Право: история и современность. 2019.
N
º2.
Iyun, 2025-Yil
429
4.
Прозорова В. И. Опыт зарубежных стран в регулировании брачного договора //
Актуальные проблемы юридической науки и образования: сб.науч. тр. Ижевск, 2010.
Вып. 10. С. 146.
5.
6.
Зеленов М. В. Государство и право Японии в 1890
-
2011 гг. Хрестоматия:
учеб.пособие.
7.
Гражданский кодекс Франции (Кодекс Наполеона).
-
М.: Инфотропик Медиа, 2012. С.
4 -592.
8.
FamilyLawAct
1996 [Электронный ресурс]
9.
Паненкова М. А. Регулирование брачного договора в российском и иностранном
праве
10.
Кощеева А.Е. Проблема регулирования имущественных отношений супругов
11.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.
