ISO 22000 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI TA'MINLOVCHI TRANSFORMATSIYAVIY YONDASHUV

1090

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

ISO 22000 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI

TA'MINLOVCHI TRANSFORMATSIYAVIY YONDASHUV

Ziyodova L.B.

t.f.f.d (PhD)

Ahmadova A.B.

mag.

tel.: +99897-712-91-06

@azizaahmadova10gmail.com

Toshkent kimyo-texnologiya instituti

https://doi.org/10.5281/zenodo.15714269

Mazkur maqolada ISO 22000 xalqaro standartining zamonaviy raqamli texnologiyalar

bilan uyg‘unlashuvi orqali oziq

-ovqat xavfsizligi tizimlarining transformatsion rolini tahlil qilish

nazarda tutilgan. Tadqiqotda Internet of Things (IoT), sun’iy intellekt (AI), real

-vaqt

monitoringi, bulutli texnologiyalar kabi raqamli vositalarning ISO 22000 talablari doirasida
qanday qilib integratsiyalashayotgani ilmiy asosda yoritiladi. Maqola ushbu standartning raqamli
infratuzilma orqali rivojlanish bosqichlarini aniqlashga qaratilgan yangi konseptual modelni
taklif etadi.

Oziq-

ovqat mahsulotlari zanjirida xavfsizlikning ta'minlanishi nafaqat sog‘liq uchun

muhim, balki milliy iqtisodiyot, xalqaro savdo va ekologik barqarorlikka ham bevosita ta'sir

ko‘rsatadi. Shu sababli, ISO 22000 standarti butun dunyoda tan olingan xavfsizlik tizimi bo‘lib,

barcha turdagi oziq-ovqat tashkilotlari uchun amal qiladi. Biroq, bugungi raqamli inqilob

sharoitida ushbu standartning an’anaviy qo‘llanilishi endilikda texnologik vositalar bilan
uyg‘unlashishga muhtoj.

1.

ISO 22000 va Raqamli Transformatsiya: Tizimli Qarash

I

SO 22000

—

bu oziq-ovqat xavfsizligi menejmenti tizimi (OXXMT) uchun xalqaro

standart bo‘lib, oziq

-

ovqat zanjirining barcha bosqichlarida xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan.

Ushbu standart

Xalqaro Standartlashtirish Tashkiloti (ISO)

tomonidan ishlab

chiqilgan va birinchi marta 2005 yilda e'lon qilingan.

Ushbu standart quyidagi sohalar uchun amal qiladi:
Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish va qayta ishlash
Qadoqlash va saqlash
Tashish va taqsimlash
Restoranlar, oshxonalar
Oziq-

ovqat xomashyosi (masalan, o‘g‘itlar, yemlar)

Qadoqlovchi material ishlab chiqaruvchilar
ISO 22000 standarti quyidagi asosiy komponentlardan iborat:

1. Interaktiv aloqa

Tashkilot ichida va oziq-

ovqat zanjiridagi barcha tomonlar o‘rtasida doimiy axborot

almashinuvi zarur.

2. Tizimli boshqaruv

ISO 9001 asosida yaratilgan boshqaruv tizimi: siyosat, maqsadlar, hujjatlar, auditlar, va

doimiy takomillashtirish.

3. Oldindan shartli dasturlar (PRP)

Gigiena, sanitariya, xodimlar salomatligi, tozalash, zararkunandalarni nazorat qilish kabi

asosiy xavfsizlik choralarini o‘z ichiga oladi.

4. Xavf tahlili va muhim nazorat nuqtalari (HACCP)

1091

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Potensial xavflarni aniqlash va ularni nazorat qilish uchun HACCP tamoyillari asosida

tizim quriladi.

Transformatsiyaviy yondashuv

—

bu faqatgina mavjud tizimni avtomatlashtirish emas,

balki:

Yangi texnologiyalarni integratsiya qilish,
Oziq-ovqat xavfsizligi jarayonlarini

real vaqt

rejimida boshqarish,

Xavfga asoslangan fikrlashni raqamli muhitga olib kirishdir.
ISO 22000 standarti oziq-

ovqat xavfsizligini ta’minlash uchun oldindan xavf tahlili,

nazorat punktlarini belgilash, hujjatlashtirish va ichki audit kabi bosqichlarni o‘z ichiga oladi.

Biroq, raqamli texnologiyalar bu jarayonlarga quyidagi o‘zgarishlarni olib kirmoqda:

IoT qurilmalari yordamida harorat, namlik, bosim va ifloslanish ko‘rsatkichlari real vaqt

rejimida nazorat qilinmoqda;

AI algoritmlari xavflarni oldindan bashorat qilishda va qarorlar qabul qilishda

ishlatilmoqda;

Bulutli platformalar xavfsizlikka oid barcha hujjatlarni markazlashgan va shaffof holda

boshqarishga imkon bermoqda;

Blockchain texnologiyasi mahsulotning kelib chiqish manbalarini ta'minlashda va

soxtalashtirishga qarshi kurashishda ISO 22000’ning izlanuvchanlik talablarini qo‘llab

-

quvvatlamoqda.

2. Ilmiy Yangi Yondashuv: ISO 22000-Raqamli Integratsiya Modeli (I2DIM)
Ushbu maqola doirasida ISO 22000 Raqamli Integratsiya Modeli (I2DIM) taklif etiladi.
Ushbu model ISO 22000 standartining har bir asosiy komponentini zamonaviy

texnologiyalar bilan bog‘laydi:

ISO 22000 Bosqichi Mos texnologik vosita

Kutilayotgan natija

Xavf tahlili (HACCP)

AI + IoT

Avtomatik bashorat va tezkor javob

Monitoring

IoT sensorlar + SCADA

Real vaqt kuzatuvi

Hujjatlshtirish

Cloud + Blockchain

Raqamli izlenuvchanlik

Audit va tekshiruv

Raqamli dashboardlar

Oson monitoring va tahlil

ISO 22000 va global oziq-ovqat xavfsizligi: Kontekstual tahlil
ISO 22000:2018 standarti BMTning Barqaror Rivojlanish Maqsadlariga (BRM) mos

ravishda ishlab chiqilgan bo‘lib, oziq

-ovqat zanjiridagi har bir bosqichda xavfsizlikni

ta’minlashga qaratilgan. Ayniqsa, 2

-

(ochlikni yo‘qotish), 3

-

(sog‘liq va farovonlik) va 12

-

(mas’uliyatli iste’mol va ishlab chiqarish) maqsadlari bilan bevosita bog‘liq.

Ushbu standart ISO High-

Level Structure (HLS) tamoyillariga asoslangan bo‘lib, ISO

9001, ISO 14001, va ISO 45001 standartlari bilan uyg‘unlashishga imkon beradi. Bu holat

korxonalar uchun yagona, soddalashtirilgan menejment tizimini yaratishda muhim ahamiyatga
ega.

2. Raqamli texnologiyalar va ISO 22000: Yangi paradigmaning shakllanishi
Hozirgi zamonaviy oziq-ovqat zanjirida raqamli texnologiyalar ISO 22000 tizimini

kuchaytiruvchi asosiy vositaga aylanmoqda. Jumladan:

a) IoT (Internet of Things):
IoT sensorlar yordamida harorat, bosim, namlik kabi parametrlar

real vaqt rejimida

monitoring qilinadi

.

1092

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Xavfli holatlar aniqlanganda avtomatik ogohlantirish tizimi ishga tushadi.

b) Big Data va AI (Sun’iy intellekt):

Yig‘ilgan katta hajmdagi ma’lumotlar asosida AI algoritmlari yordamida xavf ehtimollari

prognoz qilinadi.

Bu esa HACCP jarayonini avtomatlashtirish imkonini beradi.
c) Blockchain:
Yetkazib beruvchilar va mahsulotlarning kelib chiqishini izlashda blockchain

texnologiyasi orqali

falsifikatsiyalarning oldi olinadi

.

Shaffoflik va ishonchlilikni oshiradi.
d) Bulutli texnologiyalar (Cloud platforms):
Sertifikatlar, audit hujjatlari va jarayon protokollari raqamli bazada saqlanib,

foydalanuvchilar o‘rtasida tezkor almashinuv

ni ta'minlaydi.

3. ISO 22000 tizimini rivojlantirishda innovatsion model: D-FSMS
Yangi ishlab chiqilgan

D-FSMS (Digitalized Food Safety Management System)

modeli quyidagi asosiy komponentlardan iborat:

Bosqich

Texnologik yechim

Vazifa

Risk tahlili

AI + Machine Learning Xavflarni oldindan aniqlash va sinflashtirish

Kuzatuv

IoT + Mobile Dashboards

Jarayonlarni har bir bosqichda kuzatish

Hujjatlar

Cloud + Digital twin

Elektron protokollar va sinov natijalari

Izlanuvchanlik

Blockchain + QR code

Mahsulot harakatining to‘liq raqamli

xaritasi

Xulosa qilib aytganda, ISO 22000 standarti raqamli transformatsiya sharoitida yanada

moslashuvchan, tezkor va samarali oziq-ovqat xavfsizligi tizimi

ni yaratish imkonini beradi.

Transformatsiyaviy yondashuv orqali:

➢

Raqamli texnologiyalar xavflarni aniqlash va bartaraf etishda faol vosita bo‘lib xizmat

qiladi.

➢

Xavfsizlik madaniyati butun tashkilot bo‘ylab raqamli asosda tarqatiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

ISO (International Organization for Standardization).

(2018).

ISO 22000:2018

–

Food safety management systems

–

Requirements for any organization in the food chain

.

Geneva: ISO.

2.

GFSI (Global Food Safety Initiative). (2020).

GFSI Benchmarking Requirements Version

2020.1

.

https://mygfsi.com/

3.

Yılmaz, A., & Dağdelen, A. (2021). “The Role of ISO 22000 Food Safety Management

System in Preventing Foodborne Hazards: A Systematic Review.”

Journal of Food

Safety

, 41(3), e12934. https://doi.org/10.1111/jfs.12934

4.

Scholz, R. W., & Tietje, O. (2020).

Embedded Case Study Methods: Integrating

Quantitative and Qualitative Knowledge

. SAGE Publications.

5.

Abdullayev, O. (2022). “O‘zbekiston oziq

-ovqat sanoatida ISO 22000 standartining joriy

etilishi va natijalari.”

O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi ilmiy jurnali

, 1(23), 55

–

62.

1093

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

6.

Mendes, R. A., & Silva, L. (2020). “Application of IoT and Artificial Intelligence in ISO

22000-

compliant food safety management systems.”

International Journal of Advanced

Computer Science and Applications

, 11(7), 645

–

652.

7.

Khusanov, Sh. (2021). “Oziq

-ovqat sanoatida xavfsizlik menejment tizimlarining

transformatsiyasi: ISO 22000 asosida yondashuv.”

Toshkent Kimyo-Texnologiya Instituti

Ilmiy Axborotnomasi

, 4(38), 73

–

81.

8.

FAO & WHO. (2019).

Food safety m