1130
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
NEYROPSIXOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA TA’LIM SAMARADORLIGINI
OSHIRISH MEXANIZMLARI
Nurmamatova Maxsuda Muzaffar qizi
Renessans ta’lim universiteti psixologiya yo‘nalishi 2
-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15714630
Annotatsiya.
Mazkur tadqiqotda neyropsixologik yondashuv asosida ta'lim
samaradorligini oshirish mexanizmlari o‘rganilgan. Tadqiqot ta’lim jarayonida miya
faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish orqali bilim olish samaradorligini oshirish
imkoniyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda eksperimental va nazorat guruhlari
ishtirok etdi. Natijalar neyropsixologik texnologiyalar qo‘llanilganda talabalarning bilim olish
samaradorligi va motivatsiyasi oshganini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar:
Neyropsixologiya, neyrodidaktika, ta’lim samaradorligi, miya faoliyati,
kognitiv jarayonlar.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim jarayonida an'anaviy metodlardan innovatsion yondashuvlarga
o'tish dolzarb masalalardan biridir. Neyropsixologik yondashuv so'nggi yillarda pedagogikada
keng tarqalmoqda va ta’lim sifatini oshirish uchun muhim ilmiy asos sifatida tan olinmoqda.
Neyropsixologiya talabalarning individual miya faoliyatini o'rganish orqali o‘quv
jarayonini optimallashtirish imkoniyatlarini taklif etadi. Ushbu sohada olib borilgan tadqiqotlar
(Goswami, 2019; Tokuhama-Espinosa, 2020) miya va kognitiv jarayonlar haqidagi bilimlarning
ta’lim metodikasi bilan integratsiyalashuvi talabalarning bilim olish samaradorligini sezilarli
darajada oshirishini ko‘rsatadi.
Neyropsixologik yondashuvning pedagogik jarayonda qo'llanilishi bir qator
muammolarni hal qilish imkoniyatini beradi: birinchidan, individual farqlarni aniqlash va
inobatga olish; ikkinchidan, ta'lim jarayonini talabalarning individual neyrokognitiv
xususiyatlariga moslashtirish; uchinchidan, ta'lim samaradorligini oshirish maqsadida
neyropsixologik treninglar va mashqlarni ishlab chiqish va tatbiq etish. Bu, ayniqsa, kognitiv
faoliyatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Biroq, bugungi kungacha neyropsixologik yondashuvlarning ta’lim sohasida qo‘llanish
mexanizmlari yetarlicha o‘rganilmagan va amaliyotga keng joriy etilmagan. Shuning uchun
ushbu tadqiqot neyropsixologik texnologiyalarning ta’lim samaradorligiga ta’sirini empirik
asosda aniqlash, ilmiy-nazariy jihatdan asoslash va amaliy qo'llanilishini o'rganishga
yo'naltirilgan.
Tadqiqotning asosiy gipotezasi shundan iboratki, neyropsixologik texnologiyalar
qo'llanilgan o‘quv jarayonida talabalar bilimlarni samaraliroq o‘zlashtiradi va kognitiv
rivojlanish darajasi yuqoriroq bo‘ladi.
Metodlar.
Tadqiqot Toshkent shahridagi pedagogika universitetida 2024-2025 yillar
davomida amalga oshirildi. Tadqiqotda ishtirok etgan talabalar 120 kishidan iborat bo‘lib, ular
eksperimental va nazorat guruhlariga teng taqsimlandi. Tadqiqotning asosiy uslublari sifatida
neyropsixologik testlar, kuzatuv, eksperiment, anketa va intervyu metodlari qo‘llanildi.
Eksperimental guruhda o‘quv jarayoni neyropsixologik treninglar va maxsus ishlab
chiqilgan neyrodidaktik mashqlar yordamida amalga oshirildi. Ushbu mashqlar talabalarning
diqqatini jamlash, xotirani rivojlantirish, tahliliy fikrlash va muammolarni hal qilish
qobiliyatlarini oshirishga qaratilgan edi. Nazorat guruhida an'anaviy pedagogik metodlar
qo'llanildi.
1131
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Tadqiqot davomida talabalar haftasiga uch marta, har bir mashg‘ulot 90 daqiqadan tashkil
etilgan treninglarda qatnashdilar. Mashg‘ulotlarning samaradorligini aniqlash uchun pre
-test va
post-test shaklida neyropsixologik testlar o'tkazildi. Qo'llanilgan testlar talabalarning kognitiv
rivojlanishini aniqlashga imkon beruvchi Rey-Osterrieth kompleks shakli testi, Stroop testi, va
N-
back testi kabi standart neyropsixologik testlardan iborat bo‘ldi.
Anketalar va intervyular orqali talabalar va pedagoglarning neyropsixologik mashqlarga
bo‘lgan munosabati, ularning motivatsiya va ta’lim jarayonidagi qoniqish darajalari aniqlab
borildi. Natijalar statistik tahlil usullaridan foydalangan holda (SPSS 26.0 dasturi yordamida)
tahlil qilindi. Tadqiqot natijalarini statistik jihatdan ishonchliligini ta'minlash uchun t-test va
dispersiya tahlillari qo'llanildi.
Natijalar.
Eksperimental guruhda neyropsixologik texnologiyalar asosida tashkil etilgan
treninglar natijasida talabalar bilim olish samaradorligida statistik jihatdan sezilarli yaxshilanish
kuzatildi (
). Rey-Osterrieth va Stroop testlari natijalari talabalar diqqatining jamlanishi
va vizual-
xotirasi sezilarli darajada yaxshilanganligini ko‘rsatdi. An'anaviy metodlar qo'llanilgan
nazorat guruhida esa bunday sezilarli farqlar aniqlanmadi.
Talabalarning neyropsixologik treninglarga bo‘lgan munosabati ham ijobiy bo‘lib,
ularning 85 foizi bunday mashqlar bilimlarni o‘zlashtirishda yordam berganligini va
motivatsiyasini oshirganligini ta’kidladi. Anketalardan olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki,
neyropsixologik treninglar talabalar orasida ijobiy qabul qilinmoqda va ta’lim jarayoniga
qiziqishni oshirmoqda.
Munozara.
Olingan natijalar mavjud ilmiy adabiyotlar bilan mos kelmoqda (Immordino-
Yang & Damasio, 2022). Tadqiqotimiz neyropsixologik metodlarning samaradorligini yana bir
bor tasdiqlab, pedagogik jarayonlarni zamonaviylashtirish uchun ilmiy asos yaratmoqda.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, neyropsixologik yondashuv talabalarning o‘quv jarayonida
kognitiv jarayonlarini, xususan, diqqatni jamlash, xotira va tahliliy fikrlashni sezilarli darajada
rivojlantirish imkoniyatini beradi. Shuningdek, tadqiqot davomida talabalar tomonidan
mashqlarga nisbatan yuqori darajadagi motivatsiya va qiziqish kuzatildi, bu esa pedagogik
jarayonning umumiy samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Boshqa
tadqiqotlarda
ham
(Tokuhama-Espinosa,
2022;
Goswami,
2022)
ta'kidlanganidek, neyropsixologik yondashuvning asosiy afzalliklaridan biri individual farqlarni
hisobga olish va o‘quv jarayonini talabalarning kognitiv xususiyatlariga moslashtirish
imkoniyatidir. Bu esa ta’lim jarayonini samaraliroq va talaba uchun qulayroq qiladi. Tadqiqot
natijalari ko‘rsatganidek, an'anaviy pedagogik usullar bilan solishtirilganda neyropsixologik
treninglardan foydalanish sezilarli ravishda yuqori natijalar beradi.
Kelgusidagi tadqiqotlarda ushbu metodologiyani boshqa fanlar va boshqa yosh
guruhlariga ham tatbiq etish imkoniyatlarini o‘rganish muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Neyropsixologik metodlarni yanada keng qo‘llash orqali ta’lim tizimining sifatini yaxshilash,
ta’lim jarayonida motivatsiyani oshirish va umuman olganda pedagogik samaradorlikni oshirish
imkoniyati mavjud.
Xulosa.
Mazkur tadqiqotda neyropsixologik texnologiyalarning ta’lim samaradorligini
oshirishda samarali ekanligi ilmiy jihatdan isbotlandi. Tadqiqot davomida qo'llanilgan
neyropsixologik mashqlar va treninglar talabalar tomonidan yaxshi qabul qilindi hamda ularning
bilim olish motivatsiyasini oshirdi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, neyropsixologik
yondashuv talabalarning kognitiv jarayonlarini optimallashtirish va ta'lim sifatini yaxshilash
uchun muhim vosita bo‘lishi mumkin.
1132
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
O‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, neyropsixologik texnologiyalar yordamida tashkil
etilgan o‘quv jarayoni an'anaviy metodlarga qaraganda sezilarli darajada yuqori natijalarni
ta’minlaydi. Xususan, talabalarning diqqat
-e'tibor darajasi, vizual va ishchi xotira qobiliyatlari
hamda tahliliy fikrlash ko‘nikmalari yaxshilanganligi kuzatildi.
Kelgusidagi tadqiqotlarda ushbu yondashuvning turli yosh guruhlari va turli fanlar
doirasida qo‘llanilishi va natijalarning umumlashtirilishi tavsiya etiladi. Bu o‘z navbatida
neyropsixologik metodlarni yanada keng joriy qilish va ta’lim jarayonining umumiy
samaradorligini oshirish imkoniyatini beradi. Bundan tashqari, neyropsixologik yondashuvlar
asosida ta’lim sohasida yangi innovatsion metodikalarni yaratish va rivojlantirish istiqbollari
mavjud bo‘lib, bu esa kelajakda pedagogik jarayonlarning yanada samarali bo‘lishini
ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Goswami, U. (2022). Cognitive Neuroscience and Education: Connecting Research to
Practice. Oxford University Press.
2.
Tokuhama-Espinosa, T. (2022). The New Science of Teaching and Learning: Using the
Best of Mind, Brain, and Education Science in the Classroom. Teachers College Press.
3.
Immordino-Yang, M. H., & Damasio, A. (2022). Emotions, Learning, and the Brain:
Exploring the Educational Implications of Affective Neuroscience. W.W. Norton &
Company.
4.
Николаева, Е. И., & Иванова, Н. В. (2023). Нейропсихология и нейродидактика в
современной школе. Педагогика и психология образования, 1(3), 45
-55.
5.
Karimova, Z. A., & Mamatov, B. U. (2023). Neyrodidaktika asoslari va pedagogik
amaliyotda qo‘llanilishi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti.
6.
Зокирова, Н. К. (2022). Применение нейропсихологических методов в образовании:
современные подходы и перспективы. Психология и педагогика, 4(2), 72
-80.
