ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1192
INGLIS HÁM QARAQALPAQ TILLERINDE “MÁKÁN” KONCEPTINIŃ
SEMANTIKALIQ ÓZGESHELIKLERI
Palımbetova Dilbar Tursınbaevna
Assistent. Nókis mámleketlik texnika universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15716507
Rezuyme.
Maqalada inglis hám qaraqalpaq tillerinde “mákán” konceptiniń semantikalıq
ózgeshelikleri analizlenedi. “Mákán” koncepti insannıń dúnya haqqındaǵı kóz
-
qarasın
qáliplestiriwshi eki tiykarǵı konceptiń biri bolıp, til hám mádeniyatta oraylıq orındı iyeleydi.
Abstract.
The concept “makan” structural features in the english an
d Karakalpak
languages and their has been analysed in the article. The concept “makan” is the view side of a
person about the world and is the main features between the language and culture.
Insan óziniń mákán haqqındaǵı túsiniklerin fizikalıq obektler arqalı tıǵız baylanısqa túsiw
arqalı qáliplesedi. Bul kóz
-
qaras átiraptaǵı álemniń materiallıq waqıyalardan kelip shıǵıs
keńisligindegi túsiniklerdiń ekilemshi ózgesheliklerin qáliplestiredi.
Inglis hám qaraqalpaq tillerindegi bunday konceptiń shegarası kóbinese yadronı (mánini)
keńeytiriwshi kontekstual, metaforalıq hám mádeniy mániler arqalı ámelge asırıladı. Shegaralıq
mánisler kóbinese fizikalıq bolmaǵan hádiyselerdi súwretlew ushın keńislikten paydalanılganda
metaforalıq kóshiw arqalı payda boladı.[1.3
89]
Tiykarǵı periferikalıq aspektlerge tómendegiler kiredi.
Jeke maydan: Bul space lekseması personal space dizbegi quramında adam átirapındaǵı
kórinbeytuǵın boslıqtı ańlatıp, qolaylıq hám jekelikti ańlatadı:”please respect my personal space”
(iltimas meniń jeke keńisligimdi húrmet etiń). Bul máni jeke shegaralar joqarı bahalanatuǵın
individualizmge tiykarlanǵan inglis lingvomádeniyatınıń sáwlesi bolıp tabıladı [2.217]
Semantikalıq strukturalardı salıstırmalı konceptuallıq tiykarında analizlewde E.T. Xalldıń
“Jasırın ólshemler / hidden dimension” teoriyası (1966) áhmiyetli orın tutadı. Ol óz
izertlewlerinde “mákán” koncepti mádeniy tárepten belgilengen aymaq retinde kórinedi hám
insanlar arasındaǵı qatnaslarda keńisliktegi aralıqtıń zárúrligi aytıladı. Onıń pikirinshe, hár bir
mádeniyat ayrıqsha “keńisliktegi til” sol adamlar arasındaǵı aralıqtı tártipke saladı hám de
baylanıs procesin anıqlaydı.
E.T. Xalldıń pikirinshe “mákán” koncepti insan minez hulqıları hám
kommunikaciyasında 4 tiykarǵı aralıqtan zonaǵa ajıraladı: jaqın, jeke, social hám ǵalabalıq. Bul
zonalar insanlardıń óz
-
ara tásirinde mádeniy hám social tárepten belgilengen bolıp, olar mádeniy
qádriyatlardı sáwlelendiredi. Inglis hám qaraqalpaq tillerinde “mákán” konceptiniń semantikalıq
strukturasın analizlewge E.T.Xalldıń bul teoriyasına kóre, keńisliktegi aralıqtıń til hám
mádeniyattaǵı ańlatılıw mánilerin salıstırıw múmkin. Mısalı, inglis tilindegi kommunikaciya
ádette jeke jáne social zonalardıń anıq shegaralarına iye boladı, bunda insanlar óz keńisliktegi
shegaraların qatań belgilep qoyıwǵa biyim boladı. Qaraqalpaq tilinde hám mádeniyatında bolsa
shaxslar ara qatnaslarda keńisliktegi shegaralar inglis tiline salıstırǵanda kemirek hám
biyimlesiwshi bolıwı múmkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1193
Bunday ózgeshelikler hár eki mádeniyattaǵı kommunikaciyalıq minez qulıqtıń
semantikalıq ańlatılıwında sáwleniledi.
Solay etip, E.T. Xalldıń “jasırın ólshemler” teoriyası inglis hám qaraqalpaq tillerindegi
“mákán” konceptiniń semantikalıq dúzilisin tereńirek hám keń analizlewge áhimiyetli ilimiy
tiykar bolıp xızmet etedi.
Qaraqalpaq tilinde jeke maydan sóz dizbegi, bul til iyeleri ushın ersi esitiliwi múmkin.
Bul kollektivizmge tiykarlanǵan jámiyet qáliplesken mádeniyat bolıwına baylanıslı bolıwı
múmkin.
Qaraqalpaq tilindegi ilimiy derekl
erde bul eki sózdiń birge qollanılıwı boyınsha
maǵlıwmatlar joq.
Metaforalıq maydan: space of oppotunities yamasa space of growth siyaqlı sóz dizbekler
spacely potencial yamasa háreket erkinligin kórsetiw ushın paydalanıladı. “This job offers a lot
of space for creativity” ( Bul jumıs dóretiwshilik ushın kóp imkaniyatlar jaratadı). Bul jerde
mákán metaforalıq túrde múmkinshilikler ámelge asırılatuǵın qutı retinde qabıl etiledi.
Qaraqalpaq tilindegi metaforalıq mánis: Ol meniń júregimnen orın iyeledi.
Social mádeniy maydan: place lekseması kóbinese social rol yamasa tiyislilik mánisin
bildirip qollanıladı. “She found her place in the team” ( Ol toparda óz ornın taptı). Qaraqalpaq
tilinde de usı leksemanıń , atap aytqanda orın leksemasınıń uqsas mánide qollanılıwı ushrasadı.
Ol jámiyetten óz ornın taptı. Bul máni mákánnıń emocional hám social áhmiyetin
kórsetip Fillmordıń Freym semantikasına sáykes keledi.
Lera Boroditskiy (2000) óz izertlewinde waqıt túsiniginiń keńisliktegi metaforalar arqalı
ańlatılıwın tereń izertlegen. Sonıń menen birge ol waqıt túsiniginiń metaforalıq ańlatılıwı insan
oylawındaǵı tiykarǵı kognitiv processlerden biri ekenligin kórsetedi. Analitikalıq analizler
dawamında avtor til hám mádeniyat faktorları waqit hám mákán koneptlerdiń metaforalıq
ańlatılıwına tikkeley tásir etiwi múmkinligin belgilegen. Ol oz izertlewinde waqıt túsiniginiń
keńisliktegi metaforalar menen baylanıslı, eki tiykarǵı baǵdarın talqılaǵan: gorizontal hám
vertikal jónelisler. Inglis tilinde ádette gorizontal jónelisler (mısalı aldıǵa keyin basıw baǵdarı)
tiykarǵı orın iyeleydi. Bunday metaforalar arqalı inglis tilinde waqıttı keleshek hám ótken zaman
siyaqlı eki bólim koncept retinde sanada sáwlelendiriw ádet kórinisine kirgen. Izertlew
nátiyjelerine kóre, keńisliktegi metaforalardıń qollanılıwı insanlardıń waqıt túsiniklerin
qáliplestiriwde hám basqa abstrakt túsinikler menen baylanısıwda da úlken rol oynaydı.
Waqıt maydanı: Ayırım kontekstlerde space “a space of time” (waqıt aralıǵı) sóz
dizbeginde bolǵanı siyaqlı waqıt koncepti menen kesilisedi, mısalı:”We completed it a short
space of time” ( Biz qısqa waqıt ishinde pitirdik). Qaraqalpaq tilinde izertlenip atırǵan konceptti
ańlatıwshı leksemalardıń waqıt penen birge qollanılıwı ushırasadı. Bul máni hám waqıttıń inglis
tilindegi kognitivlik baylanısın kórsetedi.[3
-28]
Analitikalıq analiz nátiyjelerinen kelip shıqqan halda qaraqalpaq tilinde waqıt hám mákán
konceptleriniń metaforalıq ańlatıwında ayrıqsha tárepler bolıwı múmkinligi anıqlanadı.
Qaraqalpaq tilinde hám mádeniyatında waqıttı ańǵarıwında keńisliktegi jónelislerge
tiyisli metaforalar basqa sırtqı kórinislerde ańlatılıwı múmkinligi názerde tutıladı. Sol arqalı, L.
Boroditskiy izertlewleri eki túrli til mádeniyat sheńberindegi “mákán” konceptiniń semantikalıq
strukturasın analizlewge áhmiyetli derek bolıp xızmet etedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1194
Texnologiyalıq maydan: Búgingi kúnde space túsiniginiń kosmos hám texnologiya
menen baylanıstırıladı: “space exploration” (Barlıq izertleniw) eki “cyberspace” ( kiber maydan).
Bul mánisler inglis hám qaraqalpaq tillerinde sóylesiwshi xaliqtıń mádeniy kontekstin
sáwlelendiredi, bul jerde ilimiy rawajlanıw hám innovaciyalar áhimiyetli rol oynaydı.
Atap aytqanda, Ch.I.Fillmordıń freym semantika teoriyası tiykarǵı metodlardan biri
sıpatında qollanıladı. Mısalı, freym semantikası hár bir konceptiń jaǵdayǵa tiyisli bilimler
sisteması arqalı qanday qáliplesiwin túsiniwge járdem beredi. Ch.I.Fillmor aytıp ótkenindey,
konceptler insan sanasında freymlar formasında qáliplesken bolıp, hár bir freym arnawlı bir
jaǵday yamasa haqiyqatlıq haqqındaǵı bilimler sistemasın óz ishine aladı. Bul bilimler sisteması
haqiyqatlıq haqqındaǵı túsinik jáne onı ańlatıw ushın zárúr bolǵan semantikalıq elementlerdi
támiyinleydi.
Freym teoriyasına kóre, “mákán” koncepti túrli semantikalıq freymlar arqali túsiniledi
hám ańlatıladı. Ch.I.Fillmordıń (1982) pikirinshe freym
-
bul insan tájiriybesiniń belgili bir
kontekstte qáliplesken bilimler sisteması bolıp hár bir freym ayrıqsha rol, qatnasıwshılar hám
atributlardan ibarat. Hár bir freym ishinde oraylıq hám shegaralıq elementler bolıp, olar
haqıyqatlıqtıń túrli táreplerin óz ishine aladı. Oraylıq elementler tiykarǵı maǵlıwmattı ańlatsa,
shegaralıq elementler bolsa, qosımsha kontekstuallıq maǵlıwmat beredi.
Mısalı, “sayahat” freymında oraylıq element retinde háreket etiwshi subekt (jolawshı)
hám háreket maqseti (manzil) ajıratılsa, shegaralıq element retinde transport quralı sapar dawam
etiw waqtı yamasa hawa rayı sharayatı kiritiliwi múmkin. Inglis hám qaraqalpaq tillerindegi
“mákán” konceptiniń semantikalıq strukturasın analiz etiwde Ch.I. Fillmordıń freym semantikası
járdeminde konceptke tiyisli bilimlerdi salıstırıw hám olardıń mádeniy qásiyetlerin tereń úyrenip
anıqlaw múmkinshiligi bar.
Mısalı, inglis tilinde “room” (bólme) koncepti tek fizikalıq keńislikti ańlatadı hám ádette
shegaralanǵan jabıq mákán retinde sanada sáwlelendiriledi, qaraqalpaq tilinde bolsa, “ortalıq”
túsinigi tek ǵana fizikalıq jaydı emes, bálkim ol menen baylanıslı social hám mádeniy qatnaslar
sistemasın da ańlatıwı múmkin.
Bul bolsa hár eki tilde “mákán” koncepti átirapındaǵı freymlardıń quramı hám mádeniy
baǵdarın anıqlawǵa múmkinshilik beredi.
Solay etip, Ch.I. Fillmordıń freym semantikalıq teoriyası inglishám qaraqalpaq
tillerindegi “mákán” konceptiniń semantikalıq strukturasın ilimiy tárepten tereńirek hám anıqlap
túsiniwge múmkinshilik beredi. Bul teoriya eki til arasındaǵı semantikalıq ayırmashılıqlardı hám
uqsaslıqlardı analiz etiw ushın nátiyjeli metodologiyalıq tiykar esaplanadı.
Freym analizine kóre, inglis tilinde “space” koncepti tómendegi strukturalıq bólimlerge
iye: oraylıq element retinde fizikalıq keńislik (mısalı, “open space”, “empty space”),
periferiyalıq elementler retinde bolsa erkinlik, múmkinshilik hám rawajlanıw túsinikleri keledi.
(mısalı, “give someone space” erkinlik beriw). Inglis tilinde “space” freym kóbinese
texnologiyalıq, ilimiy hám individual erkinlik tarawlarında keń qollanıladı.
Ádebiyatlar
1.
Levinson S.C. Space in language and cognition. Exploration in cognitive diversity. 2003.
-389p
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1195
2.
Hall E.T.The hidden demention. -New York . 1966 -217p
3.
Boroditsky L. Metaforic structuring. Understanding time through statial metophors //
Cognition. 2000
–
v. 75. p. 1-28
4.
Fillmore C.I. Frame semantics // linguistics in the morning calm. Seoul, 1982.p. 111-137.
