1362
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
GANDBOLSHILARDIN
SHIDAMLILIQ SAPALARIN TÁRBIYALAWDIŃ USIL HÁM
METODLARI HÁM OLARDIŃ ANALIZI
Utegenov Marat Bisenbaevich
Ajiniyaz atindagi Nokis mamleketlik pedagogikaliq instituti
Sport panleri kafedrasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15754353
Annotatsiya:
Shıdamlılıqtı rawajlandırıwdıń tiykarǵı quralı shınıǵıw aralıqlarında kritik
tezlikke jaqın, teń hám bir az kóbirek pátte háreketleniw bolıp tabıladı. Bunday jumıslar tásiri
boyınsha organizmde kislorodtıń maksimal tutınılıwına sebep boladı hám uzaq waqıt dawamında
onı joqarı dárejede saqlap turıw imkaniyatın beredi. Islep atirǵan bulshıq etlerdi energiya
menen támiyinlew procesi —
aralas, aerob-
anaerob esaplanadı.
Tayanish sozleri:
Insan iskerliginiń belgilengen jumıs kúshin qashanǵa shekem saqlay
alıwın kórsetetuǵın waqıt shıdamlılıqtıń tiykarǵı ólshemi bolıp esaplanadı.
Gandbolshınıń trenirovka processinde islewi nátiyjesinde sportshı jumıs qábiletininiń
waqtınsha azayıwı sharshaw dep ataladı.
Bul qıyınshılıq artıwında yamasa jurists aldınnan nátiyjeli orınlaw múmkin bolmay
qalıwında ańlatıladı. Eger, qandayda
-
bir jas sportshıda bir qıylı wazıypanı orınlaw usınıs etilgen
bolsa, olar hár túrli waqıtta az dárejede sharshaydı. Bularǵa sebep sol sportshılardıń shıdamlılıq
dárejesiniń hár qıylı bolıwı bolıp tabıladı.
Insan iskerliginiń belgilengen jumıs kúshin qashanǵa shekem saqlay alıwın kórsetetuǵın
waqıt shıdamlılıqtıń tiykarǵı ólshemi bolıp esaplanadı.
Iskerliktiń bul túri menen shuǵıllanıwda sharshaw da sáykes túrde hár qıylı boladı. Usınıń
sebebinen sportta qánigelesiw predmeti retinde tańlanǵan belgili iskerlikke salıstırǵandaǵı
shıdamlılıq arnawlı shıdamlılıq dep ataladı.
Biz 1600 metrge juwırıwda, shıdamlılıq sapasın kórsetiwshi test boyınsha 5
-6-klaslarda
oqıwshı gandbolshınıń baslanǵısh tayarlıq basqıshındaǵı tayarlıqtıń dáslepki hám oqıw jılı
aqırındaǵı kórsetkishlerin aldıq.
Ilimiy ádebiyatlar derekleriniń kórsetiwishe, shıdamlılıqtı rawajlandırıwda tómen hám
kúshli shınıǵıwlardıń tásirin, ásirese, 8
-
10 jaslı balalar sezgish boladı. 12
-15 jasqa shekem bul
shınıǵıwlardıń natiyjeliligi azayıp, shıdamlılıq turaqlılasadı yamasa biraz tómenleydi.
Sol maqsette maksimal nagruzkanı 75% tezlik penen juwırıw turaqlılıǵı boyınsha testler
ótkerilgende ul balalarda 13
-
14 jasta, qızlarda bolsa 10
-
13 jasta shıdamlılıqtı eń úlken ósiw
dárejesi gúzetildi.
Hár bir seriyada tákirarlawlar sanı 3
-
4 márte boladı. Sport razryadına iye bolmaǵanlar
ushın seriyalar muǵdarı 2
-
3 boladı, jaqsı tayarlanǵan adamlar ushın bul 4
-
6 esaplanadı.
Submaksimal quwatta islegende tezlik shıdamlılıǵı hár túrli jastaǵı hám tayarlıǵı kúshli
adamlarda maksimal dawam etiw waqtı 50 s hám 4
-
5 minuttan artıq shınıǵıwlarda sáwlelenedi.
Mısalı, 10 jaslı balalar ushın 9 dan 90 s.qa shekem juwırıw waqtında juwırıw aralıǵı 50
-
400 m ge sáykes keledi, 13 jaslı balalar bolsa 15 s tan 4 min 30 s ke shekemgi waqıtta, 90
-1600
m di basıp ótedi.
Aralıqta ; úlkenlerde joqarı maman sportshılar ushın juwırıw dawamılıǵı 20 s tan 2 minut
16 s aralıǵında boladı. Olar bul waqıtta 200 den 100 m ge shekemgi aralıqtı basıp ótedi.
Tezlik shıdamlılıǵı bunday islegende aralıqtıń qısqartılǵan kesindilerin joqarı tezlikte
basıp ótiw jolı menen rawajlandırıladı.
1363
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Mısalı, 400 m ge juwırıwshı ushın 200 m den 3
-
5 márte. Keyin kesindiler uzınlıǵı artıp
baradı. Olar bellesiw aralıǵına jaqın, teń hám hátte biraz kóp bolıwı múmkin. Mısalı, 400 m ge
juwırıwshı ushın 350
-
400 m aralıqtı tákirar (2
-
4 márte) úlken tezlikte basıp ótiw.
45 s-
45 min. aralıǵında basıp ótiletuǵın aralıqlarda tezlik shıdamlılıǵın rawajlandırıwda
energo támiyinleniw anaerob glikolitik kólemge (anaerob jemiriletuǵın glikogenlerdiń ulıwma
muǵdarı) baylanıslı boladı.
Shınıǵıwlardı orınlawdıń tiykarǵı usılı
-
qayta, bir tákirarlawda dawam etiw waqtı 1 den 5
minutqa shekem. Háreket tezligi 80
-
85%. Bir seriyada tákirarlawlar sanı 4
-
6 márte.
Tákirarlawlar arasında tánepis 4
-
8 min seriyalar arasında 10
-
15 min. Shınıǵıwlar tereńrek tásir
etiwi ushın 2
-
4 seriya orınlanadı.
Maksimal quwatta islegende tezlik shıdamlılıǵınıń dawam etiw waqtı 2
-
10 min. hám
onnan kóp dawam etiw waqtındaǵı shınıǵıwlardı orınlawda sáwlelenedi. Usı bólek ishinde waqıt
shegarası aralıqları hár túrli jastaǵı shaxslar ushın bir qıylı emes.
Bul ayırma ásirese kishi hám orta mektep jasındaǵı balalarda ayqın kózge taslanadı.
Bul jaǵday balanıń ósiwi hám rawajlanıwı nátiyjesinde organizmde júz beretuǵın
morfologiyalıq, funkcional, júrek
-
qan tamır, nerv
-
bulshıq et hám basqa sistemalarındaǵı
ózgerisler menen baylanıslı boladı. Joqarı maman sportshılardan bul bólimine 1500
-5000 m ge
juwırıwshılar, 400
-
500 m ge júziwshiler, 3000, 5000 hám 10000 m; ge konkide juwırıwshılar
kiredi.
Shıdamlılıqtı rawajlandırıwdıń tiykarǵı quralı shınıǵıw aralıqlarında kritik tezlikke jaqın,
teń hám bir az kóbirek pátte háreketleniw bolıp tabıladı. Bunday jumıslar tásiri boyınsha
organizmde kislorodtıń maksimal tutınılıwına sebep boladı hám uzaq waqıt dawamında onı
joqarı dárejede saqlap turıw imkaniyatın beredi. Islep atirǵan bulshıq etlerdi energiya menen
támiyinlew procesi —
aralas, aerob-
anaerob esaplanadı.
Usı bólimde shıdamlılıqtı rawajlandırıw ushın ózgeriwsheń, qayta hám aralıq usıllar
qollanıladı. Ózgeriwsheń usılda háreket tezligi ortashadan bellesiw tezligine shekem bolıwı
múmkin.
Ózgeriwsheń shınıǵıw «fartleka» usılı boyınsha ótkerildi bunda uzınlıǵı boyınsha hár
túrli aralıqlar hár túrli tezliklerde basıp ótiledi, yamasa bir qıylı kesindiler gezek penen joqarı
hám tómen tezlikte basıp ótiledi. Mısalı, konkide 10 aylanba juwırıwda, 1 aylanba tez
-1 aylanba
tómen ózgeriwsheń tezlikte basıp ótiledi.
Jas gandbolshılardıń izertlew hám qadaǵalaw klasslarında shıdamlıǵın tárbiyalaw (
1600 metrge juwırıw)
6-keste
Klasslar
Toparlar
Testler
X
m
X
m
T
R
4
Tájiriybe
qadaǵalaw
1600
m
(min.sekund)
7.01
0.33
7.01
0.63
6.13
0.48
6.48
0.11
1.51
4.81
> 0.05
>0.05
5
Tájiriybe
qadaǵalaw
1600
m
(min.sekund)
6.78
0.04
6.48
0.04
6.05
0.15
6.37
0.06
4.86
1.57
> 0.05
>0.05
6
Tájiriybe
qadaǵalaw
1600
m
(min.sekund)
6.45
0.03
6.45
0.03
6.00
0.16
6.23
0.05
2.8
2.03
< 0.05
>0.05
1364
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Shıdamlılıqtı rawajlandırıw ushın shınıǵıw
1.
Ortasha dárejede ósiw tezliginde 500
-
600m juwırıw
2.
Oylı
-
biyikli jerler boyınsha almaslap júriw hám juwırıw
3.
Jeńilletilgen qaǵıyda boyınsha futbol oynaw.
4.
30m birden (julqınıp) iyterilip juwırıw 5x30
-
12x30 ret (seriyada) hám birden iyterilip
juwırıwdıń arası 20
-25 s
5.
«Top ushın gúres» oynına tayarlıq oynı. Shınıǵıw joqarı dárejedegi ósip barıw menen
orınlanadı (3x3
-7x7) 20x20m maydanshada.
6.
Bir tárepleme hám eki tárepleme gandbol oynı.
Hár bir oyında belgili bir joqarı ósiw tezliginde barıw menen ótkeriledi.
4.1.2. Gandbolshilardiń fizikalıq hám texnikalıq tayarlanǵanlıǵı boyınsha háreket
múmkinshiliklerin bahalaw belgisi (1
-
2 oqıw jılı).
7-keste
Testler
Oq
ıw
(uyr
etiw
)
jılı
S
p
or
t
lı
q
r
az
ryad
ı
Tayarlıq
dáwiri
Jarıs dáwiri
Baha
3
4
5
3
4
5
I Fizikalıq tayarlanǵanlıǵı
60m.s juwırıw
800 m. min. Juwırıw
10x20
m.s.
Mákili
juwırıw
Toptı alıslıqqa ılaqtırıw,
m
Bir orınnan alıslıqqa
sekiriw, sm.
1
2
1
2
1
2
1
2
1
2
3
2
3
2
3
2
3
2
3
2
8
,9
8
,5
2
,49
2
,37
4
8,5
4
6,5
3
4
3
8
2
00
2
20
8
,8
8
,4
2
,46
2
,34
4
8,0
4
6,0
3
4
3
8
2
00
2
20
8
,7
8
,3
2
,43
2
,30
4
7,5
4
5,5
3
6
4
0
2
10
2
30
8
,7
8
,3
2
,43
2
,30
4
7,5
4
5,5
3
6
4
0
2
10
2
30
8
,6
8
,2
2
,40
2
,27
4
7,0
4
5,0
3
7
4
1
2
15
2
35
8
,5
8
,1
2
,37
2
,24
4
6,5
4
4,5
3
8
4
2
2
20
2
40
Texnikalıq tayarlıq
30 m.s toptı alıp júriw
Kvadartlar boyınsha toptı alıp ılaqtırıw (túsiriw sanı)
Jubaylı bir
-
birewge toptı beriw sanı
1365
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Gandbolshılardiń fizikalıq hám texnikalıq tayarlanǵanlıǵı boyınsha háreket
múmkinshiliklerin bahalaw belgisi (3
-
4 oqıw jılı)
8-Keste
Testler
Oqıw
(uyr
eniw)
jı
lı
S
portlı
q
ra
zry
adı
Tayarlıq
dáwiri
Jarıs dáwiri
3
4
5
4
3
I Fizikalıq tayarlanǵanlıǵı
60 m.s. Juwırıw
800 m. min. Juwırıw
10-
20 m.s. mákili juwırıw
Toptı uzaqlıqqa ılaqtırıw, m
Bir orında turıp uzınlıqqa sekiriw, sm
II Texnikalıq tayarlanǵanlıǵı
30 m.s. Toptı alıp júriw
Kvadratlar boyınsha toptı ılaqtırıw (túsiriw sanı)
Jubaylı bir
-
birewge toptı beriw sanı
1.
Gimnastikalıq diywalda turıp qollardı shıǵanaqtan iyiw hám sozıw. Ayaqlar
iyinnen keńirek jaylasqan, qollar menen perekladinadan (turnikten) uslap turıp. Shınıǵıw tez
islenedi hám joqarǵı, tómengi perekladinanı uslaw menen (negizgi) dáslepki jaǵdayǵa qaytıp
kelinedi.
2.
Dáslepki jaǵdaydan oń ayaqtı aldıǵa qoyıp shtanganı ásten kóteriw. Shep ayaqtı
aldıǵa ashıp tez shtanganı joqarıǵa artqa aparıw. Shtanganı kókirekke túsirip, shep ayaq penen
artqa adım atıw.
3.
Dáslepki jaǵdaydan shtanga menen joqarı aldıǵa sozılǵan qollardı duwrılap sozıw,
shtanga bastan artta, qollar iyilgen, shıǵanaqlar iyin keńliginde.
4.
Tómennen aldıǵa qaray eki qol menen yadronı ılaqtırıw.
5.
Bir orında turıp, iyilgen qollar menen siltenip yadronı joqarıdan ılaqtırıw hám eki
-
úsh adımnan.
6.
Uzınlıǵı 40
-
50sm aǵashtı salmaǵı menen eki jaqqa aylandırıw.
7.
İshi tıǵılıp toltırılǵan top penen shınıǵıw.
A) iyilgen hám qaptalda turǵan qol menen siltinip joqarıdan tómen ılaqtırıw (jubayda);
B) dáslepki jaǵdayda turıw –ayaqlar iyin keńisliginde, gewde tómen aldıǵa iyilgen, top
segiz (8) tárizde birese bir qol birese ekinshi qol menen top ayaqlar arasınan ótkiziledi.
8. Tennis tobın joqarıdan hám qaptaldan iyilgen qollardı siltep ortasha tezlik penen
jubayda ılaqtırıw.
9. Toptı tuwrı juwırıp kelip joqarıdan hám qaptaldan iyilgen qollardı joqarıdan hám
qaptaldan iyilgen qollardı siltep ılaqtırıw.
10. Dállik ushın, yaǵnıy dál tiygiziw, túsiriwdi rawajlandırıw ushın toptı jıǵılıp baratırıp
ılaqtırıw;
A) trenerdiń tapsırması boyınsha kvadratlarǵa toptı ılaqtırıw, birden payda bolıp qalǵan
nıshanaǵa, jabıq jaǵdaydan joqarıdan, qaptaldan;
B) úshlikte kompleksli (quramalı) shınıǵıwlardı olardıń xızmetin eske ala otırıp islew, 3
-4
1366
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ret top birewden soń, orın almaslap izbe
-
iz is háreketti jedellestirip, toptı ılaqtırıwdı tezletip
(qorǵawshılar menen) islew.
REFERENCES
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022
-2026 yillarga mo'ljallangan yangi
O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida”gi 60
-sonli Qarori. 2022 yil 28 yanvar'.
2.
O’zbekiston Respublikasining 2020 yil 23 sentyabrdagi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi
to'g'risidagi”gi Qonuni. –
Toshkent.
3.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń Oliy Majlis hám Ózbekstan
xalqına múrájatı. 21.12.2022 j.
4.
O‘zb
ekiston Respublikasi
«
Jismoniy tarbiya va sport
to‘g‘risida»
gi qonuni (04-sentyabr
2015-yil).
5.
Sh.Pavlov, F.Abduraxmanov, J.Akromov “Gandbol” darslik. T, WzDJTİ 2005 y.
6.
T.S.Usmonxwjaev “Harakatli wyinlar” Wquv qwllanma T.: Wqituvchi 1992 y.
7.
İgnateva, V.Ya. Gandbol : ucheb. posobie dlya in
-
tov fiz. kulturı / V.Ya. İgnateva, Yu.M.
Portnov.
–
M. : FON, 1996.
–
314 s.
8.
K.M.Mah’kamdjanov Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi Toshkent., darslik
“İqtisod
-
moliya” 2008 yil
- 300 b.
9.
İgnateva, V.Ya. Podgotovka gandbolistov na etape vısshego sportivnogo masterstva :
ucheb. posobie / V.Ya. İgnateva, V.İ. Txorev, İ.V. Petracheva. –
M. : Fizicheskaya
kultura, 2005.
–
276 s.
10.
B.B.Nigmanov, F.Xwjaev, K.D.Raximqulov “Sport wyinlari va uni wqitish metodikasi”
wquv qwllanma İlm
-Ziyo nashriyoti Toshkent 2011 y.
