1203
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
GEOGRAFIK RAYONLASHTIRISH, NAZARIY ASOSLAR VA TIZIMLI
YONDASHUV
Jo'rayeva Zebo Xolmirza qizi
Qarshi davlat universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15730626
Annotatsiya.
Maqolada
geografik
rayon,
rayonlashtirish
tushunchalari,
rayonlashtirishning maqsadi, vazifalari, mazmuni, mohiyati, tarixi, metodlari, muammolari,
taksonomik qiymati, geografik birliklari O`rta Osiyo, O`zbekiston hududi misolida tizimli tahlil
yondoshuvi asosida tahlil qilingan.
Kalit soꜥzlar:
rayonlashtirish, rayon, oʻlka, provinsiya, kichik provinsiya, okrug,
landshaft, taksonamik birliklar, zonallik, azonallik, tizim, struktura, kompleks.
ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ РАЙОНИРОВАНИЕ, ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И
СИСТЕМНЫЙ ПОДХОД
Аннотация.
В статье проанализированы понятия географического района,
районирования, цель, задачи, содержание, сущность, история, методы, проблемы
районирования, таксономическое значение, географические единицы на основе
системного подхода на примере территории Средней Азии, Узбекистана.
Ключевые слова:
районирование, район, край, провинция, малая провинция, округ,
ландшафт, таксономические единицы, зональность, азональность, система, структура,
комплекс.
GEOGRAPHICAL ZONING, THEORETICAL FOUNDATIONS AND A SYSTEMATIC
APPROACH
Annotation.
The article analyzes the concepts of geographical area, zoning, purpose,
objectives, content, essence, history, methods, problems of zoning, taxonomic significance,
geographical units based on a systematic approach on the example of the territory of Central
Asia, Uzbekistan.
Keywords:
zoning, district, region, province, small province, district, landscape,
taxonomic units, zonality, azonality, system, structure, complex.
Hududiy rivojlanishning ilmiy asoslarini belgilashda geografik rayonlashtirish muhim
metodik vosita hisoblanadi. Har qanday hududning tabiiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
xususiyatlarini o‘zaro bog‘liq holda baholash, resurslar va potensialdan samarali foydalanish
yo‘llarini aniqlashda rayonlashtirish printsiplarining ahamiyati beqiyosdir. Geografik
rayonlashtirish
–
bu hududlarni ularning umumiylik va farqlilik jihatlariga ko‘ra ilmiy mezonlar
asosida tahlil qilish va tizimlashtirish jarayonidir.
Har qanday hududni o'rganish muqarrar ravishda "joydan joyga" hududiy farqlarni
ajratishga olib keladi. Bundan tashqari, har bir geografik voqea va hodisalar butun geografik
qobiq doirasida emas, balki uning bir qismini
–
kichik hududini hamda hudud ichidagi alohida
qismlarini to'liq yoki vaqtinchalik qamrab olishi mumkin. Shu hududni (akvatoriyani) ma'lum bir
voqea va hodisalarning asosiy birlamchilik (hukmronlik) darajasiga ko'ra ajratish keng ma'noda
rayonlashtirish hisoblanadi.
Rayonlashtirish geografiyaning sintez shakllaridan biridir. Rayonlar birinchi navbatda
hududiy tizimlar hisoblanadi, ular obyektiv ravishda mavjud bo'lib, rayonlashtirish jarayonlari
natijasida shakllanadi.
1204
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Shuning uchun tadqiqotchining vazifasi ularni egallab turgan hududini (akvatoriya) va
chegaralarini aniqlash hisoblanadi, bu jarayonda rayonlashtirishning maqsadi hal qiluvchi
ahamiyatga ega emas.
Ikkinchi holda, rayonlashtirish geografik ma'lumotlarni maxsus geografik
yondoshuvlardan foydalangan holda maqsadli tizimlashtirish metodi sifatida ko'rib chiqiladi, bu
esa rayonlarni mintaqa, zona, areal va boshqa taksonomik birliklar shaklida ajratishga olib
keladi
.
Rayonlashtirish - bir-biridan tabiiy, tarixiy, iqtisodiy xususiyatlari, odamlarning yashash
sharoitlari bilan farq qiladigan hududlarni qismlarga ajratish hisoblanadi.
Rayonlashtirish - geografik fanlarda keng qo'llaniladigan hududni tizimli tahlil asosida
o`rganish metodidir. Rayonlashtirish metod sifatida hududiy boshqaruv va hudud muammolarini
hal qilish, optimallashtirish va boshqalar uchun katta ahamiyatga ega. Y.G. Saushkinning
fikricha, rayonlarni ajratish va tavsiflash geografiya fanining nazariy salohiyatini va amaliy
ahamiyati belgilovchi mezon bo`lib xizmat qilsa, rayonlar haqidagi ta'limot geografiya
fanlarining yadrosi ekanligini ta'kidlagan.
Rayonlashtirishning ko'plab metodlari mavjud, ularning asosiylari kartografik, statistik,
matematik, kompleks rayonlashtirish va boshqalar.
Rayonlashtirish jarayonining mohiyati bu
makon va zamondagi o'ziga xos hududiy tuzilmalarni va ularning chegaralarini aniqlashdan
iborat. Ma`lumki geografik qobiq bir-butunlikka ega bo`lsada, u mahalliylikka ham ega, ya`ni
tabaqalanadi. Rayonlar qamrab olgan hudud masshtabi bo'yicha ham mikro, mezo, makro, ba'zan
megarayonlarga ajratiladi. Har bir rayonlashtirish darajasi o'ziga xos rayonlashtirish metodlarini
ishlab chiqishni talab qiladi.
A.N. Nig`matov (2004) - Umumiy geografik rayonlashtirishning ilmiy asosi, geografik
qobiq doirasida, muayyan geografik hududda tabiat va jamiyat o`rtasidagi o`zaro munosabat
qonuniyatlari va qonunlari namoyon bo`lishini aniqlashdir, - deb ta`kidlaydi.
Tabiiy geografik rayonlashtirish bu geotizimlarni ajratish va umumlashtirishdir, - deb
yozgan edi, A.G. Isachenko.
L.S.Berg esa rayonlashtirishga shunday tarif bergan -
Tabiiy rayonlarga bo‘lmasdan
o‘rganilgan mamlakatni tabiiy geografiyasi chinakam geografik asar emasdir
.
Tabiiy geografik rayonlashtirish iborasi 1897-yilda G.I. Tanfilyev tomonidan birinchi bor
fanga kiritilgan va amalga oshirilgan bo`lsada, bu mavzu hanuzgacha o`z dolzarbligini yo`qotgan
emas
Geografik rayonlashtirish tarixi, nazariyasi va muammolari bilan turli davrlarda A.A.
Grigorev, G.D. Rixter, N.A. Gvozdetskiy, N.I. Mixaylov, D.L. Armand, N.A. Solnsev, V.S.
Preobrajenskiy, V.I. Prokayev, F.N. Milkov, S.Ya. Nimmik, M.D. Sharigin, T.M. Kalashnikova,
K.I. Ivanovlar
O‘zbekiston hududini geografik rayonlashtirishda L.S. Berg R.I Abolin, V.N.
Chetirkin, L.N Babushkin, N.A. Kogay, M. Qoriyev, Z.A. Akromov, K.N. Berdinsev, N.G.
Sapenko, Sh.S. Zokirov, A. Soliyev, P. Musayev, Q. Zokirov, A. Rafiqov va boshqalar
shug‘ullanishgan.
Ko`p olimlar O`rta Osiyoni jumladan, O`zbekistonni regional tamoyiliga
asoslanib rayonlashtirganlar.
Geografik rayonlashtirish muammolarini atroflicha o‘rganish uchun avvalo
rayonlashtirish nima, uning tamoyillari, metodlari, tabiiy komplekslar tasnifi, taksonomik
birliklar, geografik rayonlashtirish va kartalashtirish kabi masalalarini chuqurroq bilishni talab
qiladi.
Tabiiy gеоgrafik rayоnlashtirishning mazmuni va mоhiyati tabiiy gеоgrafik fanlar
tizimidan kеlib chiqadi. U 2 хil ko’rinishda namоyon bo’lishi mumkin.
1205
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Birinchisi
–
umumiy tabiiy gеоgrafik fanlarga оid rayоnlashtirish. Ikkinchisi –
хususiy
tabiiy gеоgrafik fanlarga оid rayоnlashtirish.
O`zbekiston hududida ham o`z navbatida xilma-xil tabiiy, iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa
xususiyatlari bilan ajralib turadigan geotizimlar mavjudki ularning salohiyatidan yanada samarali
foydalanish uchun muayyan hududni, turli
maqsadlarda, ma’lum bir ko’rsatkichlariga binоan
bo’linmalarga ajratish va nоmlash
qo'llaniladi ya`ni rayonlashtiriladi.
Geografik rayonlashtirishning asosiy vazifasi ma'lum bir hududning o'ziga xos bo'lgan
xususiyatlarini boshqalardan ajratib ko'rsatishdir. Rayonlashtirishda o'xshash xususiyatlarni
(iqlim, o'simlik, relyef, iqtisodiyot tarmoqlarining ixtisoslashuvi) hisobga olgan holda bir xillik
tamoyili va har xil o'lchamdagi hududlarni (yirik tumanlar, o'rta darajadagi hududlar, kichik
hududlar) ajratishni o'z ichiga olgan ko'p darajali tamoyil qo'llaniladi.
Mamlakatimizda ham geografik tadqiqotlarning maqsad va vazifalaridan kelib chiqib,
rayonlashtirishda har xil kattalikdagi har xil taksonomik qiymatga ega bo`lgan, genetik jihatdan
bir butunni tashkil qilgan tabiiy geografik birliklar ajratiladi va ularning tabiiy sharoitidagi
farqlar aniqlanadi. Masalan -
tabiiy-geografik (zonal va azonal) rayonlashtirish.
O`zbekistonda
hozirgi vaqtda ancha mukammal ishlangan landshaftlar tasnifi asosida regional tadqiqotlar olib
borilmoqda. Mamlakatimizda o`ziga xos kenglik tabiat zonalarining va ularga mos balandlik
mintaqalarining borligi respublika hududida 2 ta tekislik va tog` landshaftlari sinfini, 80 ga yaqin
landshaft xillarini ajratishga asos bo`lgan.
Taksonomik birliklar sistemasiga asoslanib ish ko`rilganda, albatta, qandaydir bir
faktorga asoslanish tabiiydir. Ya`ni bir faktorga asoslanmay turib geotizimlarni ajratish mumkin
emas. Tabiiy geografik rayonlashtirishning faktorlari va uslublaridagi yaxlitlik, genetik birlik,
komplekslilik, nisbiy bir xillik kabi faktorlardan foydalanilsa, uslublardan
–
tabiiy geografik
birliklarni bevosita dalada aniqlash, aerokosmik, yetakchi omil, taqqoslash, labarotoriya,
kartografik va boshqa uslublar qo`llaniladi. Zonal va azonal rayonlashtirishda maqola mualliflari
tomonidan komplekslilik faktori va regional dalada aniqlash uslublaridan foydalanish asosida
mamlakatimiz hududida tarkib topgan balandlik mintaqalarini har birini alohida tizim sifatida
o`rganish kerakligini, har bir balandlik mintaqasi (cho`l, adir, tog` va yaylov) tizim talablariga
mos kelishini, tizim strukturasidagi o`zgarishlarning qonuniy almashinishidagi quyidagi
bog`liqliklarni ham hisobga olish kerakligini taklif qilinadi. (1-Jadval)
1-Jadval
O`zbekiston balandlik mintaqalarining tizimli xususiyatlari
Mintaqa
oblast
Mo`tadil
Kontinental shimoliy Turon
Tog`li Tyan - Shan
Subtropik
Kontinental janubiy Turon
Tog`li Pomir - Oloy
Cho`l tabiat zonasi
Tizim
xususiyatlarining
qonuniy o`zgarishi
Balandlik
mintaqalarining
nomi va dengiz
sathidan
balandligi
(metrda)
Tizim strukturalaridagi o`zgarishlar
1.Geologik
–
Yaylov
- firn chegarasining tarkib topishi
1206
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
tektonik
o`zgarishlar;
2.Hududning
submeridional
joylashuvidagi
o`zgarishlar;
3.Geomorfologik
o`zgarishlar;
4.Iqlimiy
o`zgarishlar;
5.Gidrologik
o`zgarishlar;
6.Tuproq
hosil
bo`lish
jarayonidagi
o`zgarishlar;
7.O`simlik
va
hayvonot
dunyosidagi
o`zgarishlar;
8.Yonbag`irlar
ekspozitsiyasi bilan
bog`liq
o`zgarishlar;
9.Shamollar
yo`nalishiga
mosligi va qarama
–
qarshiligi
(baryerligi)
bilan
bog`liq
o`zgarishlar;
10.Okeanlardan
uzoqligi
bilan
bog`liq
o`zgarishlar;
11.Ekvatordan
uzoqligi
bilan
bog`liq
o`zgarishlar;
12.
Antropogen
ta`siri va tabiat
qonunlari asosida
ro`y
beradigan
o`zgarishlar.
(2700
–
2800 m
dan baland)
- antrpogen ta`sirning kamayib borishi
- landshaftlarda sifat o`zgarishlari
- ob-havo elementlarining o`zgarishi
- eroziyon jarayonlarning ortishi
Tog`
(1200
–
2700-
2800)
- gravitatsiya jarayonlarining ortishi
- ultrabinafsha nurlarining ortishi natijasida fotosintez
jarayonlarining faollashuvi
- havoda bakteriyalarning kamayishi
- nishablikning ortib borishi
- oqim miqdorining oshishi
- antropogen bosim (yuk) ning ortib borishi
- tabiiy geografik jarayonlarning kuchayishi (sel, karst,
o`pirilma, ko`chki, surilma)
- ekspozitsiyalarga bog`liq holda bulutlar harakati, bulutlilik
darajasining oshishi, vegetatsiya davrining qisqarib borishi
-
“markaziy”
- gumid tog` landshaftlarining shakllanishi
(namlik koeffitsiyenti 1 dan kichik), biota xilma-xilligi
- havo zichligining kamayishi
- havodagi suv bug`I va changlarning kamayishi
- tuproq unumdorligining ortib borishi
- qadimiy, endemik turlarning ko`payishi
Adir
(400-1000 1200
- 1600)
- yogin miqdorining ortib borishi
- transportirovka jarayonlarining kuchayib borishi
- havo massalari xususiyatining o`zgarishi
- relyef shakllarining o`zgarishi
- landshaft ekologik muammolarning ortishi
- geotexnikaviy tizimlar (akval antropogen landshaft)
bosimining ortishi
- biologik moddalarning almashinuvi
- Quyosh radiatsiyasining intensivligining oshib borishi (har 1
km balandlik oshganda 10%)
- jarlanish jarayonlarining kuchayishi
- kimyoviy elementlar migratsiyasining ortib borishi
Cho`l
(260-280
–
400-
500)
- balandlik oshgan sari bosimning kamayib borishi (har 1 km
balandlikda 100 mm)
- balandlik oshgan sari haroratning kamayib borishi (4 km
balndlikkacha har 100 m da 0.5
0
C)
- vegetatsiya davrining uzoqligi
- arid va ekstroarid landshaftlar (namlik koeffitsiyenti 1 dan
kichik)
- suv, shamol eroziyasining faolligi
- eol jarayonlarning kuchayishi
- irrigatsiya eroziyasining rivojlanishi
- akkumulyatsiya relyef shakllarining hosil bo`lishi
- Inson xo`jalik faoliyati ta`sirida yangi landshaft (texnogen)
shakllarini vujudga kelishi
- Uzoq davr mobaynidagi sug`orish hamda texnika ta`sirida
tupoqlarda loyqa va berchlanishning kuchayishi
1207
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Jadval adabiyotlar asosida mualliflar tomonidan tuzildi.
-
tabiiy hududiy rayonlashtirish
: Ushbu rayonlashtirishda, mamlakatimiz joylashgan
hududning qaysi materik, o`lka, kichik o`lka, tabiiy geografik rayonlar guruhi va geografik
rayonlarga ajratib o`rgatiladi: maktab darsliklarida mamlakatimiz hududi Yevrosiyo
materigining O`rta Osiyo tabiiy geografik o`lkasi, Turon kichik o`lkasi, tog`li va tekislik
rayonlar guruhi tarkibidagi 5 ta tekislik tabiiy geografik okrugi 1). Ustyurt, 2). Quyi Amudaryo,
3). Qizilqum, 4) Quyi Amudaryo, 5) Orol, hamda tog`oldi va tog`li qismida 6 ta 1) Qashqadaryo,
2) Surxondaryo, 3) O`rta Zarafshon, 4) Mirzacho`l, 5) Chirchiq-Ohangaron, 6) Farg`ona tabiiy
geografik okruglariga ajratiladi [7].
Mamlakatimizning geografiya mutaxassisligi tayyorlanadigan oliy o`quv yurtlarida tabiiy
geografik rayonlashtirish mavzulari asosan Dunyoning Tabiiy Geografik Atlasi (FGAM 1964 y),
O`zbekiston Milliy Atlasi (2020 y) va boshqa adabiyotlarda () berilgan ma`lumotlar asosida
o`rganiladi.
Dunyoning Tabiiy Geografik Atlasi (FGAM 1964 y. 76 bet) da Yevrosiyo materigini 36
tа tаbiiy gеоgrаfik o`lka, 106 ta tаbiiy gеоgrаfik rаyоngа аjrаti
lgan. O`zbekiston joylashgan
hudud Yevrosiyo materigining XII. Kaspiy bo`yi Turon hamda XIII. Orta Osiyo va Markaziy
Osiyo tabiiy geografik o`lkasi, 27. Turon pasttekisligi, 28. Tyan-Shan, 29. Pomir-Oloy tog`lari
tabiiy geografik oblastlari tarkibida o`rganiladi. (2-Jadval)
Yevrosiyo materigining tabiiy geografik rayonlashtirilishida O`zbekiston hududining
joylashuvi jadvali
(FGAM 1964 y. 76 bet).
2-Jadval
Tabiiy geografik o`lkalari
Oblastlari
XII. Kaspiy bo`yi Turon o`lkasi
26.Kaspiy bo`yi pasttekisligi
27. Turon pasttekisligi
XIII. O`rta va Markaziy Osiyo
28.Tyanshan tog`lari
29.Pomir
–
Oloy
30.Hindikush
Olimlar tabiiy geografik rayonlashtirish sxemalarida materik doirasida mintaqa, sektor,
zona kabi birliklarni ajratadilar. O`zbekiston hududini tabiiy geografik rayonlashtirishgan
O`zbekiston Milliy Atlasi (2020 y.221 bet)da L.N. Babushkin va N.A. Kogay esa materik
doirasida to`g`ridan to`g`ri o`lkani ajratishadi va o`lka tabiiy geografik rayonlashtirishning yirik
birligi bo`lgan O`rta Osiyo o`lkasini o`ziga xos taksonomik birlik talablariga to`liq javob
berishini asoslab, o`lka doirasida provinsiya, kichik provinsiya, okrug, tabiiy geografik rayon
taksonomik birliklarini komplekslilik asosida tavsiflab beradilar.Ular tuzgan taksonomik
birliklari bo`yicha mamlakatimiz hududi O`rta Osiyo o`lkasining 2 ta Markaziy Qozog`iston va
Turon provinsiyasida, 2 ta tekislik va tog`oldi-tog` kichik provinsiyalarida, 11 ta okrug, 46 ta
tabiiy geografik rayonlarga bo`lib o`rganiladi. (3-rasm)
3-rasm
O‘zbekistonning tabiiy
geografik rayonlashtirish sxemasi
(O`zbekiston Milliy Atlasi bo`yicha. 2020 y. 221 bet)
A. Markaziy Q
ozog‘iston provinsiyasi
1208
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Tekislik kichik provinsiyasi
Tog‘oldi
–
tog‘
kichik
provinsiyasi
I.Ustyurt
okrugi
Ta
biiy
geo
gr
afik
ra
yo
nla
ri
=
1.Shimoliy Ustyurt
-
2. Markaziy Ustyurt
3. JanubiyUstyurt
II.Orol
okrugi
4. Qizilqumyoni
-
5. Sharqiy Orolqum
6. Janubiy Amudaryo deltayoni
7. Markaziy Orolqum
8. G`arbiy Orolqum
9. Ustyurtyoni
B.Turon provinsiyasi
Tekislik kichik provinsiyasi
Tog‘oldi –
tog‘
kichik provinsiyasi
III.Quyi
Amudaryo
okrugi
Tabii
y ge
ogra
fi
k
ray
on
lar
i
10. Chimboy-Q
o‘ng‘irot
VI.
Qashqadaryo
okrugi
Ta
biiy
geo
gr
afik
ra
yo
nla
ri
22. Qarshi
11. Belto
g‘
23.Kitob-Shahrisabz
12. Xorazm
24
. G‘uzor
IV.
Qizilqum
okrugi
13. Sulton Uv
aystog‘
VII.
Surxondaryo
okrugi
25.Quyi Surxondaryo
14. Shimoliy Qizilqum
26
.O‘rta Surxondaryo
15. Bo`kantov-Yetimtov
27.Yuqori
Surxondaryo
16. Janubiy Qizilqum
VIII
.
O‘rta
Zarafshon
okrugi
28.Katta-
qo‘rg‘on
17. Tomditov-Quljuqtov
29. Samarqand
V. Quyi
Zarafshon
okrugi
18. Gazli
30. Nurota
19 Buxoro-
Qorako‘l
31
. G‘allaorol
20. Sandiqli
32. Sangzor
21. Konimex
IX.
Mirzacho‘l
okrugi
33. Forish
34. Zomin
35
. Mirzacho‘l
X. Chirchiq-
Ohangaron
okrugi
36
. Sirdaryo bo‘yi
37.tog`oldi Chirchiq
38.Quyi Ohangaron
39.Yuqori Ohangaron
40
.Tog‘li Chirchiq
XI
. Farg‘ona
okrugi
41.
G‘
arbiy Oloy
42. Markaziy tekislik
43.
G‘o
vasoy
44.Chotqol
45..Farg‘ona
46.Sharqiy Oloy
-
ma'muriy-hududiy rayonlashtirish
–
Ushbu rayonlashtirishda mamlakatimiz hududi
oltita iqtisodiy rayonlar - Toshkent, Farg`ona, Mirzacho`l, Zarafshon, Janubiy, Quyi Amudaryo,
- 14 ta ma`muriy birliklar (
Toshkent shahri bilan
) va 170 ta tumanlarga ajratilgan.
Hozirgi vaqtda geografik rayonlashtirilayotgan hudud ma`muriy chegaraga barcha
tadqiqotlarda ham mos tushmasligi asosiy muammolardan biri hisoblanadi bu esa tadqiqotchi
tomonidan aniqlangan ilmiy masalani ijobiy bartaraf etishda javobgarlikni bo`yniga oladigan
“ega” ni topa olmaslik
ka olib keladi.
1209
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Keyingi muammolardan yana biri bu geotizimlarning dinamik harakati (tabiiy,
antropogen) bo`lib, bu ham o`z navbatida hudud chegaralarining murakkablashib, takomillashib
o`zgarib borishiga olib keladi. Ayniqsa antropogen yukning kun sayin ortib borayotganligi
tufayli landshaftlar jadal sur`atda o`zgarib masshtabi kengaymoqda va ularning yangidan yangi
turlari paydo bo`lmoqda. Shuning uchun ham ko`pgina taniqli geograf olimlar rayonlashtirshni
(A.G. Isachenko, 1965, N.A. Kogay, 1969, F.N.Milkov, 1966) geografiyaning asosiy muammosi
deb e`tirof etishadi.
Hozirda mamlakatimizni turli maqsadlarda rayonlashtirish ishlari kichik hududlar
miqyosida olib borilmoqda, bu borada mamlakatimiz geograflar oldiga hal qilinishi lozim
bo`lgan talaygina ishlar mavjud: geoekologik, tabiiy resurs, agroekologik, tabiiy-xo`jalik,
rekreatsion, antropogen, rekultivatsion, geomorfologik, landshaft-ekologik, iqlimiy, meliorativ,
zoogeografik, biogeografik, geotizimli rayonlashtirish va boshqalar.
Xulosa o‘rnida shuni qayd qilish joizki, geografik rayonlashtirish borasidagi izlanishlar
ham nazariy, ham amaliy ahamiyatiga ega. Unda ko‘zda tutilgan bo
sh maqsad hududlar
geografiyasini mukammal o‘rganishni asoslarini ishlab chiqishdir. Boshqacha qilib aytganda,
"tabiat-aholi-
jamiyat" uchbirligi koevolyutsiyasini (uyg‘un rivojlanishini) hududlarda oqilona
tashkil qilishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev S. I., Murtazayev B. C. Ziyorat turizmi va sakral geografiyaning vazifalari
//Ўзбекистон География Жамияти Х съезди материаллари (Тошкент шаҳри, 2019 йил
6-
7 декабрь. 22
-24
б
.
2.
Абдуллаев
С
.
И
.,
Муртазаев
Б
.
Ч
.,
Назаров
М
.
Г
. The natural potehtial of the landscape
//Life Sciences and Agriculture.
–
2021.
–
№. 1. –
С
. 135-140.
3.
Бабушкин Л.Н., Когай Н.А. Вопросы географического районирования Средней Азии
и Узбекистана. Научние труды ТашГУ, Ташкент, 1964,
4.
Баратов П. Ўзбекистон табиий географияси.
-
Т., Ўқитувчи, 1996
5.
Baratov P., M. Mamatqulov., A. Rafiqov. Oʻrta Osiyo tabiiy geografiyasiʼʼ Toshkent,
Oʻqituvchiʼʼ 2002.
6.
Гвоздецкий Н.А. Основние проблемы физической географии.
-
Москва, «Высшая
школа», 1979, 222 сгр
7.
Geografiya. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 7-
sinf darsligi. “o`qituvchi” Toshkent
-
2017
8.
Жекулин В.С. Введение в географию. Ленинград, Изд. Ленинградского
университета, 1989, 272 стр.
9.
Зокиров Ш. Кичик ҳудудлар географияси. Тошкент, "Университет", 1999,120
-
бет.
10.
Зокиров Ш.С. Ланшафтшуносликдаги энг кичик бирлик ҳақида. Жанубий
Ўзбекисгонда география мактабининг шаклланиши ва ривожланиши. Термиз, 2006,
28-29-
бетдар.
11.
Исаченко А.Г. Ландшафтоведение и физико
-
географическое районирование.
Учебник. Москва, «Высшая школа», 1991, 366 стр.
12.
Муртазаев Б. Ч. К вопросу изучения физико
-
географических процессов Юго
-
Западного Гиссарского хребта на примере Яккабогского лесничества //Экономика и
социум. –
2022.
–
№. 11
-2 (102).
–
С. 518
-529.
1210
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
13.
Nazarov I., Toshev X. Tabiiy geografik rayonlashtirishning metodologik asoslari va
amaliyot. Tabiiy va iqtisodiy geografik rayonlashtirishning dolzarb muammolari. Ilmiy-
amaliy konferensiya materiallari. T.: 2004
14.
Назаров М., Муртазаев Б., Якшибоев Б. Антропоген ландшафтларни тадқиқ
-
этишнинг илмий ва назарий асослари //Экономика и социум. –
2022.
–
№. 3
-2 (94).
–
С. 726
-731.
15.
Прокаев В.И. Физико
-
географическое районирование. Москва, 1983,176 стр.
16.
Soliyev A. Iqtisodiy geografiya: nazariya, metodika va amaliyot.
Toshkent, “Kamalak”
nashriyoti 2013y.
17.
Танфильев Г.И. «Физико
-
географические области Европейской России». Трудн
Вольного экономического обшества. 1987, №1 стр. 1
-30.
18.
Физико
-
географический атлас мира. Москва 1964.
19.
O’zbekiston Milliy Atlasi ʼʼ I
-II- jild.-Toshkent., 2020
