1358
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BASKETBOL O‘YININING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
Dawletbaev Azamat Saparbaevich
Ajiniyaz atinda
ǵi N.M.P.I din` Sport pánleri kafedrasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15754330
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida basketbol o‘yinining
rivojlanish bosqichlari yoritilgan. Basketbolning dastlabki tarixi, Sovet davridagi shakllanishi,
mustaqillikdan so‘nggi rivojlanishi va hozirgi zamonaviy bosqichdagi holati tahlil qilinadi.
Maqolada tarixiy voqealar, federatsiya faoliyati, musobaqalardagi ishtirok, sport infratuzilmasi
va yoshlar basketboli haqidagi ma’lumotlar tizimli tarzda keltirilgan. Shuningdek, xalqaro
hamkorlik, 3x3 basketbol, maktab ligalari va kelajakdagi istiqbolli yo‘nalishlar ham yoritilgan.
Maqola sportshunoslar, o‘qituvchilar, talabalar va basketbol ixlosmandlari uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, O‘zbekistonda basketbol taraqqiyotining bosqichlarini chuqur o‘rganishga
yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Basketbol,
O‘zbekiston sporti,
Basketbol federatsiyasi, 3x3 basketbol FIBA
Asia, Sport maktablari, Yoshlar sporti, Basketbol tarixi, Mustaqillikdan keyingi sport, Sport
infratuzilmasi, Maktab ligase, Murabbiylar tayyorlash.
Basketbol O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda jadal rivojlanayotgan sport
turlaridan biridir. U mamlakatimizda asosan mustaqillikdan so‘ng ommalasha boshlagan bo‘lib,
bugungi kunda maktabgacha yoshdagi bolalardan tortib professional sportchilargacha bo‘lgan
qatlamlarda keng targ‘ib qilinmoqda. Quyida basketbolning O‘zbekistonda bosqichma
-bosqich
rivojlanish jarayoni haqida so‘z yuritamiz.
1. Dastlabki bosqich (Sovet davri
–
1991-yilgacha)
Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan O‘zbekiston hududida basketbol 1950
-yillardan boshlab
bosqichma-bosqich rivojlana boshlagan. Bu davrda sport maktablari, jismoniy tarbiya institutlari
va texnikumlarda basketbol dars sifatida o‘qitilar edi. Respublikalararo musobaqalarda
o‘zbekistonlik sportchilar ham qatnashgan. Biroq bu davrda basketbol keng ommaga emas,
asosan professional sportchilar doirasida mashhur bo‘lgan.
2. Mustaqillikdan keyingi davr (1991
–
2000)
O‘zbekiston 1991
-
yilda mustaqillikka erishganidan so‘ng sport sohasi mustaqil
rivojlanishni boshladi. Shu jumladan, basketbol ham alohida sport turi sifatida rivojlana
boshladi. 1992-
yilda O‘zbekiston Basketbol Federatsiyasi tashkil etildi. Yurtimiz
basketbolchilari Osiyo chempionatlarida ishtirok etishni boshladi. Shu yillarda turli yosh toifalari
bo‘yicha jamoalar shakllantirildi.
3. Taraqqiyot bosqichi (2000
–
2010)
Bu davrda mamlakatda sport inshootlari soni ko‘paydi, shuningdek, viloyatlarda ham
basketbolga e’tibor oshdi. Yoshlar sport maktablarida basketbol bo‘yicha mashg‘ulotlar yo‘lga
qo‘yildi. O‘zbekistonlik hakamlar va murabbiylar xalqaro darajadagi malaka oshirish kurslarida
qatnashdi. Bu bosqichda ayollar basketboli ham rivojlana boshladi.
4. Faollashuv davri (2010
–
2020)
Basketbol bo‘yicha maktab va o‘quv yurtlari o‘rtasida turnirlar, chempionatlar tashkil
etila boshlandi. Yoshlar va talabalar o‘rtasida milliy chempionatlar yo‘lga qo‘yildi.
O‘zbekistonlik basketbolchilar Osiyo o‘yinlari, Jahon chempionatining saralash bosqichlarida
qatnashdi. FIBA (Xalqaro Basketbol Federatsiyasi) bilan hamkorlikda turli loyihalar amalga
1359
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
oshirildi. Basketbol sport maktablari soni oshdi.
5. Zamonaviy bosqich (2020
–
hozirgi vaqtgacha)
Bugungi kunda basketbol O‘zbekistonda yanada rivojlanmoqda. Yoshlar o‘rtasida 3x3
basketbol ommalashmoqda. Sport maktablarida zamonaviy texnologiyalar asosida mashg‘ulotlar
olib borilmoqda. FIBA bilan hamkorlikda hakamlar va murabbiylar tayyorlash, yangi formatdagi
ligalarni tashkil etish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. 2025
-
yilgi Osiyo yoshlar o‘yinlariga
tayyorgarlik doirasida yangi inshootlar qurilmoqda.
Xulosa
O‘zbekistonda basketbol bosqichma
-bosqich rivojlanib, bugungi kunga kelib xalqaro
darajadagi sport turi sifatida shakllandi. Davlatning sportga bo‘lgan e’tibori, yoshlarning
qiziqishi va murabbiylar mehnati tufayli basketbol kelajakda yanada ommalashib, jahon
sahnasida o‘zbekistonlik sportchilarning muvaffaqiyatlari ortishiga xizmat qiladi.
Boshlanish davri: 1913
–
1920
O‘zbekiston hududida basketbol 1913–
1914 yillarda tarqala boshlagani aytiladi, ammo
haqiqiy joriy etilishi 1920-yillarga togri keladi
1920-
yil sentabrda Farg‘onada L. Barxash Farg‘ona basketbol jamoasini tashkil qilib,
to‘p va qoidalar bilan tanishtirdi
Toshkentdagi dastlabki basketbol jamoasi S. Starshiy tomonidan harbiy maktabda
tuzilgan
Rivojlanish davri: 1922
–
1945
•
1922 yildan Sirdaryoda sport olimpiadasiga basketbol kiritildi; jamoalar 5 nafar
o‘yinchidan iborat edi
1934 yilda birinchi Markaziy Osiyo spartakiadasida O‘zbekiston erkak va
ayollar jamoalari birinchi o‘rinni qo‘lga kiritdi
.
1945 yilda Andijonda birinchi Respublika chempionati bo‘lib oʻtdi; 4 jamoa ishtirok
etgan va Samarqand birinchi boʻld
Mustaqillikka yaqinlashish: 1946
–
1990
•
1951 yilda o‘smirlar o‘rtasidagi O‘rta Osiyo birinchiligida Toshkent jamoalari
g‘oliblikni qo‘lga ki
ritdi
•
1961
—1966 yillar davomida Toshkent “Mehnat” jamoasi Sovet Ittifoqi “A”
toifasida muvaffaqiyatli qatnashdi .
•
1973 yildan boshlab kuchli erkaklar jamoasi o‘zoq vaqt “A” toifasida ishtirok etdi
va 1979
–
1980 yillarda oliy ligaga chiqdi .
•
1992-
yilda mustaqillikdan so‘ng tashkil etilgan O‘zbekiston Basketbol
Federatsiyasi (FIBA a’zoligi) basketbol faoliyatini markazlashgan tarzda boshqarishni boshladi
•
O‘zbekiston 1995, 1999, 2001 yillarda FIBA Asia Championshipda qatnashdi;
eng yaxshi natija 1995 yildagi 7-
o‘rin bo‘ldi
1997 yilda Malayziyada boʻlib oʻtgan xalqaro
turnirda O‘zbekiston terma jamoasi uchinchi o‘rin oldi
.
•
FIBA bilan hamkorlik doirasida milliy hakamlar va murabbiylar malaka oshirish
kurslarida qatnashdi
•
2012-yilda FIBA va Vazirliklar bilan makt
ab basketboli bo‘yicha Milliy maktab
ligasi ishga tushdi: oʻquvchi jamoalar tizimli ravishda musobaqalarga jalb qilindi. FIBA
memorandum imzoladi .
•
Hozirgi vaqtga kelib O‘zbekiston ayollar terma jamoasi ham FIBA Asia
Championshipda qatnashmoqda, so‘nggi reytinglar bo‘yicha ularning o‘rni 90–100 oralig‘ida
.
1360
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
•
3x3 basketbol varianti maktab va universitetlarda ommaviylashmoqda: yoshlar
sport kampuslari va yuqori sinflarda ushbu yo‘nalishda turli tadbirlar o‘tkazilmoqda
.
•
Bugungi kunda O‘zbekistonda yuzlab sport zallari va yuzdan ortiq talabga javob
beradigan basketbol maydonchalari mavjud
•
Murabbiy tayyorlash OTMlarning jismoniy madaniyat fakultetlarida amalga
oshiriladi, malakali trenerlar xalqaro kurslarda ishtirok etadi .
•
FIBA ko‘magida hakamlar va murabbiylar uchun xorijiy stajirovkalar tashkil
etilmoqda
•
Bosqichma-bosqich
rivojlanish
:
respublikaning
dastlabki
rudimentar
tashkilotlaridan to mustaqillik davridagi milliy federatsiyagacha, O‘zbekiston basketboli ko‘p
bosqichda taraqqiy etdi.
•
Xalqaro integratsiya
: FIBA a’zoligi, Osiyo chempionatlari, maktab ligalari va
3x3 basketbol orqali O‘zbekiston global maydonga chiqmoqda.
•
Kelajak rejalar
: murabbiylar malakasini oshirish, maktab ligalari va
infratuzilmani rivojlantirish
–
asosiy yo‘nalishlar hisoblanadi.
Erkaklar terma jamoasi
•
Tashkil topgan
: 1992-
yilda (FIBA a’zosi)
.
•
Murabbiy
: hozirda Oleg Levin.
•
Xalqaro natijalar
: Asosiy muvaffaqiyatlar 1990
–2000 yillarda bo‘lib, 1995
-yilda
FIBA Asia chempionatida 7-
o‘rinni egallagan (Eron va Filippindan ustun)
Umumiy olganda 6
marta Osiyo chempionatida ishtirok etgan: 1995 (7-o
‘
rin), 1999 va 2001 (9-o
‘
rin), 2003
(14-o
‘
rin), 2005 (11-o
‘
rin), 2009 (14-o
‘
rin), 2011 (12-o
‘
rin)
Turnir reytinglari
: Olimpiada va
jahon chempionatiga yo
‘
llanma olmadi.
Osiyo o‘yinlariga ham kam ishtir
ok etgan
–
1998
(9-
o‘rin), 2006 (11
-
o‘rin), 2010 (11
-
o‘rin)
•
Raqamlar
: 1994
–2014 oralig‘ida 45 rasmiy o‘yin oʻtkazilib, 17 g‘alaba va 28
mag‘lubiyat qayd etilgan
Ayollar terma jamoasi
•
FIBAga qo‘shilgan
: 1992-yilda.
•
Oxirgi reyting (9 fevral 2025)
: 94-
o‘rin
Turnir ishtiroki
: FIBA Asia Cupga 5
marotaba qatnashgan; hali medal olmayapti
•
Murabbiy
: Stepan Lebedev.
•
Jamoa tarkibi (2017)
: Qator nomli o‘yinchilar: Yuliya Kashuba, Anastasiya
Sevastyanova, Dlyara Asanova va boshqalar.
U16 yoshdagilar terma jamoasi
•
16 yoshgacha bo‘lgan erkak jamoasi FIBA U16 Osiyo musobaqalarida qatnashadi
•
2025-
yil mayda Navoiyda bo‘lgan FIBA U16 ASIA Cup CABA saralashida
Qirg‘izistonni 85–50 hisobida mag‘lub etdi
U16 jamoa CABA mintaqasida ikkinchi o‘rinlarni
egallagan. Masalan, 2022-
yilda ikkinchi o‘rinni qo‘lga kiritgan
Umumiy holat va istiqbollar
•
O‘zbekiston Basketbol Federatsiyasi (UBF)
Tashkentda joylashgan va FIBA
Asia a'zosi hisoblanadi. Prezident va Bosh kotibning nomlari ham e'lon qilingan
Xalqaro
hamkorliklar
: Yo‘nalishda maktab ligalari, 3x3 format, murabbiy va hakamlar tayyorlash
dasturlari faol bajarilmoqda .
1361
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Jamoa Eng yaxshi natija
Jahon darajasiga chiqish
Erkaklar FIBA Asia 7-
o‘rin (1995)
Yo‘q
Ayollar FIBA Asia 5
–
qatnashgan
Yo‘q (reyting 94)
U16
CABA ikkinchi o‘rin
Saralash bosqichlarida faol
O‘zbekiston terma jamoalari ayniqsa Osiyo miqyosida izchil qatnashib kelmoqda.
Ularning eng kuchli natijalari 1990
–2000 yillarga to‘g‘ri keladi. U16 jamoasi esa yoshlar
basketbolida ijobiy o‘sish ko‘rsatmoqda. Kelajakda jahon darajasida muvaffaqiyat uchun ilmiy
yondashuv va infratuzilma yanada mustahkamlanishi muhim.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining sportni rivojlantirishga oid farmonlari va
qarorlari. (2020
–
2024 yillar)
2.
O‘zbekiston Basketbol Federatsiyasi rasmiy sayti –
3.
FIBA Asia
–
Xalqaro basketbol federatsiyasi Osiyo bo‘limi rasmiy sayti –
https://www.fiba.basketball/asia
4.
Xaydarov A.S. “Sport turlari nazariyasi va metodikasi”. –
Toshkent: O‘zbekiston davlat
jismoniy tarbiya va sport universiteti, 2022.
5.
“O‘zbekistonda sport sohasining rivojlanish tendensiyalari”, ilmiy maqola,
Ilmiy-amaliy
jismoniy tarbiya jurnali
, №2, 2023.
6.
Murodov B.B. “Jismoniy tarbiya va sport tarixidan”. –
Toshkent, 2019.
7.
“Osiyo
Basketbol
Chempionati
tarixi”,
FIBA
arxiv
ma’lumotlari
–
https://archive.fiba.com
8.
O‘zbekiston Respublikasi Turizm va Sport Vazirligi statistik hisobotlari, 2020–
2024
yillar.
9.
UBF (Uzbekistan Basketball Federation) hisobotlari va jamoa tarkiblari
–
Matbuot
bayonotlari, 2023
–
2024.
10.
“Basketbol o‘yinining pedagogik asoslari”, metodik qo‘llanma. –
O‘zbekiston davlat
jismoniy tarbiya va sport universiteti, 2021.
