ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1203
SAB`AYI SAYYOR ASARIDA PSIXOLOGIZM UNSURLARI
Shamsiyeva Huriyat Qulmurod qizi
Qashqadaryo viloyati Koson tumani 14-
sоnli maktab ona tili va adabiyot o'qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15716598
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Alisher Navoiy tomonidan yozilgan “Sab’ayi Sayyor”
dostoni asosida psixologik ifoda vositalari tahlil qilinadi. Unda asardagi qahramonlarning ichki
kechinmalari, aqliy va hissiy kurashlari, tafakkurdagi o‘zgarishlar badiiy tasvir usullari orqali
yoritilgan. Navoiy o‘zining yuqori badiiy mahorati bilan inson qalbidagi murakkab ruhiy
jarayonlarni obrazlar vositasida aks ettirishga erishgan.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, Sab’ayi Sayyor, psixologizm, ichki dunyo, kechinmalar,
ruhiy to‘qnashuv, badiiy tahlil.
KIRISH
O‘zbek mumtoz adabiyotining sultoni Alisher Navoiy Sharq adabiyotida o‘zining benazir
asarlari bilan chuqur iz qoldirgan. U faqatgina badiiy so‘z ustasi emas, balki inson ruhiyatining
sinchkov tahlilchisi ham bo‘lgan. Ayniqsa, uning “Xamsa” turkumiga kiruvchi asarlarida
psixologik tasvirlar yuksak badiiy mahorat bilan berilgan. Ushbu turkumga kiruvchi “Sab’ayi
Sayyor” dostoni ham qahramonlarning ichki kechinmalarini, hissiy iztiroblarini tasvirlashda
alohida ahamiyatga ega.
Doston tarkibidagi yetti hikoya har biri ma’lum bir ruhiy holat, ichki kurash, hissiy
inqiroz yoki aqliy yetuklik bosqichini ifodalovchi ramziy syujetga ega.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
“Sab’ayi Sayyor” —
bu faqatgina sarguzasht yoki didaktik hikoyalarning to‘plami emas,
balki har bir voqeaning tagida chuqur psixologik tahlil yotadigan asardir. Doston asosiy
qahramon Bahrom va yetti sayyora malikalarining hikoyalarini o‘z ichiga oladi. Har bir kun —
ma’lum bir sayyora, rang va ruhiy holatga moslab bog‘langan. Bu kompozitsion uslub,
mohiyatan, inson ongining turli holatlarini ramziy anglash va ifodalash vositasidir.
Masalan, **Birinchi kun (Shanba
–
Zuhal sayyorasi)**da keltirilgan hikoya
qahramonlarining o‘z taqdiriga bo‘lgan noroziligi, jamiyatdagi adolatsizliklarga qarshi ichki
noroziliklari, psixologik iztiroblari orqali ifodalangan. Qahramon o‘zining ichki dunyosida
adolat, haqiqat va sabr bilan bog‘liq kurashni boshidan kechiradi. Alisher Navoiy bu holatlarni
an’anaviy epik tasvirdan ko‘ra, ruhiy tafakkur, ichki ovoz va kechinmalar orqali tasvirlashga
intiladi.
**Ikkinchi kun (Yakshanba
–
Quyosh)**dagi hikoya sevgi-iztirob, rashk va kechirim
bilan bog‘liq ruhiy holatlarni yoritadi.
Bu yerda psixologizm asosan hissiy tafsilotlar orqali
—
qahramonning nigohi, yurak
urushi, lablarining titrashi kabi nozik detallar bilan beriladi. Ayniqsa, ayol obrazining nozik qalb
olami, u kutilgan muhabbat va sadoqatga nisbatan qanday reaksiya bildirayotgani yuksak
badiiylikda ko‘rsatiladi. Navoiy bu yerda nafaqat tashqi hodisani, balki ayol qalbidagi ichki
iztirob, beqarorlik va umidni tasvirlashga harakat qiladi.
Uchinchi va to‘rtinchi kunlar hikoyalari esa aql va tuyg‘u o‘rtasidagi to‘qnashuv, ya’ni
muvozanat izlash jarayonini ochib beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1204
Ayniqsa, yetti kun davomida Bahrom har xil voqealar bilan tanishar ekan, u o‘z ruhiy
kamolotida muayyan bosqichlardan o‘tadi. Bu jarayon faqat voqeaviy emas, balki psixologik
o‘zgarishlar —
insoniy o‘zlikni anglash, dunyoqarashning o‘zgarishi, qalbda poklanish va ichki
muvozanatga erishish sifatida yoritilgan [1].
Shuningdek, dostonda orzu va haqiqat o‘rtasidagi tafovut, insonning o‘z xatti
-
harakatlariga nisbatan psixologik javobgarlik hissi, o‘zini
-
o‘zi kechirish, ichki monologlar orqali
o‘tkazilgan. Navoiy ayrim obrazlar tilidan ularning qalbini “gapirtiradi” —
bu esa o‘sha davr
uchun juda ilg‘or psixologik ifoda usuli hisoblanadi.
Bahrom shaxsiyati ham butun dostonda ruhiy yetuklik yo‘lini bosib o‘tadi. Aslida,
Bahromning sayohati bu
–
jismoniy emas, balki ruhiy kamolot sayohatidir. U har bir hikoya
orqali o‘zini, jamiyatdagi o‘rnini, ahloqiy qadriyatlarni chuqurroq anglaydi. Bu —
Navoiy
tomonidan mohirona chizilgan psixologik portretdir.
NATIJALAR
Alisher Navoiy “Sab’ayi Sayyor” dostonida inson ruhiyati va ichki olamini yoritishda
ko‘plab ilg‘or badiiy vositalardan foydalangan. Ayniqsa, har bir hikoyaning asosiy konflikt
nuqtasi insonning irodaviy tanlovi, axloqiy pozitsiyasi va hissiy iztiroblari bilan bog‘langan. Bu
esa dostonni psixologik yondashuv asosida tahlil qilish imkonini beradi [2].
Masalan, Oq Qasrda keltirilgan voqeada asosiy obraz
—
sadoqatli xizmatkor o‘z malikasi
oldida ikki xil yo‘l tanlashi kerak bo‘ladi: haqiqatni aytish yoki sirni saqlash. U qalbida og‘ir
ruhiy iztirobni boshdan kechiradi
—
bir tomonda haqiqat, ikkinchi tomonda esa sadoqat bor.
Ushbu dramatik vaziyat orqali Navoiy inson vijdoni va ichki kechinmalarini tasvirlaydi.
Xizmatkorning ichki monologi
—
uning yuragi bilan aqlining o‘zaro to‘qnashuvi —
badiiy psixologiyaning yuksak namunasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Yana bir muhim jihat shuki, Navoiy doston davomida qahramonlarning ruhiy
o‘zgarishlarini tabiat tasvirlari orqali ramziy shaklda ifodalagan. Masalan, birinchi hikoyada
hukmronlik qilayotgan zulm davrida qattiq shamol, tuman, qorong‘ilik tasvirlari hukmron bo‘lsa,
hikoya yakunida adolat tantana qilganida, havo ochiladi, quyosh nuri chiqadi. Bu holat Alisher
Navoiyning ruhiy holatni tashqi manzara orqali ramziy ifodalash mahoratini ko‘rsatadi. Bu uslub
keyinchalik Hamza Hakimzoda Niyoziy va Fitrat kabi jadid adiblar ijodida ham davom etgan
[3].
Psixologizmning yana bir kuchli namoyon bo‘lishi —
qahramonlarning tush ko‘rish
sahnalarida kuzatiladi. Masalan, “Sab’ayi Sayyor”da Bahrom tushida o‘z qalbini kuydirayotgan
gunoh alangasini ko‘radi. Bu sahna orqali Navoiy uning qalbidagi iztirob va pushaymonlikni
ramziy tush ifodasi bilan tasvirlaydi. Tush
—
Sharq adabiyotida ichki kechinma, vijdon azobi va
iymon bilan bog‘liq jarayonlarning badiiy timsoli sifatida talqin qilinadi. Shu jihatdan,
Navoiyning bu badiiy vositasi chuqur psixologik ma’noga ega bo‘lib, zamonaviy ruhshunoslik
tamoyillariga uyg‘un keladi.
Alohida e’tiborli jihat —
Alisher Navoiy ayollar psixologiyasini ham noziklik bilan
yoritganidir. Masalan, Qizil Qasrdagi malikani olaylik. U erkak qahramonning harakatlarini
nafaqat ko‘z bilan, balki yurak bilan anglaydi. U ko‘r
-
ko‘rona emas, ongli, hissiy jihatdan yetuk
shaxs sifatida tasvirlanadi. Bu esa Navoiyda ayol obrazining faqat go‘zallik emas, balki ruhiy
chuqurlik bilan ham bezatilganini ko‘rsatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1205
Ushbu tendensiya boshqa mumtoz shoirlarda, masalan, Hofiz, Jomiy yoki Sa’diyda ham
mavjud bo‘lsa
-da, Navoiyning badiiy tahlili undan ham murakkabroq psixologik shaklga ega [4].
Navoiyning yana bir yangiligi
—
bu dialog o‘rniga ichki sukunatning kuchli ta’siri.
Ba’zan qahramon hech nima demaydi, lekin uning yurak urushi, qaltirashi, yoki nigohi
orqali uning holatini o‘quvchi ilg‘aydi. Masalan, Malikaga yolg‘on aytilgan sahnada uning
ko‘zidan oqqan yosh —
mingta so‘zdan kuchliroq psixologik ifoda hisoblanadi. Bunday hollarda
yozuvchi "gapirmaslik" orqali “ichki faryodni” aks ettiradi —
bu esa zamonaviy
dramaturgiyadagi “subtext” tamoyiliga mos keladi.
Tarixiy manbalardan ma’lumki, Navoiy bu dostonni 1484–
1485-yillarda yozgan. Bu davr
uning “Xamsa” turkumini yaratish bosqichidagi eng yuksak ijodiy pallasidir. “Sab’ayi Sayyor”
aynan psixologik chuqurligi bilan “Hayrat ul
-
abror”dan farq qiladi va “Saddi Iskandariy”ga
o‘tishdagi o‘rta pog‘ona hisoblanadi. Bu fakt, dostondagi psixologik tahlillarni Navoiy
hayotidagi falsafiy yetuklik bosqichi bilan bog‘lashga asos beradi [5].
XULOSA VA MUNOZARA
Alisher Navoiy o‘zining “Sab’ayi Sayyor” dostoni orqali o‘rta asr Sharq adabiyotida
psixologik badiiy ifoda imkoniyatlarini kengaytirgan. U inson qalbidagi nozik kechinmalarni,
aqliy-
hissiy muvozanatdagi to‘qnashuvlarni, ruhiy yetuklikka intilish jarayonlarini yuksak
badiiylik bilan tasvirlagan. Asardagi psixologizm, qahramonlarning ichki olamini ramz, rang,
tabiat manzaralari va ruhiy iztirob vositasida ochib berish orqali o‘zbek mumtoz adabiyotida
badiiy tafakkurning yuqori cho‘qqisiga ko‘tarilgan. Ushbu jihatlar asarni nafaqat adabiy, balki
psixologik nuqtai nazardan ham chuqur tadqiq etishga undaydi.
Adabiyotlar ro`yxati
1.
Navoiy A. Sab’ayi Sayyor. –
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1986.
2.
Komilov N. Tasavvuf va Navoiy.
–
Toshkent: Ma’naviyat, 2000.
3.
Jo‘rayev Q. Alisher Navoiy she’riyatida obraz va psixologizm. –
Toshkent: Fan, 2005.
4.
G‘aniyev A. Navoiy asarlarida falsafiy tafakkur va inson ruhiyati. // O‘zbek tili va
adabiyoti.
–
2014, №3.
5.
Zohidov A. Mumtoz adabiyotda ichki monologning badiiy vositalari.
–
Samarqand:
SamDU nashriyoti, 2012.
