ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1293
TILSHUNOSLIKDA POLIFUNKSIONALLIK MASALASI
Berdimurodova Sohiba
TAFU 1-
bosqich magistranti O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15734564
Annotatsiya.
Mazkur maqolada tilshunoslikdagi polifunksionallik hodisasi nazariy
jihatdan ko‘rib chiqiladi. Til birliklarining bir vaqtning o‘zida bir necha vazifani bajarish
xususiyati
lingvistik
tizimning
murakkabligini,
ijtimoiy-kommunikativ
muhitga
moslashuvchanligini ifodalaydi. Maqoladagi polifunksionallik tushunchasining mohiyati, turli til
darajalarida namoyon bo‘lishi, kontekst bilan bog‘liqligi va amaliy tilshunoslikdagi ahamiyati
yoritiladi. Shuningdek, bir qator olimlarning polifunksionallik haqidagi nazariyalari tilga
olinadi.
Kalit so‘zlar:
Polifunksionallik, til birliklari, kontekst, til funksiyalari, ko‘p ma’nolilik,
leksema, polisemiya, frazeologik, morfemik, sintaktik.
Kirish.
Zamonaviy tilshunoslikda tilning funksional imkoniyatlari alohida e’tibor markazida
turadi. Til faqat aloqa vositasi bo‘lib qolmasdan, inson tafakkuri, madaniyati va ijtimoiy
faoliyatining ajralmas qismi sifatida ham o‘rganiladi. Shu jihatdan, til birliklarining
polifunksionallik xususiyati lingvistik tahlilning markaziy tushunchalaridan biri bolib qolmoqda.
Tilshunoslar fikricha, har qanday til birligi ma’lum bir kontekstda bir necha vazifani
bajarishi mumkin. Bu holat lingvistik birliklarning semantik, pragmatik va stilistik ko‘lamini
kengaytiradi.
Tilshunoslikda polifunksionallik terminining qo‘llanilishi Roman Yakobsonning til
funksiyalari haqidagi g‘oyalari bilan bevosita bog‘liq. Uning fikricha, til kamida olti asosiy
funksiyani bajaradi: referensial (axborot uzatish), ekspressiv (emotsional holat ifodasi), konativ
(ta’sir o‘tkazish), fatik (aloqani ushlab turish), metalingvistik (til haqida fikr bildirish) va poetik
(badiiy ifoda). Til birliklarining bitta matnda ushbu funksiyalarning bir nechtasini bajarishi
mumkin, bu esa polifunksionallik hodisasining mohiyatini belgilaydi. Leksemaning birdan ortiq
ma’no anglatish hodisasi ko‘p ma’nolilik yoki polisemiya deyiladi. Birdan ortiq ma’no anglatadigan
leksema esa ko‘p ma’noli, polisemem, polisemantik leksema sanaladi.
Polisemiya har qanday tilda salmoqli o‘rin tutadi. Til boyligi faqat ibora, maqollar bilan
emas, balki so‘zlarning leksik (lug‘aviy) ma’nolari bilan ham o‘lchanadi. So‘z ma’nolarining rang
-
barangligi, ya’ni so‘zlarning ko‘p ma’noliligi –
polisemiya til boyligida o‘z o‘rniga ega.
Tildagi polisemiya hodisasi juda qadimdan olimlar diqqat markazida bo‘lgan. Mashhur
leksikograf Mahmud Qoshg‘ariy “Devonu lug‘atit turk” kitobida turkiy polisemantik so‘zlarni qayd
etadi. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy ham “Muhokamat ul
-
lug‘atayn” asarida so‘z ma’nolariga
alohida to‘xtaladi: ularni ona tilining boyliklaridan biri, deb hisoblaydi. Alisher Navoiy ko‘p
ma’noli (polisemantik) so‘zni omonimdan farqlaydi, shuningdek, bir so‘zning ichidagi turli ma’no
nozikliklari haqida alohida fikr yuritadi
1
Hakimova M. Semasiologiya.
–
Toshkent, 2008.
–
B. 33.
–
100 b.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1294
Polisemiya hodisasiga sof lingvistik nuqtai nazardan yondashish fransuz semasiologi
M.Brealdan boshlandi. Shundan keyin bu hodisa haqida turli qarashlar yuzaga kela boshladi.
Polisemiyani baholash tilshunoslar orasida ziddiyatli fikrlarga sabab bo‘ldi. Ba’zi
olimlarning fikricha, “ideal” tilda so‘z faqat bitta ma’noga ega bo‘lishi va har bir ma’no alohida
nomga ega bo‘lishi kerak. Biroq bu bir qarashda qulay ko‘rinishi mumkin, aslida so‘zlarning
“biryoqlamaligi” til imkoniyatlarini pasaytirib, uni milliy o‘zlikdam mahrum etadi. Ko‘pchilik
olimlar haqli ravishda so‘zlarning noaniqligini tilning zaifligi emas, balki til boyligining bir
ko‘rinishi deb biladilar. Ko‘p ma’nolilik tilning cheksiz imkoniyatlarini e’tirof qiladi, chunki so‘z
boyligi nafaqat so‘zlar, balki ularning qiymatlarining xilma
-
xilligida, so‘zlarning yangi semantik
farqlarni olish qobiliyatidir. So‘zdagi yangi ma’nolarning rivojlanishi til leksik resurslaridan ijodiy
foydalanish ko‘lamini beradi.
M.Mirtojiyev polisemiya bilan chalkashlikni yuzaga keltiruvchi
yondosh hodisalar sifatida konversiya, omonimiya, frazani ko‘rsatadi. Polisemiya va ular asosida
hosil bo‘lgan omonimlarni farqlashda ichki semantik bog‘liqlikning xiralashganligiga asoslanish
kerak bo‘ladi. Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, M.Mirtojiyev polisemiya hodisasini monografik planda
tadqiq qilgan. Olim polisemiyani quyidagicha guruhlab o‘rgandi:
1.Polisemiya va unga yondosh hodisalar.
2.Polisemiyaning yuzaga kelishi.
3.Polisemiya klassifikatsiyasi.
4.Polisemiyada so‘z strukturasi.
R.Sayfullayeva va bir qator olimlar tomondan yaratilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”
darsligida polisemiyaning leksik, frazeologik, morfemik, sintaktik turlari ajratiladi. Darslikda bir
ma’noli va ko‘p ma’noli so‘zlar formal tilshunoslikda farqlanganligi, nazariy leksikologiyada esa
bir sememali va ko‘p sememali leksema farqlanishi alohida ta’kidlanadi.
Polifunksionallikning til birliklariga xosligi olimlarga ma’lum bo‘lib kelgan. Ammo turli
davrlarda bu haqiqatga munosabat boshqa bo‘lgan. Xususan, rus tilshunosligida polisemiyaning til
harakatidagi muhim o‘rni doim an’anaviy yo‘nalish doirasida tan olingan; aksincha, strukturalistik
tushunchalarda so‘zning noaniqligi asabiylashtiruvchi holat sifatida e’tiborga olinmaydi. Shu sabali
tilda har doim mavjud bo‘lgan ko‘p funksionallik tilshunoslar orasida noaniq fikrlarni keltirib
chiqaradi. Ayrim so‘zlardan leksik ma’no izlash, so‘zlar polifunksionalligini polisemiya bilan
adashtirish va ba’zan polisemiyani omonimiyadan farqlamaslik xollarini yuzaga keltiradi. Ko‘p
lingvistik asarlarda polifunksionallik omonimiya hodisalariga nisbatan qaraladi.
Polisemiya ma’lum bir so‘zning bir necha leksik ma’noga ega bo‘lishidir. So‘zlar
polifunksionalligining yuzaga kelishi esa konversiya bilan bog‘liq. Konversiya ma’lum bir so‘zning
hech qanday affiks olmagan holda boshqa so‘z turkumi vazifasida kelish hodisasidir. Konversiyaga
ko‘ra ayrim so‘z leksik ma’nosi ikkinchi turkum vazifasini ham olib, qayd etilishi o‘sha so‘zning
polifunksional holda berilishidan kelib chiqadi.
Yaxshi notiq, yaxshin gapirdi
gapida
yaxshi
sifati
ham o‘z vazifasida qo‘llangan, ham ravish vazifasini olgan –
adverbializatsiya sodir bo‘lgan,
polifunksional so‘z yuzaga kelgan.
2
Mirtojiyev M. O‘zbek tilida polisemiya. –
Toshkent: Fan, 1984. - B. 14.
–
135 b.
3
Голуб И. Стилистика русского языка. Учеб. пособие
// http: www.hi-edu.ru
4
G.Sh.Kahramono
vna.O‘zbek tili semantik analizatorining lingvistik asoslari. –
Farg‘ona, 2022. –
143 b.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1295
Yana shuni aytish kerakki, fe’llarning ko‘makchi ma’nosi ham polisemantik so‘z tarkibini
tashkil qilmaydi. Aksincha, u grammatik vazifa bajaradi. Shunga ko‘ra aytish mumkinki, u ham
polifunksionallik uchun vosita bo‘ladi.
Polifunksionallik hodisasi grammatik omonimiya deb ham ataladi. V.V.Vinogradov
omonimiyani grammatik omonimiya (polifunksionallik) va leksik omonimiya (omonimiya)larga
ajratadi. A.T.Krivonosov shunday yozadi: “Agar biz an’anaga rioya qilsak, sinfdan sinfga o‘tishda
semantik invariantni saqlab qoladigan leksemalarni polifunksionl leksemalar, sinfdan sinfga
o‘tishda semantik invariantni saqlab qolamaydigan leksemalarni omonimik leksemalar, deb
hisoblashimiz mumkin.
Hozirgi zamon ingliz tilida polifunksionallik xususiyatiga ega so‘z turkumlari mavjud.
Ingliz tilida polifunksionallik muammosi so‘zlarning leksik va grammatik kategoriyaga
bo‘linishi bilan bog‘liq. Morfologik oppozitsiyalar tizimi yetishmaydigan, lekin rivojlangan,
sintaktik aloqalarning turlari har doim aniq belgilanmagan ingliz tilida, so‘zning u yoki bu nutq
qismlari nazariyada ham, amaliyotda ham qiyinchilikn tug‘dirishi mumkin. Demakki, jahon
tilshunosligida ham mazkur hodisaga turli nuqtai nazardan yondashilgan bo‘lib, yakdil ilmiy xulosa
mavjud emas.
Tilshunosligimizda polifunksionallik masalasiga doir qator ishlar amalga oshirilgan. Bu
muammo tahliliga bag‘ishlangan Y.Tojiyev, J.Eltazarov, N.Qodirova, G.Sulaymonova, T.Valiyev,
A.Botirova va boshqalarning tadqiqotlari alohida qimmatga ega.
M.Mirtojiyev “O‘zbek tili semasiologiyasi” kitobida polisemiya va unga yondosh hodisalar
haqida fikr yuritganda polifunksionalik masalasiga to‘xtalib o‘tadi. Polisemiya ma’lum bir so‘zning
bir necha leksik ma’noga ega bo‘lishi deb qaralsa, so‘zlar polifunksionalligining yuzaga kelishi esa
konversiya bilan bog‘liq. Tilshunos A.Hojiyev “Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati”da
konversiyaga quyidagicha ta’rif beradi. Konversiya –
so‘zning fonetik va morfologik jihatdan
o‘zgarmay, bir so‘z turkumidan boshqa bir so‘z turkumiga o‘tishi, shu yo‘l bilan yangi bir so‘z hosil
bo‘lishi. Konversiyaga ko‘ra ayrim so‘z leksik ma’nosi ikkinchi turkum vazifasini ham olib, qayd
etilishi o‘sha so‘zning polifunksional holda berilishi bo‘ladi.
Ma’lum bo‘ladiki, til birliklarining polifunksionalligi masalasida turli fikr
-mulohazalar
ifodalangan. Ularni umumlashtirib, quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
1) til birliklariga xos polifunksionallikni polisemiya doirasida o‘rganish;
2) polisemiya va omonimiya oralig‘idagi bog‘lovchi bo‘g‘in;
3)so‘z semantik strukturasidagi turli so‘z turkumlariga xos ma’nolarning sinkretizmi;
4)polisemantiklik xususiyati susaygan, biroq omonimlik darajasiga yetmagan birlik.
Xulosa.
Kishilarning eng muhim aloqa vositasi bo‘lgan til polifunksional xususiyatga egadir.
Haqiqatan ham, u faqat kommunikativ vazifa bajarmay, til egalarinining ob’yektiv olam
haqidagi bilimlarni o‘zida saqlab, kelajak avlodga yetkazuvchi, tinglovchiga ta’sir o‘tkazuvchi
hamda ma’lum axborot ob’yektiga baho berishi bilan xarakterlanadi. To‘g‘ri ta’kidlanganidek,
xalqaro sun’iy til o‘z sistemasining ba’zi afzalliklariga qaramay, kishilikning polifunksional tili
vazifasini bajara olmaydi. U tabiiy milliy tillarga nisbatan ikkilamchi, yordamchidir.
5
G.Sh.Kahramonovna.O‘zbek tili semantik analizatorining lingvistik asoslari. –
Farg‘ona, 2022. –
143 b.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1296
Ko‘rinadiki, ijtimoiy hodisa sifatida tilning o‘zi polifunksional tabiatga ega. Shunday ekan,
uning ichki tuzilish birliklari ham polifunksional xususiyat kasb etishi tabiiy xoldir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Hakimova M. Semasiologiya.
–
Toshkent, 2008.
–
B. 33.
–
100 b.
2.
Mirtojiyev M. O‘zbek tilida polisemiya. –
Toshkent: Fan, 1984. - B. 14.
–
135 b.
3.
Голуб И. Стилистика русского языка. Учеб. пособие
// http: www.hi-edu.ru
4.
G.Sh.Kahramonovna.O‘zbek tili semantik analizatorining lingvistik asoslari. –
Farg‘ona,
2022.
–
143 b.
