2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
427
PROTOPARMALIA BADIA, PLEOPSIDIUM CHLOROPHANUM
LISHAYNIKLARNING KIMYOVIY TARKIBI VA BIOLOGIK FAOLLIGI
Hamraqulov Mirzadavlat Jo'raqo'zi o'g'li
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti “Tibbiy va biologik kimyo” kafedrasi
O'qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15731349
Annotatsiya.
Bugungi kunda Protoparmelia badia va Pleopsidium chlorophanum
lishayniklarining kimyoviy tarkibi va biologik faolligi o‘rganildi. Tadqiqot natijasida ularning
tarkibida fenolik birikmalar, atranorin, norstict kislotasi kabi moddalar aniqlanib, bu
lishayniklarning antibakterial, antifungal va antioksidant xususiyatlarga ega ekani tasdiqlandi.
Ayniqsa, ekstremal sharoitda yashovchi Pleopsidium chlorophanum turi kuchli himoya tizimiga
ega bo‘lib, farmatsevtikada qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan moddal
arga boy. Ushbu turlarni chuqur
o‘rganish dorivor o‘simliklar kabi biologik faol manbalarni kengaytirishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Lishaynik, Ikkilamchi metabolitlar, Fenolik birikmalar, Atranorin, Norstict
kislota, Antibakterial ta’sir, Antifungal ta’sir.
CHEMICAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL ACTIVITY OF PROTOPARMALIA
BADIA, PLEOPSIDIUM CHLOROPHANUM LICHENES
Abstract.
Today, the chemical composition and biological activity of the lichens
Protoparmelia badia and Pleopsidium chlorophanum have been studied. As a result of the study,
substances such as phenolic compounds, atranorin, norstic acid were identified in their
composition, confirming that these lichens have antibacterial, antifungal and antioxidant
properties. In particular, the species Pleopsidium chlorophanum, which lives in extreme
conditions, has a strong defense system and is rich in substances that can be used in
pharmaceuticals. In-depth study of these species will serve to expand the sources of biologically
active substances such as medicinal plants.
Keywords:
Lichen, Secondary metabolites, Phenolic compounds, Atranorin, Norstic acid,
Antibacterial effect, Antifungal effect.
Kirish
Lishayniklar
–
bu zamburug‘lar va yashil suvo‘tlar yoki ko‘k
-yashil bakteriyalarning
simbioz holatdagi organizmlaridir. Ular ekologik indikatorlar sifatida muhim hisoblanadi va
tabiatda biogeokimyoviy sikllarda faol ishtirok etadi. Lishayniklarning ekologik chidamliligi
ularning turli muhitlarda omon qolish imkonini beradi. Shu bilan birga, ularning tarkibidagi
ikkilamchi metabolitlar biologik faol moddalar sifatida farmatsevtika va biotexnologiyada
e’tiborni tortmoqda. Protoparmelia badia va Pleopsidium chlorophanum kabi turlar qutb
sharoitlarida ham yashay olishi bilan aj
ralib turadi. Ular juda sekin o‘sadigan, ammo uzoq umr
ko‘ruvchi organizmlardir. Ushbu xususiyatlar ularning biologik faol moddalarga boy bo‘lishini
ta’minlaydi. Zamonaviy tadqiqotlar bu lishayniklarning tarkibini aniqlash va ularning dori
vositalaridagi potensialini baholashga qaratilgan. Biokimyoviy tahlillar orqali ularning
farmakologik ahamiyati tobora aniqlanmoqda.
Protoparmelia badia
–
krustoz (qobiqsimon) shaklga ega lishaynik bo‘lib, odatda toshli
substratlarga birikkan holda uchraydi. Bu turning morfologik tuzilishi silliq va sarg‘ish
-jigarrang
rangda bo‘lib, ko‘pincha quruq tog‘li hududlarda kuzatiladi. Ekologik
jihatdan u azonsiz, toza
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
428
muhitda o‘sishni afzal ko‘radi va havo ifloslanishiga nisbatan sezgir bo‘lishi bilan tanilgan. Bu
turning o‘sish sur’ati juda sust, ammo uzoq muddatli yashovchanlikka ega. Protoparmelia badia
asosan Shimoliy yarimshar tog‘li hududlarida uchraydi. Ularning ekologik o‘rni, ayniqsa, toshli
biotoplarda mikrobiotsenozlar shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Morfologik tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, uning yuzasi kimyoviy komponentlar ishlab chiqarishga moslashgan. Bu
lishaynikning ekologik nisbiy mustaqilligi uni
laboratoriya sharoitida ham o‘rganish imkonini
beradi. Pleopsidium chlorophanum Antarktida va boshqa qutb hududlarida uchraydigan eng
chidamli lishaynik turlaridan biridir. Bu turning asosiy xususiyati
–
ekstremal sovuqqa, kuchli UV-
nurlanishga va qurgoqlikka moslashganligi hisoblanadi. Uning sarg‘ish
-yashil rangdagi yuzasi
yorug‘likni maksimal darajada singdirish xususiyatiga ega bo‘lib, fotosintez uchun qulay muhit
yaratadi. Ushbu lishaynikning qobiqsimon strukturalari issiqlikni ushlab qolish xususiyatiga ega.
Ekstremal muhitda yashashi uning genetik moslashuvchanligi va antioksidant moddalarga
boyligini ko‘rsatadi. Biokimyoviy jihatdan u ko‘plab fenolik birikmalarni ishlab chiqaradi, bu esa
himoya funksiyalarini ta’minlaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqd
aki, bu tur Mars sharoitiga
o‘xshash muhitlarda ham yashashga qodir. Uning o‘rganilishi astrobiologiya va biotexnologiya
sohalarida muhim ahamiyat kasb etadi.
Lishayniklar birlamchi metabolitlardan tashqari, ko‘plab ikkilamchi metabolitlarni ishlab
chiqaradi. Bu moddalar, asosan, fenolik birikmalar, depsidlar, depsidonlar, terpenoidlar va
alkaloidlar turkumiga kiradi. Protoparmelia badia tarkibida atranorin, lekanor kislotalari kabi
moddalar aniqlangan. Pleopsidium chlorophanum esa norstict kislota, xloratin va ba’zi
flavonoidlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu birikmalar lishayniklarning himoya tizimida, ay
niqsa
ultrabinafsha nurlanishga qarshi barer sifatida xizmat qiladi. Kimyoviy tarkib zamonaviy
xromatografik metodlar (HPLC, TLC) yordamida tahlil qilinmoqda. Har bir turga xos bo‘lgan
metabolitlar ularning identifikatsiyasi va farmakologik faoliyatini belgilaydi. Ushbu
komponentlarning ayrimlari antibiotik, antifungal yoki antioksidant xususiyatga ega.
Lishayniklarning kimyoviy xilma-xilligi ularning ekologik roli va farmatsevtik salohiyatini
oshiradi.
Lishayniklardan olingan ekstraktlar ko‘plab biologik faolliklarga ega bo‘lib, ular orasida
eng ko‘p uchrashi
-
antibakterial va antifungal ta’sirlardir. Protoparmelia badia ekstrakti Gram
-
musbat bakteriyalarga qarshi sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, Pleopsidium chlorophanum
fenolik komponentlari kuchli antioksidant xususiyatga ega ekanligi aniqlangan. Bu moddalarning
kislorod radikallarini neytrallash qobiliyati hujayra himoyasini oshiradi. Ularning sitotoksik ta’siri
saraton hujayralariga qarshi fa
oliyatda qo‘llanish imkoniyatlarini ochadi. Biologik faol
komponentlar dori vositalari ishlab chiqishda tabiiy manba sifatida katta qiziqish uyg‘otmoqda.
Antifungal tadqiqotlar Candida albicans kabi zamburuglarga qarshi samaradorlikni tasdiqlagan.
Ushbu faoliyat zamonaviy biotibbiyot va ekologik toza farmatsevtika mahsulotlarida keng
qo‘llanishi mumkin.
Lishayniklar, xususan, Protoparmelia badia va Pleopsidium chlorophanum
turlarining o‘ziga xos kimyoviy tarkibi va biologik faolligi ularni dolzarb tadqiqot
obyekti sifatida
ajratib turadi. Ularning ekstremal sharoitlarda yashashi, kuchli himoya tizimlari va biologik faol
moddalarga boyligi farmatsevtika sohasida ulkan imkoniyatlar ochadi. Yangi antibiotiklar va
antioksidant dori vositalarini ishlab chiqishda lishayniklar potentsial bioresurs hisoblanadi.
Kelgusida ularning genetik va metabolomik tahlillari orqali yana ko‘plab faol komponentlar
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
429
aniqlanishi mumkin. Bu esa yangi avlod dori vositalarining yaratilishiga xizmat qiladi. Ayniqsa,
ekstremal ekologik zonalarda o‘suvchi turlarning adaptiv mexanizmlari chuqur o‘rganilishi lozim.
Ularning ekologik va biotexnologik ahamiyatini to‘liq aniqlash
–
ilm-fan uchun muhim
vazifalardan biridir.
Xulosa
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Protoparmelia badia va Pleopsidium
chlorophanum lishaynik turlari nafaqat ekologik barqaror muhit ko‘rsatkichlari sifatida, balki
biologik faol moddalarning boy manbai sifatida ham alohida ahamiyatga ega. Ularning tarkibida
aniqlangan fenolik birikmalar, depsidlar va boshqa ikkilamchi metabolitlar antibakterial,
antifungal hamda antioksidant xususiyatlarga ega ekani bilan ajralib turadi. Ayniqsa, ekstremal
ekologik sharoitlarda yashovchi bu turlarni o‘rganish or
qali tabiiy muhitga moslashuv
mexanizmlari, biokimyoviy moslashuvlar va yangi farmatsevtik komponentlar aniqlanmoqda.
Ushbu lishayniklarning kimyoviy tarkibini chuqur o‘rganish orqali ularning potentsial dorivor
xususiyatlarini aniqlash va amaliyotga joriy qilish imkoniyati mavjud.
REFERENCES
1.
Ranković, B., & Mišić, M. (2015). Lichens as a potential source of bioactive compounds.
In Lichen Secondary Metabolites (pp. 1
–
26). Springer.
2.
Nybakken, L., Solhaug, K. A., Bilger, W., & Gauslaa, Y. (2004). The lichens Xanthoria
elegans and Pleopsidium chlorophanum synthesize different amounts of secondary
compounds in response to UV-B radiation. Photochemical & Photobiological Sciences,
3(3), 287
–
296.
3.
Дехканова,
Н.,
Рахматкариева,
Ф.,
&
Жамолиддинова,
Н.
(2022).
ТЕРМОДИНАМИКА АДСОРБЦИИ СЕРОВОДОРОДА НА ЦЕОЛИТЕ NаX.
Farg'ona davlat universiteti,(3), 51-51.
4.
Абдурахмонов, Э. Б., Дехканова, Н. Н., Рахматкариева, Ф. Г., Кохаров, М., &
Жамолиддинова, Н. Б. К. (2022). КАЛОРИМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АДСОРБЦИИ
МЕТИЛМЕРКАПТАНА В ЦЕОЛИТЕ NAX. Universum: химия и биология, (11
-2
(101)), 22-28.
5.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
6.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
7.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ. Главный
редактор, 22.
