1156
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
INSPEKSION-K
Oʻ
RIK MAJMUALARI ORQALI OLINGAN TASVIR
FORMATLARINI STANDARTLASH
–
BOJXONA AMALIYOTIDAGI MUAMMOLAR
VA YECHIMLAR
Ibrohimov Ulugʻbek Abidj
anovich
Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Bojxona instituti
katta oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15714872
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bojxona amaliyotida foydalaniladigan inspeksion-
koʻrik
majmualari (IKM) orqali olinadigan tasvirlar formatlarini standartlash muammosi koʻrib
chiqiladi. Texnik, huquqiy va tashkilotchilik jihatlari tahlil qilinib, standartlashishga taʼsir
etuvchi omillar koʻrsatilgan. Muammoning yechimi sifatida xalqaro hamkorlikni kuchaytirish,
global standartlarni ishlab chiqish va oʻzaro mos dasturiy interfeyslarni joriy etish taklif
qilingan.
Калит сўзлар:
божхона, ИКM, рентген, тасвир формати, стандартлаш, ўзаро
мувофиқлик, халқаро ҳамкорлик, ноинтрузив назорат, API, уйғунлаштириш.
Abstract.
The article addresses the problem of the lack of unified image formats obtained
through Non-Intrusive Inspection (NII) systems used in customs practice. Technical, legal, and
organizational aspects affecting standardization are analyzed. The article emphasizes the need
for international cooperation, proposes the development of global standards, and recommends
the implementation of interoperable software interfaces.
Keywords:
customs, NII, X-ray, image format, standardization, interoperability,
international cooperation, non-intrusive control, API, unification.
Аннотация.
В статье рассматривается проблема отсутствия единых форматов
изображений, получаемых с помощью инспекционно
-
досмотровых комплексов (ИДК),
используемых в таможенной практике. Анализируются технические, правовые и
организационные аспекты, влияющие на стандартизацию. Обоснована необходимость
международного сотрудничества, предложены пути решения, включая разработку
международных стандартов и внедрение совместимых программных интерфейсов.
Ключевые
слова:
таможня,
ИДК,
рентген,
формат
изображений,
стандартизация,
интероперабельность,
международное
сотрудничество,
неинтрузивный контроль,
API
, унификация.
Kirish
Inspeksion-ko
ʻ
rik majmualari (IKM) zamonaviy bojxona infratuzilmasining ajralmas
qismiga aylangan. Bu tizimlar yuklarni rentgen yoki gamma nurlanishi yordamida nointruziv
nazorat qilish imkonini beradi, bu esa bojxona tekshiruvining samaradorligi va tezkorligini
sezilarli darajada oshiradi. Ammo, ushbu tizimlar keng tarqalgan bo
ʻ
lishiga qaramasdan,
hanuzgacha ular orqali olinadigan tasvirlar uchun yagona, unifikatsiyalangan formatlar mavjud
emas.
Har bir ishlab chiqaruvchi o
ʻ
zining mulkiy (proprietary) formatlaridan foydalanadi, bu
esa ma
ʼ
lumotlarni hamkorlikda tahlil qilish, davlatlar o
ʻ
rtasida axborot almashinuvi hamda
sun
ʼ
iy intellekt tizimlarini tasvir tahlili jarayoniga joriy etishda jiddiy to
ʻ
siqlar yaratadi. Savdo
globallashgan, chegaralararo ma
ʼ
lumot almashinuvi faollashgan sharoitda yagona standartlarning
mavjud emasligi bojxona boshqaruvining raqamli transformatsiyasi uchun jiddiy to
ʻ
siq
hisoblanadi.
1157
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Ushbu maqolaning maqsadi
—
mavjud yondashuvlarni tahlil qilish, asosiy xalqaro va
texnologik muammolarni aniqlash hamda IKK orqali olinadigan tasvir formatlarini xalqaro
darajada standartlashtirish bo
ʻ
yicha aniq takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Metod
Tadqiqotda quyidagi usullardan foydalanilgan:
1.
Kontent-analizning texnik hujjatlari
: IDK ishlab chiqaruvchilari (Rapiscan, Nuctech,
Smiths Detection va boshqalar)ning texnik hujjatlarini tahlil qilish.
2.
Solishtiruvchi analiz
: Turli mamlakatlar va xalqaro tashkilotlarda qoʻllaniladigan tasvir
formatlarini solishtirish.
3.
Mutaxassislar bilan intervyu
: Bojxona va IT-texnologiyalari sohasida faoliyat olib
boradigan mutaxassislardan intervyu olish.
4.
Keys-analiza
: Boshqa sohalarda (masalan, tibbiyotdagi DICOM standarti)
unifikatsiyalangan formatlar joriy etilishining muvaffaqiyatli misollarini oʻrganish.
Natidjalar
Tadqiqot natijalari shundan iboratki, IKM
tasvir formatlarining koʻpchiligi yopiqdir, bu
esa interoperabellik va zamonaviy tahlil algoritmlarini qoʻllashda muammolarni keltirib
chiqaradi. Faqat ayrim ishlab chiqaruvchilar ochiqlik elementlarini joriy qilishni boshladi,
masalan, qisman ochiq APIʻlardan foydalanish yoki tasvirlarni standart formatlarda eksport
qilish.
1-
jadval.
Turli IKM ishlab chiqaruvchilari tasvir formatlarining solishtirilishi
Ishlab chiqaruvchi Format Ochiqlik
Metadatalarni qoʻllab
-
quvvatlash
AI bilan moslik
Rapiscan
.xrv
Yopiq
Cheklangan
Past
Nuctech
.nti
Qisman
Qisman qoʻllab
-quvvatlanadi
Oʻrta
Smiths
.vns
Yopiq
Yoʻq
Past
Astrophysics
.ast
Qisman
Qoʻllab
-quvvatlanadi
Oʻrta
Analogic
.dcm DICOM mos
Toʻliq qoʻllab
-quvvatlash
Yuqori
Muhokama
IKM tasvir formatlarining standartizatsiya qilinishi faqat texnik moslik uchun emas, balki
maʼlumot almashishni huquqiy jihatdan tartibga solish uchun ham muhim. Xalqaro hamkorlik,
ayniqsa, Jahon Bojxona Tashkiloti (JBT) va Xalqaro Standartlashtirish Tashkiloti (ISO) orqali
ushbu muammoni hal qilishda asosiy omil boʻlishi mumkin.
Mazkur tadqiqotda quyidagi takliflar berilgan:
•
IDKlar uchun yagona tasvir formati spetsifikatsiyasini ishlab chiqish, unda qarorlik, rang
palitrasi, metadatalar va fayl strukturasini belgilovchi talablar kiritiladi;
•
IDKlarning turli ishlab chiqaruvchilari va tamojen axborot tizimlari oʻrtasida moslikni
taʼminlovchi standartlashtirilgan APIʻlar ishlab chiqish;
•
Testlar va ustavlarga muvofiq qurilmalarni sertifikatsiyalash uchun pilotlar platformasini
ishlab chiqish.
Bundan tashqari, unifikatsiyalangan tasvirlarni ishlatish va saqlashning legitimligini
taʼminlash uchun milliy qonunchilikni toʻgʻrilash zarur.
1158
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Diagramma 1. Standartning yoʻqligi
ning bojxona nazorati zanjiriga
taʼsiri
[IDK
(turli formatlar)] → [Moslik muammolari] → [Qoʻllab
-
quvvatlashda kechikishlar] →
[Inson omili yordamida
tekshirish] → [Samaradorlikning pasayishi]
Misol: A davlat D kompaniyasining IKMni, B davlat esa Y kompaniyasini ishlatadi. Agar
ikki tomonlama nazorat yoki qoʻshma operatsiyalarni amalga oshirishda tasvirlar almashish talab
qilinsa, formatlarni dekodlash, metadatalardagi farq va avtomatlashtirilgan ishlov berishning
imkonsizligi bilan bogʻliq muammolar yuzaga keladi.
DICOM modeliga asoslangan ochiq standartga oʻtish, tibbiyot vizualizatsiyasida
qoʻllanilayotgan usul boʻlib, perspektivali hisoblanadi. Bu bir xil tashuv formatidagi tasvirlarni
saqlash, annotirovat qilish va oʻtkazish prinsiplarini joriy etish imkonini beradi. Shuningdek,
ushbu format II modullari bilan oson integratsiyalanadi, bu esa tahlil jarayonini tezlashtiradi va
qoʻl ishini kamaytiradi.
Xulosa
IDK tasvir formatlarining standartizatsiya qilinishi tamojen nazoratining samaradorligini
oshirish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirish uchun muhim element hisoblanadi. Yagona ochiq
formatlarga boʻlgan ehtiyoj aniq, ayniqsa global raqamli transformatsiya va sunʼiy intellekt
texnologiyalarining faol joriy etilishi sharoitida. Xalqaro ochiq standartni joriy etish quyidagi
imkoniyatlarni taʼminlaydi:
•
Mamlakatlar oʻrtasida maʼlumotlarning mosligi;
•
Real vaqtda SI-analitikasini joriy etish imkoniyati;
•
Nazorat protseduralarini tezlashtirish va shaffoflikni oshirish;
•
Muallif huquqi bilan himoyalangan yoki patentlangan uskunalarni integratsiya qilish va
qoʻllab
-quvvatlash uchun xarajatlarni kamaytirish.
Bojxona
nazoratining kelajagi raqamli transformatsiya bilan bevosita bogʻliq va tasvir
formatlarining standartizatsiya qilinishi bu yoʻldagi muhim qadam boʻlib hisoblanadi.
Адабиётлар
1.
ISO 15489-1:2016. Information and documentation
–
Records management.
2.
WCO Data Model, Version 3.11.
3.
DICOM Standard. National Electrical Manufacturers Association (NEMA).
4.
Европейская комиссия. Customs 2020 Programme Final Report.
5.
Белозёров В. А. «Автоматизация таможенного контроля», 2021.
6.
Lee, H., & Jung, Y. (2020). “Interoperability Challenges in AI
-
Based Customs Control.”
7.
APEC Supply Chain Connectivity Framework Action Plan (SCFAP).
8.
OECD. Digital Transformation in Trade Facilitation, 2021.
9.
WCO SAFE Framework of Standards, 2022.
10.
Fujita, M. “Blockchain and Customs Procedures,” 2021.
11.
ICTSD. “Trade and Technology: Harmonization Issues.”
12.
Chen, S. “AI and Non
-
Intrusive Inspections,” Asian Customs Review.
13.
Boschung, M. “Digital Customs Interoperability.” Swiss Federal Customs, 2023.
14.
G7 Customs Digitalization Roadmap, 2023.
15.
ISO/IEC 23008-2: High Efficiency Video Coding (HEVC).
16.
Белова И.Н. «Цифровая трансформация в таможенной сфере», 2023.
