1167
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
TILSHUNOSLIKDA GENDER FARQLANISHI VA GENDER NEYTRALLIGI
MASALASI
N.M. Pazilova
Filologiya fanlari nomzodi, professor.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15714934
Annotatsiya.
Ushbu maqolada genderga oid til islohotlari zamonaviy yondashuvlar-
genderdan xalos bo‘lish (de
-gendering)
va
ko‘pgina genderlarni aks ettirish (multi
-gendering)
Maqolada bu strategiyalarning asosiy maqsadi tilda gender tengligini ta’minlash, gender
strategiyalari doirasida tahlil qilinadi. stereotiplarini kamaytirish va inklyuzivlikni oshirish
ekani ko‘rsatib beriladi. Ingliz, rus, nemis va o‘zbek tillari misolida turli til tizimlarida bu
yondashuvlarning qanday qo‘llanilishi, afzalliklari va murakkabliklari muhokama qilinadi.
Shuningdek, gender inklyuziv bayonotlarning ijtimoiy ta’siri, jumladan, tashkilotlarda
jozibadorlik va xavfsizlik hissini oshirishdagi o‘rni eksperimental tadqiqotlar asosida yoritiladi.
Xulosa qilib aytganda, til islohotlari orqali gender tengligiga erishish
—
nafaqat lingvistik, balki
ijtimoiy o‘zgarishlarni ham talab qiluvchi kompleks jarayon ekanligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Gender inklyuziv til, de-gendering, multi-gendering, gender stereotiplari,
til islohotlari, neytrallashtirish, muvozanatlash, nobinar, lingvistik inklyuzivlik, ijtimoiy tenglik.
Annotation
. This article analyzes contemporary approaches to gender-related language
reforms, focusing on two key strategies:
de-gendering
and
multi-gendering
. These approaches
aim to reduce gender bias, promote equality, and increase inclusivity in language. Using
examples from English, Russian, German, and Uzbek, the study examines how different linguistic
systems adopt and challenge these strategies. The article also discusses the broader social
implications of inclusive language and emphasizes that achieving gender equality through
linguistic reform is a complex process requiring both linguistic and societal change.
Key words:
gender-inclusive language, de-gendering, multi-gendering, language reform,
gender stereotypes, neutrality, nonbinary, linguistics, society, equality.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются современные подходы к
языковым реформам, связанным с гендером, в частности стратегии
устранения гендера
(de-gendering)
и
отражения множества гендеров (multi
-gendering)
. Эти стратегии
направлены на снижение гендерных стереотипов, обеспечение равенства и повышение
инклюзивности языка. На примерах английского, русского, немецкого и узбекского языков
анализируются особенности применения данных подходов в разных языковых системах. В
статье подчеркивается, что языковая реформа для достижения гендерного равенства
требует не только лингвистических, но и социальных изменений.
Ключевые
слова:
гендерно
-
инклюзивный
язык,
устранение
гендера,
множественность гендеров, языковая реформа, гендерные стереотипы, нейтральность,
небинарность, лингвистика, общество, равенство.
Kirish (Introduction)
Zamonaviy jamiyatda gender tengligi masalasi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu
jarayon til tizimlarida ham aks etmoqda, chunki til nafaqat aloqa vositasi, balki ijtimoiy ong va
madaniyatning
ko‘zgusidir. An’anaviy ravishda tilda gender asosan ikkilik (erkak–
ayol)
yondashuv orqali ifodalangan. Biroq so‘nggi yillarda bu yondashuvga qarshi ravishda genderga
oid til islohotlariga ehtiyoj ortib bormoqda.
1168
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Shu nuqtai nazardan Morgenroth va boshqalar (2020) tomonidan ilgari surilgan
“genderdan xalos bo‘lish” (de
-gendering)
va
“ko‘pgina genderlarni aks ettirish” (multi
-
gendering)
kabi strategiyalar dolzarb ilmiy masalaga aylandi. Ushbu maqola mazkur
strategiyalarni tildagi qo‘llanilishi, afzalliklari, cheklovlari hamda jamiyatdagi ijtimoiy ta’siri
kontekstida tahlil qiladi.
Metodologiya (Methods)
Maqolada
tasviriy-tahliliy usul
asosida turli tillarda (ingliz, rus, nemis va o‘zbek
tillarida) gender inklyuziv til shakllari va ularning qo‘llanilishi o‘rganildi. Shuningdek, Klysing
va boshqalar (2021) tomonidan o‘tkazilgan eksperimental tadqiqot natijalari asosida gender
inklyuziv bayonotlarning ijtimoiy muhitga ta’siri tahlil qilindi. Asosiy e’tibor tilshunoslik va
sotsiologik yondashuvlar kesishmasida genderga oid yangi strategiyalarni aniqlash va ularning
amaliy imkoniyatlarini ko‘rsatishga qaratildi.
Natijalar (Results)
Tahlillar quyidagi asosiy natijalarni berdi:
Genderdan xalos bo‘lish strategiyasi
genderga oid ifodalarni olib tashlash orqali
genderning tilga ta’sirini kamaytiradi. Masalan, ingliz tilidagi “firefighter” so‘zi “fireman”ga
nisbatan gender neytral hisoblanadi.
Ko‘pgina genderlarni aks ettirish strategiyasi
esa erkak va ayol bilan bir qatorda
nobinar, interseksual kabi boshqa gender identifikatsiyalarni ham tilga qo‘shishni nazarda tutadi.
Bu yondashuv gender xilma-xilligini inklyuziv tarzda aks ettirishni maqsad qiladi.
Masalan, nemis tilida “Lehrende” shakli “Lehrer/Lehrerin” juftligiga nisbatan ko‘proq
inklyuzivdir.
Grammatik genderli tillarda, masalan, arab yoki nemis tilida bu strategiyalarni joriy qilish
ba’zan sintaktik va semantik murakkabliklarga olib keladi. O‘zbek tilida esa ayrim kasbiy
atamalar (masalan, “o‘qituvchi”) allaqachon neytral shaklga ega bo‘lib, bu yondashuvlarni tatbiq
etishni osonlashtiradi.
Klysing va boshqalar (2021) tadqiqoti ko‘rsatishicha, gender inkluziv bayonotlar
tashkilotlarda gender kamchiliklariga ega bo‘lgan guruhlar (ayollar, nobinarlar) uchun ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi, xavfsizlik hissi va jozibadorlikni oshiradi.
Munozara (Discussion)
Genderdan xalos bo‘lish va ko‘pgina genderlarni aks ettirish strategiyalari til orqali
gender tengligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. De
-gendering strategiyasi asosan
neytrallashtirishga qaratilgan bo‘lib, gender stereotiplarini til orqali kamaytirishni maqsad qiladi.
Biroq bu yondashuv ayrim hollarda tilning grammatik tizimi bilan to‘qnashadi.
Multi-
gendering esa inklyuzivlikni oshirishga qaratilgan bo‘lib, an’anaviy ikki jinsli
yondashuvdan voz kechib, ko‘plab gender identifikatsiyalarni tan olish va ularni til orqali
ifodalashni nazarda tutadi. Bu strategiyalar, ayniqsa, yoshlar orasida genderga oid ongning
o‘zgaruvchanligiga moslashishda muhim rol o‘ynaydi.
Ammo har ikki strategiyaning joriy etilishi har bir til va madaniyatda turlicha
murakkabliklarga duch keladi. Ba’zilar bu yondashuvlarni qabul qilsa, boshqalar buni madaniy
yoki grammatik tahdid sifatida ko‘rishi mumkin. Shuning uchun bu jarayonda tilshunoslar,
sotsiologlar va siyosatchilar hamkorlikda harakat qilishlari zarur.
Xulosa (Conclusion)
Ushbu maqolada gender inklyuziv tildan foydalanishga doir ikki asosiy strategiya
—
genderdan xalos bo‘lish
va
ko‘pgina genderlarni aks ettirish
—
tahlil qilindi.
1169
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Har ikkisi ham tildagi gender stereotiplarini kamaytirish va jamiyatda teng imkoniyatlarni
kengaytirishga xizmat qiladi. Ularning amaliy qo‘llanilishi tildan tashqari ijtimoiy tuzilmani ham
yangilashga olib keladi. Biroq har bir tilning grammatik va madaniy xususiyatlari hisobga
olinmasdan bu strategiyalarni tatbiq etish samarasiz bo‘lishi mumkin. Shu sababli, har bir
kontekstda ehtiyotkorlik bilan, ilmiy asoslangan va inklyuziv yondashuv zarur.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Morgenroth, T., Ryan, M. K., & Peters, K. (2020). The motivational theory of role
modeling: How role models influence role aspirants’ goals.
Review of General
Psychology
,
24
(1), 36
–
60. https://doi.org/10.1037/gpr0000165
2.
Morgenroth, T., & Ryan, M. K. (2020). Gender trouble in social psychology: How can
Butler’s work inform experimental social psychologists’ conceptualization of gender?
Social and Personality Psychology Compass
,
14
(7), e12535.
3.
Klysing, A., Lindqvist, A., Björklund, F., & Sczesny, S. (2021). The effects of inclusive
language in job advertisements: Gender-
fair language increases women’s willingness to
apply
for
jobs.
Psychology
of
Women
Quarterly
,
45
(1),
98
–
113.
https://doi.org/10.1177/0361684320964529
4.
Sczesny, S., Formanowicz, M., & Moser, F. (2016). Can gender-fair language reduce
gender stereotyping and discrimination?
Frontiers in Psychology
,
7
, 25.
5.
Gabriel, U., & Gygax, P. (2008). Can language influence our perception of gender roles?
Psychology of Women Quarterly
,
32
(3), 298
–
307.
6.
Pauwels, A. (2003). Linguistic sexisms and gendered discourses: Gender inclusive
language reform. In J. Holmes & M. Meyerhoff (Eds.),
The Handbook of Language and
Gender
(pp. 550
–
570). Blackwell Publishing.
