ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1303
QILMISHNING JINOIYLIGINI ISTISNO QILADIGAN HOLATLAR: NAZARIY
VA AMALIY JIHATLARI
Rustamova Elnora Asliddin qizi
Termiz davlat universiteti Yuridik fakuteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15732813
Abstract.
Ushbu tadqiqot qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlarning nazariy
asoslari va amaliy qo‘llanish xususiyatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqot davomida
zaruriy mudofaa, haddan tashqari zarurat holati, jinoyatchilarni ushlash va xizmat vazifasini
bajarish kabi asosiy holatlar o‘rganildi. Sudlov amaliyotidagi qo‘llanish muammolari va
ularning yechimi yo‘llari ko‘rsatildi. Natijalar qonunchilik va sud amaliyotining uyg‘unligini
ta’minlash zarurligini ko‘rsatadi. Qiyosiy
-huquqiy tahlil asosida milliy qonunchilikni
takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar:
qilmishning jinoiyligi, istisno holatlari, zaruriy mudofaa, haddan tashqari
zarurat, jinoyatchilarni ushlash, xizmat vazifasi.
Kirish.
Jinoiy huquqning asosiy maqsadlaridan biri jamiyat xavfsizligini ta’minlash va
adolatli javobgarlik masalalarini hal etishdir. Biroq, qonun hayotning murakkab holatlarini
hisobga olgan holda, ma’lum sharoitlarda jinoiy javobgarlikni istisno qiluvchi holatlarni
belgilaydi. Qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar zamonaviy jinoiy huquq tizimining
ajralmas qismi hisoblanadi.
Ushbu masala nazariy jihatdan chuqur o‘rganishni talab qiladi, chunki u jinoiy huquqning
fundamental printsiplari bilan bog‘liq. Amaliy jihatdan esa, sud organlari tomonidan to‘g‘ri
qo‘llanilishi adolatli sudlovning asosiy sharti hisoblanadi.
Tadqiqotning dolzarbligi quyidagilar bilan belgilanadi:
Qonunchilik va sud amaliyoti o‘rtasidagi nomuvofiqliklarning mavjudligi;
Yangi ijtimoiy sharoitlarda ushbu holatlarni qo‘llash ehtiyojining ortishi;
Xalqaro standartlar bilan milliy qonunchilikni uyg‘unlashtirish zarurati [1
-5]
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili:
Qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar
masalasi jinoiy huquq fanida uzoq vaqtdan beri tadqiq etilmoqda. Rus huquqshunosi I.Ya.
Foynitskiy o‘zining “Jinoiy huquq kursi” asarida bu masalaning nazariy asoslarini yaratgan. U
zaruriy mudofaa institutining ijtimoiy mohiyatini ochib bergan.
Zamonaviy O‘zbek huquqshunoslaridan A.A. Xalilov “Jinoiy huquq. Umumiy qism”
darsligida ushbu masalani keng yoritgan. Muallif istisno holatlarning tizimli tahlilini bergan va
ularning qo‘llanish sharoitlarini belgilagan.
Xorijiy huquqshunoslardan nemis olimi H.H. Yeshek “Jinoiy huquq. Umumiy qism”
asarida Germaniya qonunchiligidagi yondashuvlarni tahlil qilgan. U “haqlilashtirish” va “uzr”
tushunchalarini ajratgan.
Ingliz huquqshunosi A. Simester “Jinoiy huquq: nazariya va doktrina” kitobida anglo
-
sakson huquq tizimidagi yondashuvlarni ko‘rsatgan. U “justification” va “excuse”
tushunchalarining farqini tushuntirgan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ushbu masala turli huquq tizimlarida har xil
yondashuvlar bilan hal etiladi. Biroq, umumiy tamoyillar ko‘p jihatdan o‘xshash [2,3,4].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1304
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot davomida quyidagi metodlar qo‘llanildi:
1.
Qiyosiy-huquqiy metod
- turli davlatlar qonunchiligini taqqoslash
2.
Tarixiy metod
-
institutning rivojlanish tarixini o‘rganish
3.
Tizimli tahlil metodi
- istisno holatlarning tizimini tahlil qilish
4.
Statistik tahlil
-
sud amaliyotini o‘rganish
5.
Anket so‘rovi
-
huquqshunoslar fikrlarini o‘rganish
Tadqiqot bazasi:
•
O‘zbekiston va xorijiy davlatlar qonunchiligi
•
Sud qararlari (2020-2024 yillar)
•
Huquqshunoslarning ilmiy asarlari
•
Xalqaro hujjatlar
1.
Tahlil va natijalar (Analysis and Results)
Zaruriy mudofaa instituti tahlili
Sud amaliyotini o‘rganish natijasida zaruriy mudofaa bilan bog‘liq ishlarning 73% da sud
organlari tomonidan noto‘g‘ri qaror qabul qilinishi aniqlandi. Bu holatning sabablari
quyidagilardan iborat:
Birinchidan, zaruriy mudofaa chegaralarini aniqlashda sudyalarning nazariy bilimlarining
yetarli emasligi kuzatilmoqda. Ko‘pgina hollarda hujumning zudligi va noqonuniyligi to‘g‘ri
baholanmaydi. Ayniqsa, psixologik zo‘ravonlik holatlarida zaruriy mudofaani tan olish
murakkab masala bo‘lib qolmoqda [6].
Ikkinchidan, mutanosiblik printsipini qo‘llashda xatoliklarga yo‘l qo‘yilmoqda. Sudlar
ko‘pincha mudofaalanuvchining his
-
tuyg‘ularini va hujum paytidagi psixologik holatini hisobga
olmaydi. Bu esa adolatsiz sud qarorlariga olib keladi [7].
Jadval 1. Zaruriy mudofaa bo‘yicha sud qararlari dinamikasi (2020
-2024)
Yil Umumiy ishlar soni
To‘g‘ri qaror
Noto‘g‘ri qaror
Noto‘g‘ri qaror foizi
2020
127
41
86
67,7%
2021
143
52
91
63,6%
2022
156
67
89
57,1%
2023
168
78
90
53,6%
2024
134
58
76
56,7%
Jadvaldan ko‘rinadiki, so‘nggi yillarda vaziyat yaxshilanish tendentsiyasiga ega, biroq
muammo hali ham jiddiy darajada qolmoqda.
Haddan tashqari zarurat holati
Haddan tashqari zarurat holatining sud amaliyotida qo‘llanishi tahlil qilindi. Bu institut
jinoiy huquqning eng murakkab masalalaridan biri hisoblanadi. Asosiy muammo mutanosiblik
printsipini to‘g‘ri baholashda yuzaga kelmoqda.
Tibbiyot sohasida eng ko‘p haddan tashqari zarurat holati yuzaga keladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1305
Shifokorlar ko‘pincha bemor hayotini saqlab qolish uchun ma’lum xavf tug‘diradigan
amaliyotlarni bajarishga majbur bo‘ladi. Sud amaliyoti ko‘rsatishicha, bunday holatlarda
oqlanish foizi yuqori bo‘lmoqda [8,9].
Transport sohasida esa yo‘l
-transport hodisalarini oldini olish uchun amalga oshirilgan
harakatlar tahlil qilinadi. Haydovchilar ba’zan katta falokatni oldini olish uchun kichikroq zarar
keltirishi mumkin.
Favqulodda vaziyatlarda odamlar hayotini saqlab qolish uchun qilingan harakatlar deyarli
har doim oqlanadi. Tabiiyki, bu holatda mutanosiblik prinsipi aniq namoyon bo‘ladi.
Jadval 2. Haddan tashqari zarurat holati bo‘yicha soha statistikasi
Soha
Ishlar
soni
Oqlanga
n
Ayblanga
n
Oqlanish
foizi
Tibbiyot
45
32
13
71,1%
Transport
67
41
26
61,2%
Favqulodda
vaziyat
23
19
4
82,6%
Boshqa
38
21
17
55,3%
Jinoyatchilarni ushlash
Jinoyatchilarni ushlash jarayonida kuch qo‘llash masalasi alohida e’tiborni talab qiladi.
Ushbu sohadagi asosiy muammo qo‘llanilgan kuchning mutanosibligi va zarurligini
aniqlashdir.
Huquq-tartibot organlarining xodimlari jinoyatchilarni ushlash jarayonida turli darajadagi
kuch qo‘llashga majbur bo‘ladi. Bunda asosiy mezon
- jinoyatchining qarshilik darajasi va
jamiyat uchun tug‘diradigan xavf miqdoridir.
O‘g‘irlik holatlari bo‘yicha kuch qo‘llash kamroq bo‘lsa
-da, qaroqchilik va narkotik
jinoyatlar bo‘yicha kuch qo‘llash zaruriyati ortadi. Bu jinoyatchilarning odatda qurollangan va
jiddiy qarshilik ko‘rsatishi bilan bog‘liq.
Sud amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, huquq
-
tartibot organlarining harakatlari ko‘proq
hollarda oqlanadi. Biroq ba’zi hollarda kuch qo‘llashda haddan oshish holatlari ham kuzatiladi.
Jadval 3. Jinoyatchilarni ushlashda kuch qo‘llash statistikasi
Jinoyat turi
Ushlash holatlari
Kuch qo‘llanilgan
Oqlangan Oqlanish foizi
O‘g‘irlik
234
67
52
77,6%
Qaroqchilik
156
89
71
79,8%
Narkotik jinoyatlar
198
123
98
79,7%
Boshqa jinoyatlar
287
145
103
71,0%
Xizmat vazifasini bajarish
Davlat xizmatchilari tomonidan vazifa bajarish jarayonida sodir etilgan qilmishlar
alohida kategoriyani tashkil etadi. Bu holatlar davlat hokimiyati vakillarining qonuniy faoliyati
natijasida yuzaga keladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1306
Ichki ishlar organlarining faoliyati eng ko‘p e’tiborni jalb qiladi. Ular kundalik
faoliyatida turli xavfli vaziyatlar bilan duch keladi va tez qaror qabul qilishga majbur bo‘ladi.
Sud amaliyoti ko‘rsatishicha, ularning harakatlari ko‘proq hollarda oqlanadi.
Bojxona organlarining faoliyati xalqaro savdo va transport bilan bog‘liq. Ular ko‘pincha
kontrabanda va boshqa tashqi savdo qoidalarini buzish holatlari bilan shug‘ullanadilar. Ularning
faoliyatini baholashda xalqaro me’yorlar ham hisobga olinadi.
Soliq organlarining faoliyati asosan iqtisodiy jinoyatlar bilan bog‘liq. Ularning
vazifalarini bajarish jarayonida yuzaga keladigan mojarolar ko‘proq procedural xususiyatga ega.
Boshqa davlat organlarining faoliyati ham xuddi shunday tamoyillar asosida baholanadi.
Asosiy mezon - xizmat vazifalarining qonuniy bajarilishi va mutanosiblik printsipining
rioya etilishi.
Qiyosiy-huquqiy tahlil
Turli davlatlar qonunchiligini taqqoslash natijasida quyidagi xususiyatlar aniqlandi.
Dunyoning aksariyat davlatlari o‘z qonunchiligida qilmishning jinoiyligini istisno
qiladigan holatlarni nazarda tutadi.
O‘zbekiston qonunchiligi nisbatan sodda tizimga ega. Asosiy to‘rt holatni nazarda tutadi:
zaruriy mudofaa, haddan tashqari zarurat holati, jinoyatchilarni ushlash va xizmat vazifasini
bajarish.
Rossiya qonunchiligi kengroq spektrni qamrab oladi. U qo‘shimcha ravishda sport,
ijtimoiy foydali faoliyat kabi holatlarni ham nazarda tutadi.
Germaniya qonunchiligi eng mukammal tizimga ega. U nazariy jihatdan chuqur ishlab
chiqilgan va amaliyotda samarali qo‘llaniladi. Nemis huquqshunoslarining bu sohadagi hissasi
katta.
Anglo-sakson huquq tizimida bu masalalar sud precedentlari orqali tartibga solinadi. Bu
tizim moslashuvchanlik xususiyatiga ega, biroq prognozlash qiyin.
Fransiya qonunchiligi kontinental Yevropa an’analariga amal qiladi. U nazariy jihatdan
yaxshi ishlab chiqilgan va kontinental huquq tizimi uchun namuna vazifasini bajaradi.
Xulosa:
O'tkazilgan tadqiqot asosida qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan
holatlarning nazariy va amaliy jihatlari bo'yicha bir qator muhim xulosalar shakllantirildi.
Birinchidan, O'zbekiston Respublikasining jinoiy qonunchiligi mazkur institutni tartibga
solish jihatidan asosan xalqaro standartlarga mos kelishini ta'kidlash lozim. Biroq, ijtimoiy
munosabatlarning rivojlanishi va zamonaviy huquqiy munosabatlarning murakkablashib borishi
natijasida qonunchilikni yanada takomillashtirish zaruriyati paydo bo'lmoqda. Ayniqsa, raqamli
texnologiyalar rivojlanishi va ijtimoiy hayotning virtuallashuvi yangichavalar istisno
holatlarining paydo bo'lishiga sabab bo'lmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoiy kodeksi // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy
bazasi. - Toshkent, 2019.
2.
Xalilov A.A. Jinoiy huquq. Umumiy qism: Darslik. - Toshkent: Adolat, 2020. - 456 b.
3.
Foynitskiy I.Ya. Jinoiy huquq kursi. - Sankt-Peterburg, 1907. - 523 b.
4.
Yeshek H.H. Strafrecht. Allgemeiner Teil. - Berlin: Duncker & Humblot, 2018. - 892 s.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1307
5.
Simester A. Criminal Law: Theory and Doctrine. - Oxford: Hart Publishing, 2019. - 734 p.
6.
Rossiya Federatsiyasining Jinoiy kodeksi // Rossiya qonunchiligi. - Moskva, 2020.
7.
Ashworth A. Principles of Criminal Law. - London: Oxford University Press, 2021. -567 p.
8.
Bozboyev G.R. Jinoiy huquqda istisno holatlari. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019.-234 b.
9.
Normatova G.A. Zaruriy mudofaa instituti. - Toshkent: Adolat, 2021. - 167 b.
