1411
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
BASKETBOL DARSI VA UNI O‘TKAZISH USLUBIYATI
Paluaniyazova. N
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15762041
Annotatsiya. Ushbu ish “Basketbol darsi va uni o‘tkazish uslubiyati” mavzusiga
bag‘ishlangan bo‘lib, basketbol mashg‘ulotlarini samarali tashkil etish va o‘qitish metodikasini
o‘rganishga qaratilgan. Ishda basketbol darsining maqsad va vazifalari, o‘quvchilarni jismoniy
tayyorlash va texnik-ko‘nikmalarni shakllantirish jarayonlari tahlil qilinadi. Shuningdek,
darslarni rejalashtirish, mashg‘ulotlarning tuzilishi va turli yoshdagi o‘quvchilar uchun o‘quv-
uslubiy yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Basketbol darslarini o‘tkazishda samaradorlikni oshirish
uchun amaliy mashg‘ulotlar, o‘yin texnikasi va taktikasini o‘rgatish usullari, shuningdek,
xavfsizlik qoidalari hamda psixologik tayyorgarlik muhimligini ta’kidlaydi. Ish zamonaviy
pedagogik va sport metodologiyalari asosida tayyorlangan bo‘lib, sport murabbiylari, jismoniy
tarbiya o‘qituvchilari va talabalar uchun metodik qo‘llanma vazifasini bajaradi.
Kalit so‘zlar: basketbol darsi, uslubiyati, jismoniy tayyorgarlik, texnik-ko‘nikmalar,
mashg‘ulot rejalashtirish, o‘quv-uslubiy yondashuvlar, o‘yin texnikasi, taktika, xavfsizlik
qoidalari, psixologik tayyorgarlik.
Annotation. This work is dedicated to the topic “Basketball Lesson and Its
Methodology,” focusing on the effective organization and teaching methods of basketball
training sessions. The study analyzes the objectives and tasks of basketball lessons, the process
of developing physical fitness and technical skills among students. It also examines lesson
planning, structure of training sessions, and pedagogical approaches suitable for different age
groups. The importance of practical exercises, teaching game techniques and tactics, safety
rules, and psychological preparation for enhancing lesson effectiveness is emphasized. The work
is based on modern pedagogical and sports methodologies and serves as a methodological guide
for coaches, physical education teachers, and students.
Keywords: Basketball lesson, Methodology, Physical fitness, Technical skills, Lesson
planning, Pedagogical approaches, Game techniques, Tactics, Safety rules, Psychological
preparation.
Kirish:
Basketbol jismoniy tarbiya va sportning eng ommabop turlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu sport turi nafaqat jismoniy tayyorgarlikni oshirishga, balki tezkorlik,
muvozanat va jamoaviy o‘yinni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuning uchun basketbol
darslarini samarali tashkil etish va o‘tkazish metodikasi muhim ahamiyatga ega. Basketbol
darslarida o‘quvchilarning yoshiga, jismoniy tayyorgarlik darajasiga va maqsadlariga mos
keladigan o‘quv-uslubiy yondashuvlarni qo‘llash zarur. Shu bois, mazkur ishda basketbol
darsining tashkil etilishi, uning mazmuni va uslubiy jihatlari o‘rganiladi hamda samarali
mashg‘ulotlar o‘tkazish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Dolzarbligi:
Basketbol yoshlar orasida keng tarqalgan sport turi bo‘lib, u jismoniy
tarbiya va sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Samarali basketbol
darslarini o‘tkazish uslubi o‘quvchilarning sport ko‘nikmalarini yaxshilash va ularni jamoaviy
ishga o‘rgatishda katta ahamiyatga ega. Shu sababli, basketbol darslarining metodikasini
takomillashtirish va zamonaviy pedagogik yondashuvlarni joriy etish dolzarb va zarur masaladir.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari:
1412
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – [mavzu] doirasida mavjud muammolarni aniqlash,
tahlil qilish va ular asosida tegishli ilmiy xulosalar chiqarishdan iborat. Shuningdek, mavzu
bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni chuqurlashtirish hamda takliflar ishlab chiqish ko‘zda
tutiladi.
Tadqiqot maqsadidan kelib chiqib, quyidagi vazifalarni amalga oshirish rejalashtirilgan:
1.
Tadqiqot mavzusi bilan bog‘liq ilmiy manbalarni o‘rganish va tahlil qilish;
2.
[Mavzuga oid muammoning] nazariy asoslarini ochib berish;
3.
Amaliy misollar asosida mavzuni tahlil qilish;
4.
Olingan natijalarni ilmiy jihatdan asoslash;
Assosiy qisimi:
Basketbol bo‘yicha o‘tkaziladigan jismoniy tarbiya darsi, shu jumladan
basketbol darsi 3 qismdan tashkil topadi.
1 qism - tayyorlov - 10-12 daqiqaga teng bo‘lib, o‘z ichiga sinfni tashkil etish (saflanish,
navbatchi o‘quvchini o‘qituvchiga davomat haqida axborot berishi, dars vazifalari bilan
tanishtirish), saf mashqlari, umumiy va maxsus mashqlami kiritadi. Darsni tayyorlov qismida
beriladigan mashqlar shu darsning maqsad vazifalarini yechishga qaratilgan bo‘lishi lozim.
Tayyorlov mashqlari tana muvozanatini saqlash, qaddi-qomatni shakllantirish, yurish,
yugurish, sakrash, kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik sifatlarini
tarbiyalashga mo‘ljallanadi. Darsning tayyorlov qismi o‘quvchilar organizmini “qizitish” va uni
fimksional jihatdan shu darsning asosiy qismiga tayyorlashdan iborat.
Darsning ushbu qismini o‘tkazish shiddati dastlab sekin-asta oshirilib, shu qismni
o‘rtasidan yana sekinlashtirilishi kerak.
Asosiy qisim - 30-35 daqiqa davom etadi. Mazkur qismda darsni asosiy maqsad va
vazifalari yechiladi. Texnik -taktik malakalar o‘zlashtiriladi. Buning uchun o‘rganiladigan o‘yin
malakalariga oid taqlid va to‘p bilan bajariladigan mashqlar qo‘llaniladi. Malakalarga o‘rgatish
va ulami shakllantirish yakka tartibda yoki kichik guruhlar va barcha o‘quvchilar ishtirokida
amalga oshiriladi. Bu qismda o‘rgatish jarayoni sekin shiddatda, takomillashtirish jarayoni esa
katta tezlikda kechishi lozim.
Yakuniy qism - 3-5daqiqa davom etadi. Bu qismning maqsadi o‘ta sekin shiddatda ijro
etiladigan mushaklami bo‘shashtiruvchi va taranglashtiruvchi mashqlar hamda milliy harakatli
o‘yinlar yordamida charchoqni bartaraf etish, organizmning funksiyalari va ish qobiliyatini
tiklashga qaratiladi.
Dars davomida jismoniy sifatlami tarbiyalash, harakat (texniktaktik) malakalari
texnikasiga o'rgatish va ulami takomillashtirish turli pedagogik uslublar yordamida amalga
oshiriladi. Bu uslublar quyidagilardan iborat:
- tushuntirish;
- ko‘rsatish (namoyish etish);
- muayyan malakani qismlarga bo‘lib o‘rgatish;
- malakani to‘liq holda sekin va katta tezlikda o‘rgatish;
- qaytarish;
- о‘yin uslubi;
- musobaqa uslubi va hokazo.
o‘rgatish jarayonida, bundan tashqari, rag'batlantirish va jazolash, ishontirish kabi usullar
ham o‘rin oladi.
Har bir uslubni qo‘llashda o‘ziga xos vositalar (mashqlar)dan foydalaniladi.
1413
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Darsni yuqori saviyada o‘tkazish, dars davomida o‘quvchilar faolligini ta’minlash,
beriladigan vazifa, ko‘rsatma va mashqlar ijrosiga ulami ongli yondashishlariga erishish,
jismoniy tarbiya darsiga mehr va hurmat uyg‘otish o‘qituvchining nafaqat kasbiy mahorati va
sifatli ishlab chiqilgan dars bayonnomasiga, balki uning shaxsiy va insoniy fazilatlariga ham
bevosita bog‘liqdir 5-andozada na’munaviy dars bayonnomasi, darsning tuzilishi, uslub va vosita
6-, 7-andozalarda keltirilgan.
1-rasim Basketbol dars tuzilishi
Darsning sifati va samaradorligi nafaqat o‘qituvchining mahorati hamda tajribasiga
bog‘liq, balki uni muayyan darsga qanday tayyorgarlik ko‘rishga ham bog‘liqdir.
Darsga tayyorgarlik ko‘rish quyidagi tadbirlami amalga oshirishdan iborat:
-dars jarayonini loyihalash (rejalashtirish);
-darsni samarali va sifatli o'tkazish modelini ishlab chiqish;
-darsning foydali zichligini ta’minlash imkoniyatlarini aniqlash;
-o‘quvchilar tarkibidan yordamchilar tayinlash;
-tayyorlangan va tasdiqlangan dars bayonnomasini ко‘rib chiqish, agar zaruriyat bo‘Isa,
o‘zgartirish kiritish (dars bayonnomasi ilova qilingan);
-o'quvchilar tomonidan bilim, malaka va ko‘nikmalarni o‘zlashtirish darajasini aniqlash
(baholash) mezonlarini ko‘rib chiqish;
-dars o‘tkazish joyi, foydalaniladigan asbob-anjom va uskunalar tayyorligini ko'zdan
kechirish;
-darsdan so‘ng navbatdagi dars qanday fandan ekanligini aniqlash;
-muayyan darsda ishtirok etadigan sinf o‘quvchilarining jismoniy va funksional
imkoniyatlarini e’tiborga olish.
Xulosa va amaliy tavsiyalar:
Ushbu tadqiqot davomida basketbol darsini tashkil etish va uni o‘tkazishning samarali
uslublari, pedagogik yondashuvlar hamda o‘quvchilarning jismoniy va ruhiy rivojiga ta’siri
o‘rganildi. Basketbol darslari faqat sport mahoratini oshirish emas, balki jamoada ishlash, tezkor
fikrlash va intizomni shakllantirishda ham muhim o‘rin egallashi aniqlandi.
1414
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Tadqiqotda basketbol darsining mazmuni, bosqichma-bosqich tuzilishi, mashq turlari va
ulardan samarali foydalanish usullari tahlil qilindi. Shuningdek, murabbiy yoki o‘qituvchining
metodik yondashuvi dars sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi amaliy tajribalar orqali tasdiqlandi.
Basketbol darslari rejala shtirilganda
yoshga mos jismoniy yuklama, qiziqarli
mashqlar va o‘yin elementlariga asoslangan yondashuvdan foydalanish tavsiya etiladi.
Darslarni
interaktiv va jamoaviy shaklda olib borish
, o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi va
ularning sportga qiziqishini oshiradi.
Murabbiylar va jismoniy tarbiya o‘qituvchilari
uchun
basketbol o‘rgatish metodikasi bo‘yicha doimiy malaka oshirish kurslarini tashkil etish zarur.
Basketbol o‘yinini o‘rganish jarayonida
texnik va taktika ko‘nikmalarini asta-sekinlik
bilan, bosqichma-bosqich singdirish lozim – bu o‘quvchilarning darsdan charchamasligi va
motivatsiyasini yo‘qotmasligini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Axmedov, A. (2018).
Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi va metodikasi
. Toshkent:
“Fan” nashriyoti.
2.
Jo‘rayev, B., & Ergashev, M. (2020).
Sport turlari bo‘yicha darslarni tashkil etish
metodikasi
. Toshkent: Oliy ta’lim nashriyoti.
3.
Karimov, U. (2019).
Basketbol asoslari va uni o‘qitish metodikasi
. Samarqand:
Zarafshon.
4.
Xasanov, D. (2021).
Maktabda jismoniy tarbiya darslarini samarali tashkil etish yo‘llari
.
Toshkent: O‘qituvchi.
5.
Назаренко, Л.Д. (2015).
Методика преподавания баскетбола
. Москва: Академия.
6.
Матвеев, Л.П. (2010).
Общая теория спорта и системы подготовки спортсменов
.
Санкт-Петербург: Олимп.
7.
Туробов, А., & Саидов, Ж. (2022).
O‘rta maktablarda basketbol darslarini o‘tkazish
metodikasi
. Buxoro: Ilm Ziyo.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2017).
Jismoniy tarbiya fanidan
umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun namunaviy o‘quv dasturi
. Toshkent.
9.
FIBA (2023).
Official Basketball Rules
. International Basketball Federation.
