ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1174
AMIR ABDULAHAD HUKMRONLIK DAVRI
(A.G. NEDVETSKIY
-
“BUXORO HUKMDORLARI” ASARI MISOLIDA)
Sultonova Kumushxon
Shahrisabz davlat pedagogika institute.
Tayanch doktaranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15716290
Abstract.
This article, based on the work of A.G. Nedvetsky, describes the reign of Emir
Abdulahad, who ruled in Bukhara, and describes the social life of the state during his reign, as
well as his policy with the Russian Empire. His services to Islam are also mentioned.
Аннотация.
В данной статье на основе труда А.Г. Недвецкого описывается
правление эмира Абдулахада, правившего в Бухаре, и описывается общественная жизнь
государства в период его правления, а также его политика в отношении Российской
империи. Упоминаются его заслуги перед исламом.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada A.G. Nedvetskiy asarida asosida Buxoroda hukmronli
qilgan amir Abdulahad hukmronligi haqida aytib o
‘
tilgan bo
‘
lib, uning hukmronligi davrida
mamkatning ijtimoiy hayoti, shuningdek, Rassiya imperiyasi bilan olib borgan siyosati yozilgan.
Uning islom dini uchun qilgan xizmatlari ham aytib o‘tilgan.
Sayyid Abdulhad 1885-yildan 1910-yilgacha hukmronlik qilgan. U 1859-yil 26-martda
(ba’zi manbalarga ko‘ra —
1857-
yilda) Karmana shahrida tug‘ilgan. Onasi
- Shamshod ismli
fors millatiga mansub kanizak bo‘lib, zamondoshlarining ta’kidlashicha, o‘ta zukko ayol bo‘lgan
va amir Muzaffarning sevimli xotini hisoblangan.
U 1879-
yilda Karmana shahrida, o‘g‘li
- Abduahad huzurida vafot etgan. Shamsatning
o‘g‘lidan tashqari Soliha ismli qizi ham bo‘lgan. Amir Muzaffar uni o‘z jiyani Amonullohga
turmushga bergan.
Abduahad taxminan 14 yoshidan (ba’zi manbalarga ko‘ra —
18 yoshidan) boshlab
Karmana beki bo‘lib xizmat qilgan. Uni ziyorat qilgan rus sayyohlarining ta’kidlashicha, u oddiy
hayot tarziga ega bo‘lgan. 1882
-
yilda uning faqat bitta rasmiy xotini bo‘lgan, haram esa, asosan,
tashqi ko‘rinish uchun saqlangan. Yosh Abduahad chavandozlikka qattiq qiziqqan, u xonlikdagi
eng yaxshi chavandozlardan biri hisoblangan. Uning eng sevimli mashg‘ulotlari ot boqish, lochin
bilan ov qilish va otda o‘ynaladigan “kok
-
buri” (echkini talash) o‘yini edi. Ammo 1882
-yilda u
og‘ir kasallikka —
oyoqqa tushgan rishtaga chalingan va sevimli mashg‘ulotlarini tark etishga
majbur bo‘lgan. Bu kasallik bir necha yil davom etgan, ayniqsa har yili qish fasli oxirlarida
kuchaygan. Faqat 1892-
yilda rus shifokorlarining yordami bilan sog‘ligi tiklangan.
Abduahad yaxshi ta’lim olgan edi: u fors tilida bemalol so‘zlasha olgan, shuningdek, rus
va arab tillarini ham biroz bilgan. 1882-
yilda otasining buyrug‘i bilan Moskvaga yuborilgan va u
yerda Buxoro taxtining rasmiy vorisi sifatida tan olingan. Bu haqda imperator Aleksandr III
tomonidan amir Muzaffarga yozma xabar yuborilgan. Safar chog‘ida Abdulahadni otasining
sodiq amaldori Ostonaqulbek Kushbegi kuzatib borgan.
1
Семёнов А. А. Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях носителей их в средневековой
Бухаре. //Советское востоковедение, т. V. Москва. –
Ленинград. 1948
;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1175
1885-yil oktabr oyida otasining vafoti haqidagi xabarni olgach, Abduahad Karmana
shahrini tark etib, ming nafar chavandozdan iborat hay’ati bilan Buxoroga yo‘l olgan. Yo‘lda,
Malik qishlog‘ida u Rossiya imperiyasi vakili general
-leytenant Annenkov bilan uchrashgan.
General unga otasining boshqa o‘g‘illarining taxtga da’vogarligi tufayli yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan siyosiy ziddiyatlarda Rossiya qo‘llab
-quvvatlashini bildirgan. Buxoroga
kirishdan avval Abduahad Bahovuddin Naqshband maqbarasini ziyorat qilib, duoga qo‘l ochgan.
O‘sha kuni u otasining dafn marosimida ham ishtirok etgan. 1885
-yil 4-noyabrda
Buxorodagi Ark qal’asida taxtga chiqarish marosimi bo‘lib o‘tgan —
Abduahad rasmiy ravishda
amirlikni qabul qilgan. Shu tariqa, Buxoroning so‘nggi ikki hukmdoridan biri —
Sayyid
Abdulahadxonning uzoq va muhim voqealarga boy hukmronlik davri boshlangan.
Hukmronligining dastlabki yillarida amir asosan poytaxtda yashagan, biroq yilning yarmi
davomida Buxoroda qolgan, qolgan vaqtni esa Shahrisabz va Qarshi shaharlarida, yoz oylarini
esa Karmana shahrida o‘tkazgan. Buxoroga qaytganida ham Arkda emas, balki shahar yaqinidagi
Shirbudun bog‘ saroyida yashagan. 1894
-yilda Buxoro ulamolari bilan keskin kelishmovchilikka
borgach, u butunlay Karmanaga ko‘chib o‘tgan va o‘limiga qadar Buxoroga qaytmagan.
Amir sayohatni yaxshi ko‘rgan. 1882
-yilda ilk bor Rossiyaga borgach, keyinchalik
Moskva va Sankt-Peterburgga bir necha bor safar qilgan. 1893-
yilda u Rossiyaga o‘g‘li
Alimxonni olib borgan, 1896-
yilda esa imperator Nikolay II taxtga chiqishi sharafiga o‘tkazilgan
tantanalarda ishtirok etgan. 1893-yilda Sankt-
Peterburgda chiqqan “Rodina” jurnalida
quyidagicha yozilgan edi: “Zotli mehmon —
Buxoro amiri Sayyid Abdulahadxon, Imperator
hazratlarining e’tiboriga sazovor bo‘lgan, o‘ziga xos ko‘rinishga ega, chiroyli gavdali
qoramag‘iz erkak bo‘lib, yuz ifodasi juda ta’sirchan, soqoli esa qora va to‘liq. U va uning
yonidagi barcha kishilar rang-
barang buxorocha libos, salla va ko‘plab ordenlar taqib yurishadi.
Amirlik 3,5 ming geografik mil hududga ega, 1,5 million aholisi dehqonchilik va savdo bilan
shug‘ullanadigan Buxoro xonligiga boshchilik qiladi. Buxoro armiyasi 15 ming kishidan iborat.
1885-yil 4-
noyabrda u otasining to‘rtinchi o‘g‘li sifatida taxtni meros qilib olgan, chunki katta
akasi inglizlar tomonidan qo‘zg‘alonga undalgan, ammo rus qo‘shinlari yordami bilan yengilib,
Hindistonga qochgan. 1883-yilda Imperator Abdulahadni Buxoro taxtining vorisi sifatida tan
olish haqidagi Muzaffarning so‘rovini bajargan. Amir 13 yoshida uylangan, 18 yoshida esa
Karmana beki bo‘lgan. U o‘zining adolati va xalqchiligi bilan el orasida hurmat qozongan.
Uning eng katta ishtiyoqi
—
otlar, u Buxorodagi eng mohir chavandoz sifatida tanilgan”.
Sayyid Abduahad 1883-
yilda, hali Buxoro taxti vorisi bo‘lgan chog‘ida, Rossiyada bo‘lib
o‘tgan tantanali toj kiydirish marosimida ishtirok etdi. Davlat rahbari —
Imperator va butun
podsho oilasining ulug‘ e’tibori hamda Rossiyada ko‘rgan yuksak madaniyat va taraqqiyot,
kelajakdagi amir qalbida chuqur taassurot qoldirdi. Natijada, u taxtga chiqqach, eng avvalo,
Rossiya madaniyatining o‘z yurtiga kirib kelishini ta’minlashga kirishdi.Amir Abduahad
Buxoroda qullikni bekor qildi, mamlakat moliyaviy yukini yengillashtirish maqsadida armiyani
qisqartirdi, yerosti zindonlari, qiynoqlar va shafqatsiz qatl usullarini tugatdi. Soliq tizimini isloh
qilish va savdoni rivojlantirish borasida ham ko‘plab chora
-tadbirlarni amalga oshirdi.
2
Мирза Салимбек. Тарих
-
и Салими (источник по истории Бухарского эмирата). Т: Академия, 2009
.
3
Епифанова.Рукописные источники по истории средней азии периода присоединения её к России.Т, 1965.
-
C.75
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1176
Uning faol va tirishqoq fe’l
-
atvori buxoroliklar orasida ajralib turar, o‘z rahbarlariga
nisbatan ularda hurmat va hayrat uyg‘otardi.
Peterburgga amir bilan birga uning o‘n yoshli o‘g‘li Sayyid Olimxon ham tashrif
buyurgan. Imperator roziligi bilan u Peterburgdagi harbiy o‘quv yurtlaridan biriga qabul qilindi.
Amirning elchilari tarkibida yetti nafar yirik amaldor, olti nafar davlat xizmatchisi,
Buxoro savdogarlari vakili hamda xizmatkorlar bo‘lgan. Tashrifda, xususan, uch nafar general
darajasidagi “parvonachi”lar ham bor edi: ikki nafari —
vazirlar Astapa Qulbek parvanchi va
Durbon Qumberg parvanchi. Shuningdek, To‘ralqul parvonachi, Maxalot Yunos Marahotbachi,
Hoji Abdullo va Mirza Ahad Munshiy ham amirning yaqin doirasida edi. Amir Buxorodan
ko‘plab qimmatbaho matolar, zargarlik buyumlari va otlarni sovg‘a sifatida olib kelgan bo‘lib,
ularning umumiy qiymati
—
bir qismi hali yozda yetib kelgan bo‘lishiga qaramay —
2 million
rublga baholangan.
Sayyid Abdulahadxon Peterburgga so‘nggi bor vafotidan oz fursat avval kelgan. Bu
tashrif uning Buxoro taxtiga chiqishining 25 yilligi munosabati bilan bo‘lib o‘tgan. Shuningdek,
amir Kiyev, Odessa, Boku, Tiflis, Batumi, Sevastopol va Baxchisaroy kabi shaharlarda ham
bo‘lgan. Har yoz amir odatda Kavkazda —
Mineral suvlar hududida yoki Qrimda, Yaltada
hordiq chiqargan. Yaltada u o‘ziga saroy qurdirgan —
bu bino keyinchalik “O‘zbekiston” nomli
sog‘lomlashtirish muassasasiga aylantirilgan. Qrim gazetalarida Sayyid Abdul Ahadxon
quyidagicha tasvirlangan
:“Amir o‘rtacha bo‘yidan balandroq, ko‘rinishidan 45 yoshdan
oshmagan. Gavdasi to‘liq, baquvvat. Ovozi yoqimli, bariton. Oppoq sallasi ostidan porlab
turgan katta qora ko‘zlari, iyagida to‘liq soqoli bor. U mohir chavandoz, favqulodda jismoniy
kuch egasi.”
Amir Muzaffar arzimas xizmatlar evaziga ham mukofot berishga moyil bo‘lgan —
unga
ma’qul kelgan insonlarni ordenlar bilan taqdirlagan. Ayniqsa, Yaltaga tez
-tez kelib turganidan
so‘ng, shaharning ko‘plab taniqli shaxslari “Buxoro Oltin Yulduzi” ordeni bilan taqdirlangan.
Shunday kulgili holatlardan biri Yusupovlar oilasida yuz bergan: ular Yaltada amirni tez-tez
ziyorat qilgan, amir ham ularga Koreizdagi uylari orqali borib turgan.
Bir gal yosh avlod vakili
—
Feliks Yusupov Parijdan keltirilgan sigaralarni taklif etgan.
Amir va uning hamrohlarining sigarasi kutilmaganda yongan va yulduzsimon mushaklar otgan.
Boshida bu holatni suiqasd deb tushunishgan va vahima boshlangan. Ammo bir necha kundan
so‘ng amir bu voqeani hazil sifatida qabul qilgan va hatto Feliks Yusupovni olmos va yoqutlar
bilan bezatilgan orden bilan mukofotlagan. Amir Yaltada imperator oilasi joylashgan Livadiyaga
tez-
tez mehmon bo‘lgan. Shuningdek, u Olga Mixaylovna Solovyovaning dachasiga ham tez
-tez
borgan. Bu go‘zal joy (bugungi kunda “Artek” bolalar oromgohining bir qismi) amirni
shunchalik maftun qilganki, u bu hovlini sotib olishni xohlagan va egasiga 4 million rubl taklif
qilgan, biroq Solovyova uni sotishga rozi bo‘lmagan. Shundan so‘ng, amir Yaltaning o‘zida yer
sotib olib, u yerda bog‘ barpo etgan va saroy qurdirgan. Bu bino keyinchalik Qora dengiz
flotining dengizchilariga mo‘ljallangan sog‘lomlashtirish muassasasi binosiga aylantirilgan.
Boshida saroy loyihasi mashhur me’mor Nikolay Krasnovga topshirilishi rejalashtirilgan edi.
4
Мирза Абдалазим Сами. Таърих –
и салатин
-
и мангитиййа. –
Москва: Изд: Восточной литературы, 1962.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1177
Alupka saroy-
muzeyida saqlanayotgan hujjatlarga ko‘ra, Krasnov amir uchun ikkita
loyiha tayyorlagan: biri
—
italyancha villa, ikkinchisi
—
sharqona saroy bo‘lib, yoysimon
derazalar va sharqona naqshlar bilan bezatilgan. Ammo amir bu loyihalardan voz kechib,
Yaltalik me’mor Tarasovga ishni topshirgan. Qurilgan bino o‘zining gumbazlari, minoralari va
ayvonlari bilan Yaltani bezagan. Amir unga “Dilkash” (ya’ni “obro‘zli”, “maftunkor”) deb nom
bergan. Saroy amirning o‘limidan keyin ham saqlanib qolgan, hatto Fuqarolar urushining
talafotlariga ham dosh bergan, biroq 1944-yilda Gitlerchilar tomonidan yoqib yuborilgan.
Yaltada mavsumiy yashovchi sifatida Sayyid Abdulahad shaharning ijtimoiy hayotida
faol qatnashgan. U “Yaltadagi gimnaziyalarda o‘qiydigan muhtoj o‘quvchilar va o‘quvchilarga
yordam jamiyati” a’zosi bo‘lgan, “Qrimning janubiy sohilidagi kambag‘al tatarlar jamiyati”ga
xayriya qilgan, qadimiy yodgorliklar saqlanishi bilan qiziqqan, bir necha marta chorvachilik
ko‘rgazmalarida qatnashgan. Amir, yuqori maqomiga qaramay, qorako‘lchilikda ham mutaxassis
bo‘lgan —
uning qorako‘l qo‘ylari eng yaxshi zot hisoblangan, o‘zi esa bu mahsulotni xalqaro
bozorlarga yetkazib berar, jahonda ishlab chiqarilayotgan qorako‘lning uchdan bir qismini aynan
u ta’minlagan.
1910-
yilda amir o‘z mablag‘i hisobidan shahar aholisi uchun bepul shifoxona qurdirgan.
Ikki qavatli bu katta binoda laboratoriyalar, xizmat xonalar, jarrohlik va ginekologiya
bo‘limlari, 100 kishilik kutish zali mavjud edi. Uning ochilishi arafasida u yana Livadiyada
imperator oilasiga tashrif buyurgan va davolash muassasasiga valiahd Aleksey sharafiga nom
berish ruxsatini so‘ragan. Ko‘p yillar davomida u Yaltaning saxovatli timsoli bo‘lib qolgan,
shuning uchun ham shahar kengashi uni “faxriy fuqaro” deb e’tirof etgan va shahar
ko‘chalaridan biriga uning nomini bergan.
Qrimdan tashqari boshqa ko‘plab shaharlarda ham Sayyid Abdulahadning xayrli ishlari
qadrlangan. Masalan, Peterburgda u Sobor masjidini qurdirgan
—
bu loyiha unga yarim million
rublga tushgan. 1905-yildagi Rus-Yapon urushi davrida amir harbiy kemaning qurilishi uchun
bir million oltin rubl xayriya qilgan. Kema “Amir Buxoriy” deb nomlangan. Uning taqdiri
murakkab va qisqa bo‘lgan: keyinchalik “Yakov Sverdlov” deb nomlanib, Qizil flot safiga
o‘tgan, Kaspiy dengizida jang qilgan va nihoyat 1925
-yilda metallsifatida parchalanib ketgan.
Sayyid Abdulahadxon hukmronligi davrida Buxoro amirligida qiynoqlar bekor qilindi,
o‘lim jazolari esa ancha cheklab qo‘yildi. Jumladan, eng vahshiyona jazo shakllari —
masalan,
mahkumni Buxorodagi eng baland bino
—
Kalon minorasidan tashlab yuborish
—
qat’iyan
taqiqlanib, bekor qilindi.
Shuningdek, Amirlikda sanoat yo‘nalishida ham jiddiy siljishlar yuz berdi: mis, temir va
oltin qazib olish yo‘lga qo‘yildi, temiryo‘llar va telegraf tarmoqlari barpo etildi. Savdo faol
sur’atda rivojlanayotgan edi. Amir Sayyid Abdulahad o‘zi shaxsan eng muhim eksport
boyliklaridan biri
—
qorako‘l savdosida faol ishtirok etgan bo‘lib, jahon bozorida bu sohada
hajm jihatidan uchinchi o‘rinni egallagan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiya Davlat bankidagi
shaxsiy hisobida 27 million rublga teng oltin mablag‘ saqlangan, bundan tashqari, Rossiyaning
turli xususiy tijorat banklarida yana 7 million rubl atrofida mablag‘ga ega bo‘lgan.
5
Сухарева О. А. Бухара конца XIX –
начала XX в. –
Москва: Наука, 1966. –
328 с,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1178
1910-yil 3-
fevralda Peterburgda bo‘lib o‘tgan jome masjidining poydevorini qo‘yish
marosimida
Sayyid Abdulahadxon shaxsan ishtirok etdi. Suratlarda u bosh musulmon
ruhoniylarining vakili
—
ohun G. Bayazitov bilan birga tasvirlangan (muallif: K. Bulla).
Amir yoshligidan harbiy ishlarni muhim deb bilgan. Karmana beki bo‘lgan chog‘larida u
o‘z qo‘shinini shaxsan mashq qildirar, Kermindagi qal’ani doimo a’lo darajada saqlab turgani rus
ofitserlari tomonidan qayd etilgan. Bir safar amir rus elchisini kuzatib yurgan kazaklar
konvoyining saf tortishini ko‘rmoqchi bo‘lgan —
bu orqali u Rossiya tajribasini o‘rganmoqchi
edi. 1893-
yilda Rossiyadan qaytar chog‘ida Ashxobodda ruslar tomonidan o‘qitilgan turkman
askarlarini ko‘rib, kazaklar darajasida tayyorgarlikka ega ekanini tan oldi. O‘sha paytda amir o‘z
so‘zlariga ko‘ra, Buxoro qo‘shinini isloh qilish g‘oyasiga kelgan va bu fikrni ikki yil o‘tmay
amalga oshirgan. Keyingi yillarda ham u qo‘shinining jangovar salohiyati va qurollanish
darajasini oshirish ustida ko‘p ishlagan. Masalan, Rossiya hukumati Buxoroga otish qurollarini
olib kirishni taqiqlagani bois, amir bu qurollarni rus savdogarlari orqali aylanma yo‘llar bilan
sotib olgan.
Rossiyalik mualliflarning deyarli barchasi amirning xayriya ishlari
ni alohida
ta’kidlab o‘tishadi. 1892
-
yilda u Rossiyaning turli hududlarida ofatlardan zarar ko‘rganlar uchun
100 ming rubl ajratgan, 1904-yilda esa rus-yapon urushi davrida flot uchun 1 million rubl hadya
qilgan. Orenburgdagi 5-
kazak polkiga homiylik qilgan, u polkning generali bo‘lgan. Bir gal
Turkiston arxeologik to‘garagining kolleksiyasi uchun qadimiy oltin tangalar hadya qilgan. Amir
Turkiston xayriya jamiyatining faxriy a’zosi ham bo‘lgan.
Amir
islom dini va uning muqaddas maskanlari
—
Makka va Madina taqdiriga ham
yuksak e’tibor qaratgan
. U tomonidan ushbu shaharlar foydasiga vaqf qilinib topshirilgan
mulklar har yili 20 ming rublgacha daromad bergan. 1930-
yillar boshlarida esa Hijoz temiryo‘li
qurilishi uchun bir necha ming rubl oltin xayriya qilgan. Uning saroy a’zolari ham bu loyihaga
har biri 150 ming rublgacha xayriya qilgan.Amirlik davrida Buxorodagi
ulamo (islomiy bilimli
kishilar) soni 500 nafardan 1500 nafargacha ortgan
, ularning moddiy ta’minoti uchun alohida
vaqf mablag‘lari ajratilgan edi.
Sayyid Abdulahadxon
Peterburgdagi eng yirik musulmon masjidi
–
Sobor masjidi
qurilishida mutlaq markaziy rolni o‘ynagan
.
U bu qurilishga ruxsat olish uchun Rossiya
hukumatiga murojaat qilibgina qolmay, quriladigan yer maydonini sotib olish uchun 350 ming
rubl va qurilishning o‘ziga yana 100 ming rubl hadya qilgan. Bundan tashqari, u Buxorolik
savdogarlardan qurilishga pul yig‘ish ishlarini ham tashkil qilgan —
jami 200 ming rubldan
ziyod mablag‘ to‘plangan. Peterburg shahri va Rossiya musulmonlari bu saxovat va
g‘amxo‘rlikka minnatdorchilik sifatida
masjid poydevori qo‘yilishini amirning taxtga
chiqishining 25 yilligi bilan muvofiqlashtirishdi
. 1910-
yil “Niva” jurnali shunday yozadi: “3
-
fevral kuni poytaxt musulmonlari uchun katta bayram bo‘ldi: bu kuni birinchi masjid poydevori
qo‘yildi. Peterburgda minglab tatar va boshqa musulmonlar istiqomat qiladi, ammo ular
hozirgacha ibodat qilish uchun maxsus joyga ega emas edilar. Yillar davomida masjid orzusi
bilan yashadilar, biroq yer va bino sotib olish uchun mablag‘ yetishmas edi.
6
Семёнов А. А. Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях носителей их в средневековой
Бухаре. //Советское востоковедение, т. V. Москва. –
Ленинград. 1948;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1179
Butun Rossiya bo‘yicha ochilgan xayriya yig‘imlari ayrim yordam bergan bo‘lsa
-da,
yetarli bo‘lmadi. Faqat Buxoro Amirining saxiy hadyasi tufayligina bu ish olg‘a siljidi —
va
Peterburg musulmonlari poytaxt darajasiga mos ibodatxonaga ega bo‘ldilar.” Masjid Krylonskiy
viloyatidagi Troitskiy ko‘prigiga yaqin joyda barpo etildi. Poydevor marosimi uchun sharqona
uslubda maxsus chodir, kirish portiklari o‘rnatildi. Chodir atrofi bayroqlar bilan bezatildi.
Qurilmaning asosi allaqachon tayyor bo‘lgan, u yerda ramziy birinchi tosh qo‘yish
marosimi uchun marmar g‘ishtlar, kumush plakat va maxsus bolg‘a va belkurak tayyorlangan
edi. Qurilish maydonining atrofi Qur’oni karimdan olingan yozuvli panolar bilan o‘ralgan edi.
Marosim Buxorodan kelgan Amir Sayyid Abdul Ahadxon ishtirokida o‘tkazildi. Dastlab
Peterburgdagi musulmonlar yetakchisi Ahun Bayazitov duoni boshladi. O‘z nutqida u shunday
degan:
“Alloh go‘zal va go‘zallikni sevar”, —
deydi Qur’on. Bizning masjid ham go‘zal bo‘ladi
va shaharning bezagiga aylanadi. Parijdami, Londondami
—
bu darajadagi masjid yo‘q. Ammo
bu masjid faqat tashqi go‘zalligi bilan emas, balki ma’naviy go‘zallik, axloqiy ulug‘lik timsoli
bo‘lishi kerak.”
Nutq tugagach,
amir Buxoriy rasmiy tarzda birinchi marmar g‘ishtni
joylashtirdi
. So‘ngra Peterburg, Kronstadt, Moskva, Kavkazdan kelgan musulmon jamoalari
vakillari qabul qilindi. Qurilish yaqinida esa bayramona tushlik bo‘lib o‘tdi —
shampan o‘rniga
limonad tortildi. Birinchi so‘zni amir rus tilida aytdi —
“Davlatimiz imperatori sharafiga!”,
degach, yig‘ilganlar “Ura!” deb hayqirdi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, amir Abdulahad davrida mamlakatda ichki va tashqi
siyosat yaxshi olib borgan bo‘lib, shu bilan birgalikda diniy masalalarda ham homiylik qilgan.
Bu amir shaxsiyati haqida yanada chuquroq izlanish olib borish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Мейендорф Е.К., Путешествие из Оренбурга в Бухару, М., 1975
2.
Андреев М.С., Чехович О.Д., Арк Бухары, Душанбе, 1972
3.
Бартольд В.В., История культурной жизни Туркестана, —
Сочинения, т.II, М., 1963
4.
Дониш, История мангитской династии, Душанбе, 1967
5.
Семенов А.А., Бухарский трактат о чинах и званиях и ио обязанностях их носителей
в средневековой Бухаре, —
Советское востоковедение, т.V, 1948
6.
Сухарева О. А. Бухара конца XIX –
начала XX в. –
Москва: Наука, 1966. –
328 с,
7.
Мирза Абдалазим Сами. Таърих –
и салатин
-
и мангитиййа. –
Москва: Изд:
Восточной литературы, 1962.
8.
Епифанова.Рукописные источники по истории средней азии периода присоединения
её к России.Т, 1965.
-C.75
