2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
430
INNOVATSION FAOLIYATNING IQTISODIYOTNING O’SISHI UCHUN
FOYDALARI VA UNGA QO’YILADIGAN TALABLARNI TAKOMILLASHTIRISH
Xushvaqtova Nozanin Nurbek qizi,
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti I kurs tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15702820
Annotatsiya.
Mazkur ishda innovatsion faoliyatning zamonaviy iqtisodiy rivojlanishdagi
o‘rni, uning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri hamda iqtisodiyotda raqobatbardoshlikni
oshirishdagi roli yoritilgan. Innovatsiyalar mehnat unumdorligi, yangi ish o‘rinlarining
yaratilishi, eksport salohiyatining kengayishi va yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarish
orqali iqtisodiy o‘sishni jadallashtirishi tahlil qilinadi. Shu bilan birga, innovatsion faoliyat
samaradorligi uchun zarur bo‘lgan asosiy shart
-sharoitlar
—
ilmiy-texnik baza, moliyaviy
resurslar, huquqiy muhit, malakali kadrlar va axborot in
fratuzilmasiga bo‘lgan talablar ko‘rib
chiqiladi. O‘zbekiston misolida statistik ma’lumotlar asosida olib borilgan tahlillar, milliy
innovatsion tizimni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar bilan boyitilgan.
Kalit so’zlar:
innovatsion faoliyat, iqtisodiy o‘sish, raqobatbardoshlik, yangi ish o‘rinlari,
eksport salohiyati, innovatsiyalarni moliyalashtirish, intellektual mulk, innovatsion siyosat,
O‘zbekiston iqtisodiyoti.
Abstract.
This paper explores the role of innovation activity in modern economic
development, its impact on macroeconomic indicators, and its contribution to enhancing economic
competitiveness. It analyzes how innovations accelerate economic growth by increasing labor
productivity, creating new jobs, expanding export potential, and promoting the production of high-
tech products. Furthermore, the paper examines the essential conditions required for the effective
implementation of innovation activity
—
including scientific and technical infrastructure, financial
resources, legal environment, qualified human capital, and information infrastructure. The
analysis is supported by statistical data from Uzbekistan, along with recommendations for
improving the national innovation system.
Keywords:
innovation activity, economic growth, competitiveness, job creation, export
potential, innovation financing, intellectual property, innovation policy, Uzbekistan’s economy.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida innovatsion faoliyat har
qanday mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining asosiy drayverlaridan biri sifatida qaralmoqda.
Innovatsiya
–
bu nafaqat yangi texnologiyalarni yaratish, balki ularni amaliyotga joriy etish orqali
iqtisodiy samaradorlikka erishish vositasidir. Rivojlangan mamlakat qatori bizning davlatda ham
innovatsion faoliyatni rivojlantirishga qaratilgan chora-
tadbirlarni ishlab chiqish so’nggi paytlarda
dolzarb vazifalardan biri bo’lib kelmoqda. Xususan, O’zbekiston Respublikasining “Innovatsion
faoliyat to’g’risida”gi Qonuni innovatsion faoliyatning takomillashishi uchun huquqiy muhitni
shakllantirib, uning asosiy maqsadi innovatsion faoliyat sohasidagi munosabatlarni tartibga
solishdan iboratdir [1]. Albatta, bu davlatning ilm-fan, texnologiya va biznes sohalaridagi yangi
g‘oya va ishlanmalarga bo‘lgan e’tiborining natijasidir. U nafaqat innovatsion rivojlanishga turtki
beradi, balki iqtisodiyotda raqobatbardoshlikni oshiradi, yangi ish o‘rin
lari yaratadi va texnologik
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
431
mustaqillikni ta’minlaydi. Quyidagi jadval ma’lumotlari asosida innovatsion faoliyatning
mamlakat iqtisodiyotiga bo’lgan samarali ta’sirini ko’rib chiqamiz:
Innovatsion faoliyatning mamlakat iqtisodiyotiga ta’siri
1-jadval
Mehnat unumdorligini
oshiradi
Innovatsion texnologiyalar ishlab chiqarish jarayonlarini
optimallashtiradi, qo‘lda bajariladigan ishlarga bo‘lgan
ehtiyojni kamaytiradi, avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy
etadi. Natijada, bir mehnat birligiga to‘g‘ri keladigan mahsulot
hajmi oshadi, bu esa yalpi ichki mahsulot (YAIM)ning
o‘sishiga xizmat qiladi.
Yangi ish o‘rinlari yaratadi
Garchi ba’zi innovatsiyalar ma’lum sohalarda ish o‘rinlarini
qisqartirishi mumkin bo‘lsa
-da, ularning natijasida butunlay
yangi yo‘nalishlar va mutaxassisliklar vujudga keladi.
Ayniqsa, IT, biotexnologiya, muhandislik, logistikada minglab
yangi ish o‘rinla
ri yaratiladi.
Eksport salohiyatini
kengaytiradi
Texnologik jihatdan ilg‘or mahsulotlar va xizmatlar xalqaro
bozorda yuqori talabga ega. Innovatsion mahsulotlar
eksportining oshishi esa mamlakatga valyuta tushumini
oshiradi, tashqi savdo balansini yaxshilaydi va iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlaydi.
Ichki bozorda raqobat
muhitini kuchaytiradi
Innovatsion faoliyat orqali korxonalar mahsulot sifati, narx,
xizmat ko‘rsatish tezligi va qulayligi jihatidan o‘zaro raqobatga
kirishadi. Bu esa sog‘lom iqtisodiy muhitni shakllantirib,
iste’molchilarga sifatli mahsulotlar tanlash imkoniyatini
yaratadi.
Sarmoya jalb qilish
imkoniyatlarini oshiradi
Innovatsion salohiyat yuqori bo‘lgan mamlakatlarga xorijiy
investorlar katta qiziqish bildiradi. Yangi g‘oya va
texnologiyalar asosida ish yurituvchi korxonalarga venchur
kapital, grantlar va boshqa moliyaviy resurslar ko‘proq jalb
qilinadi.
Yuqori qo‘shilgan qiymatli
mahsulotlar ishlab chiqaradi
Innovatsiyalar orqali xomashyo yoki oddiy mahsulotlarga
yangi funksiyalar, dizayn yoki texnologik yutuqlar qo‘shilib,
ularning qiymati ortadi. Bu esa ishlab chiqaruvchi va
iqtisodiyotga yuqori daromad olib keladi.
Barqaror rivojlanishga
xizmat qiladi
Innovatsion faoliyat ekologik toza, energiya tejamkor
texnologiyalarni ishlab chiqishni rag‘batlantiradi. Bu esa
1
Jadval muallif tomonidan internet
ma’lumotlari asosida tayyorlandi
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
432
nafaqat iqtisodiy foyda, balki atrof-muhitni muhofaza qilish
orqali ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Innovatsion faoliyat dunyoning rivojlangan mamlakatlarida iqtisodiy o‘sish va
raqobatbardoshlikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Xususan, AQSh, Yevropa Ittifoqi,
Yaponiya, Janubiy Koreya va boshqa yetakchi davlatlarda innovatsiyalarni qo‘llab
-quvvatlash
uchun keng ko‘lamli siyosatlar, moliyalashtirish mexanizmlari va ilmiy
-texnik infratuzilmalar
tashkil etilgan.
Xususan, AQSh innovatsion faoliyatda dunyo yetakchisi hisoblanadi. Silicon Valley kabi
innovatsion markazlar va yetakchi universitetlar yangi texnologiyalar yaratish va ularni
tijoratlashtirishda katta rol o‘ynaydi. Hukumat tomonidan venchur kapital, grant
lar va soliq
imtiyozlari orqali startaplar va tadqiqotlar qo‘llab
-quvvatlanadi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari innovatsiyalarni rivojlantirish uchun “Horizon Europe” kabi
katta moliyaviy dasturlarni yo‘lga qo‘ygan. Ushbu dasturlar ilmiy tadqiqotlar va texnologik
rivojlanishni rag‘batlantiradi hamda mamlakatlar o‘rtasida hamkorlikni kuc
haytiradi.
Yaponiya va Janubiy Koreya innovatsiyalarni sanoat sohasida joriy etishda yuqori
muvaffaqiyatga erishgan. Bu mamlakatlarda hukumat va xususiy sektor birgalikda yuqori
texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarishni rivojlantiradi, ilmiy-tadqiqot ishlariga kat
ta e’tibor
qaratiladi.
Ko‘pgina rivojlangan mamlakatlarda startaplar uchun maxsus moliyalashtirish
mexanizmlari, inkubatorlar, akseleratorlar faoliyat yuritadi. Bu muhit yangi g‘oyalar tezroq
rivojlanishi va bozorga chiqishini ta’minlaydi.
O‘zbekiston mustaqillik yillarida innovatsion sohani rivojlantirishga katta e’tibor
qaratmoqda. Davlat tomonidan:
-
Milliy innovatsion rivojlanish strategiyalari ishlab chiqilgan;
-
Texnoparklar, innovatsion markazlar tashkil etilgan;
-
Ilmiy-
tadqiqot ishlarini moliyalashtirish va startaplarni qo‘llab
-quvvatlash
uchun dasturlar joriy qilingan;
-
Intellektual mulk huquqlari himoyasi kuchaytirilmoqda;
-
Malakali kadrlarni tayyorlashga alohida urg‘u berilmoqda.
Shuningdek, raqamli iqtisodiyot va elektron hukumat loyihalari orqali innovatsion
texnologiyalarni keng joriy etishga intilish kuzatilmoqda.
Xorijiy mamlakatlar bilan solishtirganda, O‘zbekiston innovatsion faoliyatni
rivojlantirishda hali boshlang‘ich bosqichda turadi. Biroq, so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan
islohotlar va investitsiyalar bu sohani tez rivojlantirish imkonini bermoqda. Muhim vazifa
—
innovatsion mahsulotlarni yaratishdan tortib, ularni tijoratlashtirishgacha bo‘lgan jarayonlarni
mukammallashtirishdir.
Innovatsion faoliyatning muvaffaqiyatli va samarali bo‘lishi uchun bir qator muhim
talablar bajarilishi zarur. Eng avvalo, ilmiy-
texnik baza mustahkam bo‘lishi kerak. Bu, yuqori
malakali tadqiqotchilar, zamonaviy laboratoriyalar va ilmiy markazlarning faol
iyatini o‘z ichiga
oladi. Innovatsiyalarni yaratish va rivojlantirish uchun ushbu infratuzilma asosiy poydevor
hisoblanadi.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
433
Shuningdek, innovatsion loyihalarni moliyalashtirish uchun yetarli moliyaviy resurslar
ta’minlanishi muhimdir. Davlat grantlari, xususiy investitsiyalar, venchur kapital va kreditlar
innovatsiyalarni amalga oshirishga imkon beradi. Moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash innovatsion
jarayonlarni tezlashtiradi va ularning samaradorligini oshiradi.
Huquqiy muhit ham innovatsion faoliyat uchun katta ahamiyatga ega. Intellektual mulk
huquqlarini himoya qilish, patentlash tizimi va tegishli qonunchilik innovatsiyalarni himoya qiladi
hamda yaratuvchilarni rag‘batlantiradi. Bu talablarning mavjudligi inno
vatsion loyihalarning
tijoratlashtirilishini osonlashtiradi.
Bundan tashqari, innovatsion jarayonlarni boshqarish uchun malakali kadrlar
—
ilmiy
xodimlar, muhandislar va menejerlar kerak. Ularning yuqori bilim va ko‘nikmalari yangi
texnologiyalarni yaratish va tatbiq etishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Axborot infratuzilmasining rivojlanganligi ham muhim omildir. Zamonaviy
kommunikatsiya vositalari, internet tarmoqlari va bilimlarga erkin kirish innovatsion faoliyatda
tezkor axborot almashinuvini ta’minlaydi.
Shuningdek, ijtimoiy-
iqtisodiy muhit innovatsiyalarni qo‘llab
-quvvatlashi, iqtisodiy
barqarorlik va ijobiy munosabatlar mavjud bo‘lishi kerak. Bozor infratuzilmasi rivojlangan,
raqobatbardosh muhit va samarali marketing tizimi ham innovatsion mahsulotlarning
muvaffaqiyatli bozorga chiqarilishida katta ahamiyatga ega.
Shunday qilib, innovatsion faoliyatning rivojlanishi va uning iqtisodiyotga samarali ta’sir
ko‘rsatishi yuqorida sanab o‘tilgan talablarning birgalikda va uyg‘un bajarilishiga bog‘liqdir.
Innovatsion faoliyatning shakllanishi va rivojlanishi uchun qo’yilgan talablar
2-jadval
Ilmiy-texnik baza
Innovatsiyalarni yaratish va rivojlantirish uchun mustahkam
ilmiy-texnik infratuzilma zarur. Bu yerda yuqori malakali
tadqiqotchilar, zamonaviy laboratoriyalar, texnoparklar va
ilmiy markazlar faoliyati muhim hisoblanadi.
Moliyaviy resurslar
Innovatsion loyihalarni amalga oshirish ko‘pincha katta
sarmoya talab qiladi. Shuning uchun innovatsiyalarni
moliyalashtirish uchun davlat grantlari, venchur kapital,
xususiy investitsiyalar va kreditlar mavjud bo‘lishi lozim.
Huquqiy muhit
Intellektual mulk huquqlarini himoya qilish, patentlash
tizimi, qonunlar va me’yoriy hujjatlar innovatsion faoliyatni
himoya qiladi va rag‘batlantiradi. Shuningdek, qonunchilik
innovatsiyalarni tez va samarali joriy etishga imkon berishi
kerak.
Malakali kadrlar
Innovatsion jarayonlarni boshqarish va yangi
texnologiyalarni yaratish uchun yuqori malakali
2
Jadval muallif tomonidan internet ma’lumotlari asosida tayyorlandi
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
434
mutaxassislar, ilmiy xodimlar, muhandislar va menejerlar
bo‘lishi zarur.
Axborot infratuzilmasi
Innovatsion faoliyatda tezkor axborot almashinuvi va
bilimlarga erkin kirish muhimdir. Shuning uchun zamonaviy
kommunikatsiya vositalari, internet va ma’lumotlar bazalari
keng qo‘llanilishi talab etiladi.
Ijtimoiy va iqtisodiy muhit
Innovatsion faoliyatni rag‘batlantiruvchi ijtimoiy
-madaniy
muhit, innovatsiyalarga nisbatan ijobiy munosabat va
iqtisodiy barqarorlik talab qilinadi.
Bozor infratuzilmasi
Innovatsion mahsulotlarni ishlab chiqarish va sotish uchun
yaxshi rivojlangan bozor mexanizmlari, raqobatbardosh
muhit va marketing tizimi zarur.
Innovatsion faoliyatni samarali tashkil etish uchun yuqoridagi talablar uyg‘un va to‘liq
amalga oshirilishi lozim. Shunda innovatsiyalar iqtisodiy o‘sish va raqobatbardoshlikni oshirishda
kuchli vositaga aylanishi mumkin.
Xulosa qilib aytish mumkinki, xorijiy mamlakatlarning innovatsion faoliyatga bo‘lgan
yondashuvi zamonaviy iqtisodiyot talablariga javob beradi va ularning global raqobatbardoshligini
ta’minlaydi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar uchun bu tajribal
ar katta ahamiyatga ega
bo‘lib, innovatsion siyosatni shakllantirishda yo‘l
-
yo‘riq bo‘lishi mumkin.
O’zbekistonda innovatsion faoliyatni takomillashtirish uchun xorijiy tajribalardan kelib
chiqib quyidagi takliflarni berishimiz mumkin:
1.
Innovatsion infratuzilmani rivojlantirish
–
texnoparklar, ilmiy-tadqiqot markazlari,
innovatsion klasterlar tashkil etilishi va ularning faoliyatini moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash.
2.
Ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimini isloh qilish –
innovatsion fikrlovchi, kreativ
va texnik jihatdan savodli mutaxassislarni tayyorlashga qaratilgan dasturlarni joriy etish.
3.
Moliyalashtirish tizimini yaxshilash
–
innovatsion loyihalar uchun grantlar,
imtiyozli kreditlar va venchur kapital bozorini rivojlantirish.
4.
Huquqiy bazani mustahkamlash
–
intellektual mulk huquqlarini ishonchli himoya
qilish, patentlash tizimini soddalashtirish va erkinlashtirish.
5.
Xalqaro hamkorlikni kengaytirish
–
chet eldagi ilg‘or tajribalarni o‘rganish va
lokalizatsiya qilish, xorijiy innovatsion markazlar bilan ilmiy hamkorlikni kuchaytirish.
6.
Mahalliy ishlab
chiqaruvchilarni rag‘batlantirish –
mahsulotlarni ichki bozorda
sotishni qo‘llab
-quvvatlash, davlat xaridlarida innovatsion mahsulotlarga ustuvorlik berish.
REFERENCES
1.
O’zbekiston Respublikasi “Innovatsion faoliyat to’g’risda” gi Qonuni. 24.07.2020 yildagi
O‘RQ
-630-son.
2.
Агарков
A
. П., Голов Р. С. —
Управление инновационной деятельностью.
Darslik ,
2-nashr, 2020.
3.
Алексеев А. А. —
Инновационный менеджмент
. Mashqlar to
’
plami.
2-nashr, 2021.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
435
4.
Алексеева М. Б., Ветренко П. П. —
Анализ инновационной деятельности.
Darslik,
2021.
5.
Henry Chesbrough. “Open innovation”. Darslik. HARVARD BUSINESS SCHOOL
PRESS. Boston, Massachusetts, 2003.
6.
A. Taniyev. Innovatsion iqtisodiyot. Darslik. Samarqand, 2020.
7.
G. Xamdamova, O. Astanakulov, A. Matchanov. Innovatsion menejment. Darslik,
Toshkent, 2018.
