1211
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ANTROPOSENTRIK TILSHUNOSLIK
Fayziyeva Hafiza Alisher qizi
Namangan davlat pedagogika instituti, 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15726514
Annotatsiya.
Ushbu maqolada antroposentrik tilshunoslik, uning yuzaga kelishi, mazkur
yo’nalishning jahon tilshunosligida tutgan o’rni haqida so’z boradi. O’zbek tilshunosligida
antroposentrik tilshunoslikning rivojlanishi, bu oqimga hissa qo’shgan olimlar, olib borilgan
tadqiqot ishlari haqida ma’lumot beriladi.
Shuningdek, maqolada antroposentrik
tilshunoslikning yo’nalishlariga ham to’xtalinadi.
Kalit so’zlar
: antroposentrik tilshunoslik, grammatik tizim, strukturalizm, lisoniy ong,
paradigma.
Annotation.
This article is about anthropocentric linguistics, its emergence and the role
of this directions in world linguistics. The development of anthropocentric linguistics in Uzbek
linguistics, the scientists who contributed to this direction and the research work carried out are
provided. The article also is about the directions of anthropocentric linguistics.
Key words:
anthropocentric linguistics, grammatical system, structuralism, paradigm.
Аннотация.
В данной статье говорится об антропоцентрической лингвистике, ее
возникновении, месте этого направления в мировой лингвистике
.
В узбекском
языкознании
развитие
антропоцентрической
лингвистики
освещается
через
исследования учёных, внёсших вклад в это направление. Также в статье упоминаются
основные направления антропоцентрической лингвистики
.
Ключевые слова:
антропоцентрическая лингвистика, грамматическая система,
структурализм, языковое сознание, парадигма
.
KIRISH
XX asrning so
’
nggi yillariga kelib tilshunoslikka yangi yo
’
nalish kirib keldi.An
’
anaviy
grammatik tizimdan farqli o
’
laroq, tilga shunchaki ma
’
lum bir qoliplashgan tizim sifatida emas,
balki inson ruhiyati, hissiyoti, kechinmalari ifodasi sifatida qarash shakllandi.Shu tariqa
tilshunoslikda markazida inson turuvchi yangi yo
’
nalish antroposentrik tilshunoslik shakllandi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, bu oqimda til va inson munosabatlari, ularning bog’liqligi
ifodalanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
XX asrning oxirlarida shakllangan antroposentrik tilshunoslik “tilshunoslikda tub burilish
sifatida baholanib, bu borada ko’plab tadqiqotlar yaratilmoqda”.
S.G.Vorkachev antroposentrik tilshunoslikni shunday ta’riflaydi: “Tilshunoslikda antroposentrik
burilishning yuzaga kelishi strukturalizmning tilni tadqiq etishning “o’zida va o’zi uchun”
tamoyilini chetga surib, asosiy e’tiborini shaxs omiliga qaratdi”
. Professor N.Mahmudov
antroposentrik tilshunoslik haqida o’z fikarlarini quyidagicha bayon etadi: “Tilning ana shunday
obyektiv xususiyatiga muvofiq ravishda antroposentrik paradigmada inson asosiy o’ringa
chiqariladi, til esa inson shaxsini tarkib toptiruvchi bosh unsur hisoblanadi”.
1
Nurmonov A. Mustaqillik davrida o’zbek tilshunosligi taraqqiyoti/ Tanlangan asarlar. 3 jildlik. –
Toshkent, 2012.
3-jild.
–
B. 38.
2
Vorkachev S.G. Lingvokulturologiya, yazikovaya lichnost, konsept: stanovleniye antroposentricheskoy paradigm v
yazikoznanii / Filologicheskiy nauki.
–
2001.- N_1.
–
C.64.
1212
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Antroposentrik tilshunoslikni “asosiy e’tibor nutqiy faoliyat bajaruvchisi, ya’ni nutq
tuzuvchi va uni idrok etuvchi til egasiga qaratildi…Shaxs omilining tadqiqi tilshunoslik fanining
psixologiya, falsafa, mantiq, madaniyatshunoslik kabi fanlar bilan bir nuqtada kesishishiga ham
olib keldi”
deya e’tirof etadi Durdona Xudoyerganova. Shuningdek, ilmiy paradigmaga “til
egasi” kategoriyasining kiritlishi tilshunoslikda shaxs, lisoniy ong, tafakkur, faoliyat, mentallik,
madaniyat kabi tushunchalarning yanada faollashishini taqozo etadi.
Bugungi kunda taraqqiy
etib borayotgan tilshunoslik yo’nalishlaridan biri bo’lgan antroposentrik tilshunoslik rivoji uchun
yuqorida nomlari keltrilgan tilshunos olimlar, shuningdek, Safarov Sh.,
G’ulomov M., Tursunov
Y., Karimov E.
kabilar o’z hissalarini qo’shdilar.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqot antroposentrik tilshunoslik metodologiyasiga bag’ishlanadi. Maqolada
antroposentrik tilshunoslikni yuzaga kelishi va uning rivojlanib borayotgan yo’nalishlariga urg’u
beriladi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Antroposentrik tilshunoslik tilda inson faktori natijasida yuzaga kelgan tilshunoslik
yo’nalishlaridan biri hisoblanadi.
Antroposentrik tilshunoslik tilshunoslik maydonida bo’y
ko’rsatgandan so’ng tilga bo’lgan qarashlar o’zgardi. Endi til bu shunchaki grammatik
belgilardan iborat tizim emas, balki til orqali yuzaga chiqadigan nutq va bu nutqning so’zlovchi
shaxsga aloqadorligiga e’tibor qaratildi.
Antroposentrik tilshunoslik doirasida ko’plab olimlar
ilmiy faoliyat olib borganlari natijasida bu sohada bir qator yutuqlarga erishildi va
antroposentrizm hodisasi haqida qimmatli ma’lumotlar o’quvchilarga yetkazildi.
Mazkur tilshunoslik tarmog’i bugungi kunda rivojlanib kelayotgan yo’nalishlardan biri
bo’lib, o’z navbatida bir nechta turlarga bo’lindi. Tilda inson omilining qaysi jihati
ifodalanishiga ko’ra psixolingvistika, etnolingvistika, lingvokulturologiya, neyrolingvistika va
boshqa shu kabi turlarga bo’lindi. Har qaysi yo’nalish tilning insonga xos bo’lgan u yki bu
xususiyatni o’zida ifodalashi bilan bir
-biridan farq qiladi. Masalan, psixolingvistika inson
ruhiyati va tilning uzviyligi bo’lsa, lingvokulturologiya madaniyat va tilning o’zaro chambarchas
bog’liqligini ifodalash maqsadida yuzaga kelgan.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, antroposentrik tilshunoslik tilda inson omilining
ifodasi o’laroq shakllangan tilshunoslikning yo’nalishlaridan biri bo’lib, bu soha doirasida yana
ko’plab psixolingvistika, lingvokulturologiya, neyrolingvistika, kompyuter lingvistikasi,
etnolingvistika, pragmalingvistika kabi tarmoqlar rivojlanmoqda. Soha doirasida mutaxassis
olimlar tomonidan olib borilgan va bugungi kunda davom etayotgan ilmiy izlanishlar
antroposentrik tilshunoslikning yangidan yangi qirralarini ochmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Nurmonov A. Mustaqillik davrida o’zbek tilshunosligi taraqqiyoti/ Tanlangan asarlar. 3
jildlik.
–
Toshkent, 2012. 3-jild.
–
B. 38.
2.
Vorkachev S.G. Lingvokulturologiya, yazikovaya lichnost, konsept: stanovleniye
antroposentricheskoy paradigm v yazikoznanii / Filologicheskiy nauki.
–
2001.- N_1.
–
C.64.
3
Xudoyberganova D. Matnning antroposentrik tadqiqi.
–
Toshkent, 2013.
–
B. 6.
4
Vorkachev S.G. Lingvokulturologiya, yazikovaya lichnost, konsept: stanovleniye antroposentricheskoy paradigm v
yazikoznanii / Filologicheskiy nauki.
–
Moskva, 2001.- N_1.
–
C.64.
1213
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
3.
Xudoyberganova D. Matnning antroposentrik tadqiqi.
–
Toshkent, 2013.
–
B. 6.
4.
Vorkachev S.G. Lingvokulturologiya, yazikovaya lichnost, konsept: stanovleniye
antroposentricheskoy paradigm v yazikoznanii / Filologicheskiy nauki.
–
Moskva, 2001.-
N_1.
–
C.64.
5.
Shokirova X. Oʻzbek tilida kesimlik kategoriyasi: shaxs aktanti va uning nutqiy
voqelanishi. Filol.fan. nomz. diss.
–
Toshkent, 2019.
–
127 b.
6.
Shokirova X. Tilning lingvosemiotik strukturasi (semantik-sigmatik, sintaktik-pragmatik
aspekt asosida). Filol.fan. doktori diss.
–
Fargʻona, 2022. –
240 b.
7.
Shokirova X. Savodxonlik asoslari.
–
Fargʻona, Classic. 2023.–
174 b.
8.
Shokirova X. Oʻzbek tilining sohada qoʻllanishi. –
Fargʻona, Poligraf Super servis. 2023.
–
268 b.
9.
Shokirova X. Mazmuniy sintaksis.
–
Fargʻona, Classic. 2023. –
206 b.
10.
Shokirova Kh. The issue of speech act in pragmatics. Theoretical & Applied
Science.2020.06. DOI: 1015863/TAS. SOI:1.1/ TAS.
11.
Shokirova X. Kesimlik kategoriyasi va shaxs aktanti.
–
Toshkent, 2012.
–
85 b.
12.
Shokirova X.
Ta’limda innovatsion texnologiyalar. –
Toshkent, 2013.
–
25 b.
13.
Шокирова Х. Семиотик модел концепцияси. –
Қўқон давлат педагогика институти
Илмий хабарлари. 2024, 4
-
сон. –
1840 б.
14.
Khavaskhon Shokirova. The Semiotic System and Structure of Language.Emergent:
Journal of Educational Discoveries andLearning (EJEDL)Vol:4, No 1, 2025, Page: 1-5.
