ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1115
МУЗЫКА ТАРИЙХЫ: ӘЙЙЕМГИ ДӘЎИРДЕН ҲӘЗИРГИ КҮНГЕ ШЕКЕМ
Г.Алламбергенова
Өзбекстан
Мәмлекетлик көркем өнер ҳәм мәденият институты
Нөкис филиалы “Халық дөретиўшилиги” факультети,
“Фольклор ҳәм этнография” кафедрасы
Қарақалпақстан
халық бақсысы, “Меҳнат шуҳрати” ордени ийеси профессор.
С.Жолдасбаева
“Бақсышылық ҳәм дәстаншылық” бөлими 1
-
курс студенти.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15716007
Резюме.
Музыка әййемги дәўирден ҳәзирги күнге шекем узақ раўажланыў жолын
басып өтти. Әййемги дүняда музыка диний мәресимлерде ҳәм сарай турмысында
қолланилган. Орта әсирлерде ширкеў музыкасы үстемлик еткен болса, Ояныў дәўиринде
музыка әдеўир дүнялық ҳәм нәзиклескен. Барокко, классицизм, романтизм дәўирлери
музыка формалары ҳәм усылларының раўажланыўына өз үлесин қосты. ХХ ҳәм XXI
әсирлерде
музыка және де ҳәр қыйлы ҳәм эксперименталлық болды.
Таяныш сөзлер:
Музыка тарийхы, әййемги дәўирлер, ҳәзирги заман, эволюция,
жанрлар, композиторлар, саз әсбаплары, мәденият, жәмийет, тәсир, тенденциялар,
усыллар, музыка формалары, дәўирлер.
ИСТОРИЯ МУЗЫКИ: С ДРЕВНЕЙШИХ ВРЕМЕН ДО НАШИХ ДНЕЙ
Резюме.
Музыка прошла долгий путь развития с древних времен до наших дней. В
древнем мире музыка использовалась в религиозных обрядах и дворцовой жизни. Если в
Средние века господствовала церковная музыка, то в эпоху Возрождения музыка стала
более светской и изысканной. Эпохи барокко, классицизма и романтизма внесли свой
вклад в развитие музыкальных форм и стилей. В XX и XXI веках музыка стала ещё более
разнообразной и экспериментальной.
Ключевые слова:
история музыки, древние времена, современность, эволюция,
жанры, композиторы, музыкальные инструменты, культура, общество, влияние,
тенденции, методы, музыкальные формы, периоды.
HISTORY OF MUSIC: FROM THE EARLIEST TIMES TO THE PRESENT DAY
Summary.
Music has gone through a long path of development from ancient times to the
present day. In the ancient world, music was used in religious ceremonies and palace life. If
church music dominated in the Middle Ages, music became more secular and refined during the
Renaissance. The Baroque, Classicism, and Romantic eras contributed to the development of
musical forms and styles. In the 20th and 21st centuries, music has become even more diverse
and experimental.
Keywords:
music history, ancient times, modernity, evolution, genres, composers,
musical instruments, culture, society, influence, trends, methods, musical forms, periods.
Музыка
-
адамларда
сезим
оятыў
,
оларды
бирлестириў
,
түрли
дәўир
ҳәм
халықлар
мәдениятын
сәўлелендириўге
уқыплы
универсал
тил
есапланады
.
Музыка
тарийхы
мың
жылларды
өз
ишине
алады
ҳәм
жүдә
көп
түрли
усыл
,
форма
ҳәм
музыкалық
әсбапларды
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1116
өз
ишине
алады
.
Бул
мақалада
биз
музыка
раўажланыўының
ең
әййемги
дәўирлерден
басланып
,
ҳәзирги
дәўирге
шекемги
тийкарғы
басқышларын
көрип
шығамыз
.
1.
Әййемги
дүнья
музыкасы
.
Музыканың
негизи
әййемги
заманларға
барып
тақалады
.
Сүйектен
исленген
флейта
,
барабан
сыяқлы
дәслепки
музыка
әсбаплары
археологиялық
қазылмалардан
табылып
,
он
мин
жыллар
алдынғы
дәўирге
тийисли
.
•
Әййемги
Мысыр
:
музыка
диний
мәресимлер
ҳәм
сарай
турмысында
әҳмийетли
роль
ойнаған
.
Арфа
,
флейта
,
систралардан
пайдаланылған
.
•
Әййемги
Греция
:
музыка
поэзия
ҳәм
драма
менен
тығыз
байланысқан
.
Греклер
музыка
ладлары
системасын
ислеп
шыққан
ҳәм
музыка
теориясына
үлес
қосқан
.
Лира
,
кифара
,
авлослардан
пайдаланылған
.
•
Әййемги
Рим
:
Рим
музыкасы
көбинесе
грек
музыкасына
тийкарланған
,
бирақ
этруск
мәденияты
элементлери
қосылған
.
Музыка
әскерий
мәресимлер
ҳәм
гладиаторлар
урысында
қолланылған
.
2.
Орта
әсирлер
музыкасы
(V-XV
әсирлер
).
Орта әсирлерде Европада музыка
тийкарынан христиан ширкеўи менен байланыслы еди.
•
Григорий хоралы:
бир даўыслы литургиялық музыка болып, ол папа Григорий
I
ҳүрметине
аталған.
•
Көп даўыслылықтың раўажланыўы (полифония):
IX әсирде көп
даўыслылықтың дәслепки үлгилери органумлар пайда бола баслады. XII әсирге келип
полифония қурамалырақ ҳәм раўажланған, мотетлер сыяқлы жаңа формалар пайда
болады.
•
Трубадурлар ҳәм труверлер:
ХI
-
XIII әсирлерде Европада муҳаббат, рыцарлық
ислери ҳәм сарай турмысы ҳаққында қосықлар дөретип атқаратуғын саяхатшы шайыр
-
музыкантлар пайда болды.
3. Ояныў дәўири музыкасы (ХI
-
XVI әсирлер).
Ояныў дәўири көркем өнер ҳәм
илимниң раўажланыўы менен байланыслы болып, бул музыка тараўында да өз көринисин
тапты.
•
Гуманизм ҳәм антик дәўирге қызығыўшылық:
Ояныў дәўири композиторлары
антик дәўир мәденияты идеяларынан илҳамланып, гармония ҳәм анықлыққа умтылды.
•
Полифония раўажланыўы:
Полифония Джованни Пьерлуиджи да Палестрина,
Жоскен Депре сыяқлы композиторлар дөретиўшилигинде өзиниң ең жоқары шыңына
шықты.
•
Жаңа жанрлардың пайда болыўы:
Мадригал, мотет, месса ҳәм канцона ояныў
дәўиринде кең тарқалған жанрларға айланды. Инструментал музыка раўажланыўы:
Лютня, виола, клавесин сыяқлы жаңа саз әсбаплары пайда болды.
4. Барокко музыкасы (ХVII
-
XVIII әсирдиң биринши ярымы).
Барокко дәўири
көтериңкилик, салтанатлылық ҳәм жеделлик пенен ажыралып турады. Опера жанрының
пайда болыўы: Опера өзинде музыка, драма ҳәм сахна ҳәрекетин бирлестирип, барокко
дәўиринде ен кең тарқалған жанрлардан бирине айланды.
•
Инструментал музыка раўажланыўы:
Концерт, соната, сюита сыяқлы жаңа
формалар пайда болды.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1117
•
Ири композиторлар:
Иоганн Себастьян Бах, Георг Фридрих Гендель, Антонио
Вивальди.
5. Классицизм дәўири музыкасы (XVIII әсирдиң екинши ярымы
-
XIX әсир
баслары).
Классицизм дәўири анықлық, симметрия ҳәм тең салмақлылық пенен
характерленеди.
•
Вена классикалық мектеби:
Йозеф Гайдн, Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг
ван Бетховен классикалық музыка көринисин белгилеп берген үш уллы композитор.
•
Симфония, соната ҳәм концерт раўажланыўы:
Бул формалар классицизм
дәўиринде жетилискен.
•
Әпиўайылық
ҳәм анықлық:
Классикалық музыка нама ҳәм үнлесликтиң
әпиўайылығы, дүзилисиниң анықлығы менен ажыралып турады.
6. Романтизм дәўири музыкасы (XIX әсир).
Романтизм дәўири сезимлилик,
индивидуаллық, халық мәдениятына қызығыўшылық пенен характерленеди.
•
Индивидуализм ҳәм сезимлерди көрсетиў:
Романтизм композиторлары өз сезим
ҳәм
кеширмелерлерин музыкада көрсетиўге умтылған.
•
Программалық музыканың раўажланыўы:
Тарийхты айтып бериўши ямаса
картинаны сүўретлеўши программалық музыка романтизм дәўиринде кең тарқалған.
•
Ең ири композиторлар:
Ф. Шуберт, Р. Шуман, Ф. Шопен, Ф. Лист, Р. Вагнер, П.
Чайковский.
7. ХХ ҳәм XXI әсир музыкасы.
ХХ ҳәм XXI әсир музыкасы ҳәр қыйлы усыл ҳәм
бағдарлар менен ажыралып турады.
•
Модернизм:
Арнольд Шёнберг, Игор Стравинский, Бела Барток.
•
Авангард:
Карлхайнц Штокхаузен, Пьер Булез.
•
Минимализм:
Стив Райх, Филип Гласс.
•
Джаз:
Луи Армстронг, Дюк Эллингтон, Чарли Паркер.
•
Рок
-
н
-
ролл ҳәм поп
-
музыка:
Элвис Пресли,
The Beatles
, Майкл Джексон.
•
Электрон музыка:
Kraftwerk, Daft Punk.
Музыка техникасының раўажланыўы да музыка тарийхына үлкен тәсир көрсетти.
XVIII әсирде фортепиано сыяқлы жаңа саз әсбапларының ойлап табылыўы
композиторларға қурамалы ҳәм тәсиршең шығармалар жаратыў имканиятын берди. XX
әсирде
электрон әсбаплар ҳәм компьютерлердиң пайда болыўы даўысты жаратыў ҳәм
қайта
ислеўдиң жаңа имканиятларын ашып берди, электрон музыка, хип
-
хоп сыяқлы жаңа
жанр ҳәм усыллар пайда бола баслады.
Музыкалық сын музыка көркем өнерин түсиниў ҳәм баҳалаў формасы сыпатында
узақ өтмишке барып тақалатуғын бай ҳәм қурамалы тарийхқа ийе. Оның келип шығыўы
да әййемги Грециядағы Пифагор, Аристотель сыяқлы философ ҳәм теоретиклер
музыканың тәбияты, оның инсанға тәсири, оның жәмийет турмысындағы орны ҳаққында
пикир жүргизген. Бирақ заманагөй түсиниктеги системалы музыкалық сын әдеўир
кейинирек, ағартыўшылық дәўиринде қәлиплесе баслады. Әйне XVIII әсирде музыка
дәўириниң раўажланыўы ҳәм халық концертлери санының артыўы менен музыка
шығармаларын профессионал баҳалаў зәрүрлиги пайда болды.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1118
Иоганн
Маттезон
,
Иоганн
Адольф
Шайбе
сыяқлы
дәслепки
музыка
сыншылары
музыка
формасы
,
гармониясы
ҳәм
намасының
рационал
анализине
тийкарланған
объектив
баҳалаў
критерияларын
жаратыўға
умтылды
.
Олар өзлериниң пикирлерин көрсетиў ушын
нота үлгилеринен пайдаланған, композиторлық усыллар шығарманың улыўма тәсирине
қандай
тәсир көрсеткен. Билимлендириў ҳәм музыка сыншылығы бир
-
бирине тәсир
көрсететуғын өз
-
ара байланыслы еки түсиник болып есапланады. Тәлим музика
шығармаларын терең анализ етиў ушын зәрүр болған дүньяға көз
-
қарасты ҳәм пикирлеўди
қәлиплестиреди. Өз нәўбетинде, музыкалық сын
-
музыкалық билимлендириўди
раўажландырыўдың әҳмийетли қуралы есапланып, музыкалық дәстүрлерди түсиниў ҳәм
талғамды қәлиплестириўге жәрдем береди. Беккем билим тийкарына тийкарланған
музыка сыншылығы жаңалықларды анықлаў, композиторлық усылларды талқылаў ҳәм
атқарыў шеберлигин баҳалаў имканиятына ийе. Ол тыңлаўшыға автор идеясына
тереңирек кириў, шығарманың жаратылыў шараятын ҳәм оның музыка тарийхында
тутқан орнын түсиниў имканиятын береди. Билимли сыншы музыка теориясы ҳәм көркем
өнер
тарийхы тараўында билимге ийе болыў менен бирге, өз пикирин дәлиллер ҳәм
анализлер арқалы тийкарлап айтиў қәбилетине де ийе болады. Өз нәўбетинде, музыкалық
сын билимлендириў мәкемелери ушын баҳалы дәрек болып есапланады. Ол
оқытыўшыларға жаңа музыкалық шығармалар ағымында бағдар алыўға, үйрениў ушын ең
әҳмийетли
ҳәм қызықлыларын таңлап алыўға жәрдем береди. Сын мақалалар ҳәм
шолыўлардан оқыў материаллары сыпатында пайдаланыў мүмкин, олар пикир
-
таласларға
себеп болады ҳәм студентлердиң талқылаў қәбилетин раўажландырады. Буннан тысқары,
музыка сынлары жәмийетлик пикирди қәлиплестириўде, музыка мәдениятын үгит
-
нәсиятлаўда үлкен әҳмийетке ийе. Ол кең жәмийетшиликти музыка тараўындағы жаңа
атамалар ҳәм бағдарлар менен таныстырады, талантлы атқарыўшы ҳәм композиторларды
қоллап
-
қуўатлайды, халықтың улыўма музыкалық саўатлылығын арттырыўға хызмет
етеди. Билимлендириў ҳәм музыка сыншылығы
-
бул бир
-
бирин толықтыратуғын еки
элемент болып, музыка көркем өнериниң раўажланыўына ҳәм мәдений орталықтың
қәлиплесиўине
хызмет етеди. Билимли сыншы музыка шығармаларын баҳалаўшы ғана
емес, ал музыка дөретиўши, атқарыўшы ҳәм тыңлаўшы ортасындағы жол баслаўшы,
музыка ҳәм оның ҳәр түрлилигин түсиниў ҳәм музыкаларды тыңлапсүйиўге жәрдем
береди. Музыканың раўажланыўында билимлендириў ҳәм музыка сыншылығы да
әҳмийетли
орын тутады. Музыка мектеплери ҳәм консерваториялар жаңа атқарыўшы ҳәм
композиторларды таярлайды, музыка сыншылары болса тыңлаўшыларға жана
шығармаларды түсиниў ҳәм баҳалаўга жәрдем береди. XX әсирде К.Орф музыкалық
педагогикасы, Сузуки системасы сыяқлы музыка билимлендириўинин жана формалары
пайда болып, олар балалардың музыка қәбилетин ерте жастан раўажландырыўға
қаратылған
еди.
Заманагөй музыка индустриясы қурамалы система болып, оған жазыў
компаниялары, концерт агентликлери, радиостанциялар ҳәм интернет платформалары
киреди. Бул индустрия қандай музыканың кең жәмийетшилик ушын белгили ҳәм қолайлы
болыўына үлкен тәсир көрсетеди.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1119
XXI
әсирде
интернет
ҳәм
социаллық
тармақлар
музыканы
үгит
-
нәсиятлаў
ҳәм
музыкантлар
менен
тыңлаўшылар
арасындағы
байланыстың
әҳмийетли
қуралына
айланды
.
Сондай
-
ақ, музыка тарийхы ҳәрбир дәўирдиң мәдений, социаллық ҳәм
технологиялық тенденцияларын сәўлелендириўши үзликсиз раўажланыў ҳәм өзгериў
процесинен ибарат. Музыка раўажланыўда даўам етпекте ҳәм бизди жаңа формалар ҳәм
сеслер менен таңландырмақта, турмысымыздың әҳмийетли бөлеги болып қалмақта.
Музыка тарийхындағы ең әҳмийетли тәреплерден бири түрли мәдениятлардың өз
-
ара тәсири. Ҳәр қыйлы халықлардың музыкалық дәстүрлери бир
-
бирин байытып, өзине
тән синтезлер ҳәм жаңа бағдарлар жаратады. Африка музыкасының Америкада жаз ҳәм
блюздиң қәлиплесиўине тәсири ямаса Европа классикалық музыкасына шығыс
мотивлериниң тәсири буған мысал бола алады.
Музыка тарийхы да атқарыўшылық көркем өнериниң раўажланыўы менен
байланыслы. Сазенделердиң шеберлиги, олардың шығып сөйлеў ўақтында өзгеше
орталық жаратыўы, сезимлерди жеткериў қәбилети бәрқулла тыңлаўшыларды таң
қалдырған. Паганини, Лист, Карузо сыяқлы уллы атқарыўшылардың атлары музыка
тарийхына мәңгиликке кирди.
Келешекте музыка тараўында және де әжайып ойлап табыўлар, жаңалықлар
болыўы мүмкин. Жасалма интеллект ҳәм виртуал реаллықтың раўажланыўы музыкалық
дөретиўшилик ҳәм қабыл етиўдиң жаңа түрлерин жаратыўға алып келиўи мүмкин.
Бәлким
,
арнаўлы
билим
ҳәм
көнликпелерге
ийе
болмастан
,
өзимиз
музыка
дөретиўимиз
ямаса
пүткиллей
жаңа
сезимлерди
бастан
кеширип
,
виртуал
музыка
әлемлерине
кирип
кетиўимиз
мүмкин
.
Соның
менен
бирге
музыка
тек
ғана
кеўил
ашар
емес
,
ал
сезим
,
пикир
ҳәм
идеяларды
билдириўдеги
қүдиретли
қурал
екенлигин
умытпаўымыз
керек
.
Музыка адамларды бирлестириўге, қаҳарманлық ислерге
руўхландырыўға, қыйыншылықларды жеңиўге жәрдем бериўи мүмкин. Ол инсаният
мәдениятының ажыралмас бөлеги болып, турмысымызда әҳмиетли роль ойнай береди.
Жуўмақлап айтқанда, музыка тарийхы инсаният мәдениятының мың жыллық
раўажланыўын өз ишине алған қызықлы саяхат болып табылады. Әййемги дәстүр
қосықларынан
баслап
заманагөй
электрон
композицияларға
шекем
музыка
турмысымыздың әҳмийетли бөлеги болып келген ҳәм сондай болып қалады.
Пайдаланылған әдебиятлар:
1.
Grout, D. J., & Palisca, C. V. (2001).
A History of Western Music
(6th ed.). W. W.
Norton & Company.
2.
Stolba, K. M. (1990).
The Development of Western Music: A History
. McGraw-Hill.
3.
Ulrich, H., & Pisk, P. A. (1963).
A History of Music and Musical Style
. Harcourt Brace
Jovanovich.
4.
Morgan, R. P. (1991).
Twentieth-Century Music: A History of Musical Style in Modern
Europe and America
. W. W. Norton & Company.
5.
Ross, A. (2007).
The Rest Is Noise: Listening to the Twentieth Century
. Farrar, Straus and
Giroux.
