1563
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
VOLEYBOLCHILARDA HARAKATLANISH TEZKORLIGINI INNOVATSION
TEXNOLOGIYA YORDAMIDA TAHLIL QILISH USLUBIYATI
Naubetullaev Tileubay Tolibaevich
O'zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali Sport o’yinlari kafedrasi
dotsenti
Телефон raq
ami:
+998 91 304-12-05
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15765975
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezkorligini
rivojlantirish va uni kompyuterlashtirilgan uskuna yordamida baholash afzalligini aniqlash,
voleybolchi talabalarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezkorligini hamda uning
funksional qiymatini o‘sish sur’atini an’anaviy testlar va kompyuterlashtirilgan o‘lchov uskunasi
yordamida baholash ob’yektivligini asoslash,
malakali voleybolchi talabalarda mokkisimon
shaklda yugurish tezkorligini eksperimental mashqlar orqali oshirish va uni
kompyuterlashtirilgan o‘lchov uskunasi yordamida differensial tartibda baholash afzalligini
pedagogik tajriba davomida aniqlash,
Kalit so’zi:
Voleybol sport tayyorgarligi, mokkisimon yugurish, archasimon yugurish,
jismoniy tayyorgarlik, maxsus tayyorgarlik, yurak qon tomir tizimi, nafas olish tizimi.
Kirish
Voleybolchilar tayyorlash bo‘yicha o‘tkazilgan ilmiy tadqiqot natijalari va ularning tahlili
ko‘p yillik tayyorgarlik sikllarida texnik
-
taktik usullarga o‘rgatish va takomillashtirish, jismoniy
sifatlarni rivojlantirish, psixofunksional imkoniyatlarni shakllantirish metodlari, vositalari ishlab
chiqishga qaratilgan. Tayyorgarlik turlarini shakllanish sur’atini nazorat qilish va baholash
testlari voleybolchilar tayyorlash jarayonida mo‘ljal sifatida foydalaniluvchi model
ko‘rsatkichlar, me’yoriy talablar mezonlari yaratilgan bo‘lsada, biroq aerob
-anaerob
imkoniyatlarga asoslangan tezkorlik qobiliyatini ilmiy asoslangan yondashuvlar asosida
tarbiyalash, uni ob’yektiv baholashga mo‘ljallangan zamonaviy o‘lchov uskunalari
qo‘llanilmaganligi kabi holatlar innovatsion ishlanmalarni ishlab chiqish zaruratini yaratmoqda.
Zamonaviy voleybolda o‘ta keskin o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezkorligi
texnik usullar va taktik kombinatsiyalarni ijro etish samaradorligini belgilovchi ustuvor qobiliyat
yoki sifatlardan biri ekanligi isbot talab qilmaydi.
1. ATFni enzimatik tartibda (modda almashuvini jadallashtiruvchi fermentga o‘xshash)
toki ADF va neorganik fosfotgacha parchalanishi-
resentezi mushaklar faolligini ta’minlaydi;
2. KFni kreotin va fosfotgacha enzimatik parchalanishi uni ADF bilan bog‘lab, ATF ni
resintezlanishiga imkon yaratadi;
3. Glikogen yoki qondagi glyukozaning anaerob rejimda (O
2
tanqisligi) parchalanishi
ATF zahirasini to‘playdi va mushakni qisqarishiga sarflaydi..
Tadqiqot tashkillashtirilishi
Maqolada mazkur metod yordamida mavzu doirasida chop etilgan ilmiy-metodik
ma’lumotlar, o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari va mutaxassis
-olimlar fikr-mulohazalari qiyosiy
tahlil qilindi. Ushbu metoddan voleybol nazariyasi va amaliyotida tezkorlik qobiliyatlarini, shu
jumladan keskin o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab harakatlanish (yugurish) tezkorligi
tarbiyalash tajribasi va bunday qobiliyatlarni baholash doirasida joriy etilgan metod va
testlarning ob’ektivlik qiymati, olinadigan natijalarning ishonchliligini aniqlash, shu orqali olib
1564
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
boriladigan tadqiqot
ishi bo‘yicha tanlangan mavzuning dolzarbligini ochib berish maqsadida
foydalanildi.
“Yulduzcha” shaklida yugurish
-68,4 m testi(3-rasm)
–
tadqiqotchi tomonidan ishlab
chiqilgan, “test
-
retest” sinovlaridan o‘tkazilgan va intelektual mulk sifatida rasmilashtirilgan
(mualliflik guvohnomasi № 005215).
Tadqiqot o‘tkazishda pedagogik kuzatuv, pulsometriya, nafas olish chastotasini aniqlash,
“Archasimon” yugurish
-
92 m., “Yulduz” shaklida yugurish matematek statistika usullaridan
foydalanilgan.
Bunda quyidagi sta
tistik ko‘rsatkichlar e’tiborga olindi:
–o‘rtacha arifmetik qiymati;
σ
-
standart og‘ish (o‘rtacha kvadratik og‘ish);
V - v
ariatsii koeffitsienti;
t
st
- Styudent taqsimotining t-
kritik qiymatlari va tajriba ishtirokchilari soniga bog‘liq
bo‘lgan erkinlik darajasi soni asosida o‘rganilayotgan ko‘rsatkichlar o‘rtacha statistik ko‘rsatkich
farqining statistik ishonchlilik darajasi “r” aniqlandi.
Tadqiqot muhikamasi va natijalari
Turli sport malakasiga mansub voleybolchilar bilan olib borilayotgan an‘anaviy
mashg‘ulotlarda umumiy va voleybolchilarga xos maxsus tezkorlik qobiliyatlarini shakllantirish
va ularni baholash tajribasini o‘rganish maqsadida qo‘llanilgan. Tadqiqotimizda tezkorlik
turlarini rivojlantiruvchi mashqlarni tanlash, ularning hajmi va shiddati tahlil qilingan. Mazuimiz
doirasida tadqiqot 2024-yil sentabr-
noyabr oylarida tashkil etilgan bo‘lib, unda Toshkent
shahrida faoliyat ko‘rsatib kelayotgan voleybolga ixtisoslashtirilgan 6
-
bolalar va o‘smirlar sport
maktabida
–
6 ta mashg‘ulot, O‘zDJTSU Nukus filialidada voleybol bo‘yicha sport
-pedagogik
mahoratni oshirish guruhlarida
–
8 ta mashg‘ulot va O‘zbekiston terma jamoasi (o‘g‘il bolalar)
da 6 ta mashg‘ulot mazmuni o‘rganildi. Pedagogik kuzatuv metodi davomida turli sport
malakasiga mansub voleybolchilar bilan olib borilayotgan an‘anaviy mashg‘ulotlarda umumiy va
voleybolchilarga xos maxsus tezkorlik qobiliyatlarini shakllantirish va ularni baholash tajribasini
o‘rganish maqsadida qo‘llanilgan.
Voleybolchilarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab mokkisimon shaklda yugurish
tezkorligini baholash bo‘yicha qo‘llaniladigan testlardan foydalanishda ham yuqorida qayd
etilgan tartib-qoidalarga amal qilish muhim ahamiyatga egadir.
Voleybol amaliyotida keng joriy etilgan bunday testlardan biri bu “Archasimon” shaklda
92 m. ga yugurish testi bo‘lib, uni bajarishda test topshiruvchi voleybol maydonining orqa
chizig‘i o‘rtasida va ikki yon chiziqlar bo‘ylab har 3 m. da joylashtirilgan to‘ldirma to‘plarga bir
qo‘lini tekkizishi shart deb belgilangan. Bunday shart
h
ar bir to‘ldirma to‘p oldida voleybolchi
to‘pni qabul qilish taqlidini bajarishga qaratiladi.
Mazkur test yuqori startdan amalga oshirilishi belgilangan bo‘lib, voleybolchilarda
umumiy tezkorlikni baholash maqsadida tanlandi.
1-variant: 6-2-6-3-6-4-6-5-6-1-6 zonalar;
2-variant: 6-2-6-1-6-5-6-4-6-3-6-2 zonalar.
1565
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
1-
rasm. “Yulduzcha” yo‘nalishda mokkisimon yugurish testi (68.4 m)
Testni bajarish tartibi:
test topshiruvchi orqa chiziq ortida start holatida joylashib, bir
qo‘lini shu joyda o‘rnatilgan to‘ldirma to‘pga tekkizib turadi. Signal berilgandan so‘ng u
navbatma-navbat 6-2-6-3-6-4-6-5-6-1-
6 zonalar bo‘ylab yuguradi va 6
-zonada, 2, 4, 5, 1 zona
burchaklarida, zonada o‘rnatilgan to‘ldirma to‘plarga qo‘llarini tekkizishi shart. Masofaning
umumiy o‘lchami 68.4 m
Mazkur testlar yordamida malakali voleybolchi talabalarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar
bo‘ylab yugurish tezkorligini baholash bo‘yicha qator tadqiqotlar o‘tkazildi. Tadqiqotlar o‘quv
-
mashg‘ulot yilining boshida (2022
-yil, 4, 5, 6-
yanvar), o‘rtasida (2022
-yil, 4, 5, 6- sentabr) va
o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakunida (2022
-yil, 28, 29, 30-
iyun) o‘tkazildi. Tadqiqot 15 nafar
malakali voleybolchi-
talabalar jalb qilingan bo‘lib, ular har bosqichning uch kuni davomida
testlarda ishtirok etdi (n=15x3=45).
Natija
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, malakali voleybolchi talabalarda “Archasimon”
yugurish -
92 m. tezkorligi o‘quv
-
mashg‘ulot yili boshida o‘rtacha 24,92
o‘rtasida
-
23,97 2,58. s.ni, yakunida - 25,73 2,68 s. ni tashkil etgan (2-
jadval). Ko‘rinib turibdiki,
mazkur voleybolchilarda yugurish tezligi ushbu test bo‘yicha o‘quv
-
mashg‘ulot yili o‘rtasiga
kelib 0,6 s.ga qisqargan. Biroq o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakuniga kelib yugurish tezligi 0,8 s. gacha
uzayib ketgan.
5x6
m.ga mokkisimon tartibda yugurish tezligi o‘quv
-
mashg‘ulotlarda dastlab 8,75
0,78
s.ga teng bo‘lgan.
1-jadval
Malakali voleybolchi talabalarga o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezligini
an’anaviy testlar yordamida baholash natijalari
-(n=15x3=45)
Test
2021-yil
sentabr
(a)
2022-yil
yanvar (b)
2022-yil
iyun(v)
a va b
b va v
Х
σ
Σ
Х
σ
NU
%
t
R
NU
%
T
R
“Y
u
lduz”
shaklida
yugurish-
68,4 m (s)
19,7
6
2,1
6
18,9
8
1,9
4
21,0
9
2,5
5
3,9
5
1,8
0
<0,0
5
11,1
2
4,42
<0,00
1
Izoh:
1-
o‘quv
-
mashg‘ulot yili boshida va o‘rtasida (5 oydan so‘ng) olingan ko‘rsatkichlar
farqi; 2-
o‘
quv-
mashg‘ulot yili boshida va yakunida olingan ko‘rsatkichlar farqi.
1566
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
✓
a va b, b va v ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi usish sur’atlari va ko‘rsatkichlar
ishonchliligi:
“Y
u
lduz” shaklida yugurish
-a va b 0,78 s., 3,95 %, R 0,05- b va v-2,11 s., 11,2 %
R 0,001;
Yil o‘rtasida 8,23 0,71 s. bilan ifodalangan yoki ushbu ko‘rsatkichlar farqi 0,52 s.ga
qisqargan. O‘quv mashg‘ulot yili yakunida esa yugurish tezligi 8,83
0,71 s.gacha uzaygan yoki
uning uzayish farqi 0,18 s.ni tashkil etgan.
“Yulduz” shaklida mokkisimon yugurish tezligi o‘quv
-
mashg‘ulot yili boshida
19,76
2,16 s. bilan qayd etilgan bo‘lsa, uning o‘rtasida 18,98 1,94 s.ga teng bo‘lgan yoki 0,52
s. gacha qisqargan. Lekin, o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakuniga kelib yugurish tezligi bu test bo‘yicha
21,09
2,55 s. ni tashkil etgan yoki tezlik sur’ati 2,2 s.gacha uzaygan.
Qayd etilgan tadqiqotlar natijalaridan ko‘rinib turibdiki, malakali voleybolchi
-talabalarda
yugurish tezligi barcha testlar bo‘yicha o‘quv
-
mashg‘ulot yili o‘rtasiga kelib qisman ijobiy
tomonga o‘zgargan yoki tezlik o‘sgan. Ammo o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakuniga kelib
o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezkorligi tushib ketgan.
Izoh:
a-2023-yil, sentabr; b-2024-yil, yanvar; v-2025-yil, iyun; 1-
a va b ko‘rsatkichlar
farqi; 2-
a va v ko‘rsatkichlar farqi;
2.rasm. Malakali voleybolchi talabalarda “Yulduz” shaklida yugurish tezligining
o‘quv
-
mashg‘ulot yili davomida o‘zgarish dinamikasi va olingan ko‘rsatkichlarning o‘zoro
farqlarini ifodalovchi diagrammalar
“Yulduz” shaklida mokkisimon yugurish tezligining o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakunida
tushib ketishi, bir tomondan, ushbu voleybolchilarda “Sport mavsumi”ning so‘nggi sikllariga
kelib toliqish alomatlari kuchayganidan darak bersa, ikkinchi tomondan ularda jismoniy ish
qobiliyati, shu jumladan tezkorlik sifati ham mukammal va barqaror shakllanmaganidan dalolat
beradi.
Bunday holat uzoq muddat davom etuvchi o‘yin partiyalarida ham, musobaqa davrining
so‘nggi sikllarida ham texnik usullar va taktik kombinatsiyalarni mahorat bilan ijro etish
imkoniyatini yaratmaydi. Mazkur muammoni chuqurroq va kengroq o‘rganish maqsadida ana
shu testlar yordamida baholanadigan o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezligining
kardioresperator (yurakni qisqarish soni va nafas olish soni) qiymati qo‘shimcha tadqiqotlar
asosida aniqlandi. O‘tkazilgan tadqiqotlardan ma’lum bo‘ldiki, tekshiriluvchi voleybolchilarda
yurakni qisqarish soni “Archasimon” yugurish testidan avval o‘quv
-
mashg‘ulot yili boshida
70,2 3,05 zarba /daq.ga, nafas olish soni esa 14,8
2,13 marta / daq. ga teng bo‘lgan. Ushbu test
bo‘yicha yugurish tezligi 24,7 2,51 s. ni tashkil etgan. Shu test yuklamasidan so‘ng YQS
-
115,7 4,17 zarba /daq. gacha, NOS-31,5 4,23 marta /daq. gacha ortib ketgani kuzatildi
(3.4.jadval).
1567
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Test yuklamasidan avval va keyin qayd etilgan funksional ko‘rsatkichlar farqini aniqlash
natijasi shuni ko‘rsatdiki, yugurish tezligining nisbiy pulsometrik qiymati 45,5 zarba / daq. ga,
respirator qiymati (NOS) 16,7 marta / daq. ga teng bo‘lgan (3.5.rasm). 5x6
m. ga yugurish
testidan oldin YQS 68,7 2,57 zarba / daq. ni, NOS-14,5 2,10 marta / daq. ni tashkil etgan.
Yugurish natijasi 8,79
1,02 s. ga teng bo‘lgan. Yugurish testi tugashi bilan YQS 109,3
3,56
zarba / daq. gacha ortgan yoki uning nisbiy pulsometrik qiymati 40,6 zarba / daq. ni tashkil
etgan. Yugurish tezligining respirator qiymati esa 13,2 marta / daq. bilan qayd etilgan (3.6.rasm).
“Y
u
lduz” shaklida yugurish testi oldidan YQS 69,7
2,61 zarba / daq. bilan ifodalangan,
NOS-14,9 2,13 marta / bilan ifodalangan.
2-jadval
Malakali voleybolchi-
talabalarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezligi va
uning kardiorespirator qiymatini o‘quv
-
mashg‘ulot yili boshida qayd etilgan natijalari.
(2023-yil sentabr) n=15x3=45 (
X
σ
)
Izoh:
YQS-yurakni qisqarish soni; NOS-nafas olish soni; YN-yugurish natijalari.
Mazkur voleybolchilarda “Yulduz” shaklida yugurish tezligining pulsometrik qiymati
44,1 zarba/daq.ni, respirator qiymati 14,6 marta/daq.ni, tashkil etgan bo‘lsa, o‘quv
-
mashg‘ulot
yakuniga kelib mazkur ko‘rsatkichlar muvofiq ravishda
-48,3 zarba/daq.; 19,1 marta/daq.; 43,2
zarba/daq.; 15,1 marta/daq.; 46,8 zarba/daq; 16,3 marta/daq. gacha ortganligi ma’lum bo‘ldi.
Demak, haqiqatdan ham, o‘quv
-
mashg‘ulot yakuniga kelib o‘zgaruvchan yo‘nalishlar
bo‘ylab mokkisimon tartibda yugurish tezligining tushib ketishi toliqish alomatlari kuchaygani
sababli yuzaga kelgan deb fikr yuritish mumkin.
Malakali voleybolchi-
talabalarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezligi
va uning kardiorespirator qiymatini o‘quv
-
mashg‘ulot yili boshida qayd etilgan natijalari.
Testlar
Testan avval
YN
Testdan keyin
YQS
NO
S
YQS
(zarba/da
q.)
NOS
(marta/da
q.)
YQS
NOS
Nisbiy
qiymati
“Y
u
lduz”
shaklida
yugurish-
68,4 m ( s.)
69,7 2,61 14,9 2,13
18,8 2,5
7
113,8 3,73 29,5 3,77 44,1
14,6
1568
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Izoh:
YQS-yurakni qisqarish soni; NOS-nafas olish soni;
YN-yugurish natijasi;
YNPQ-
yugurish natijasining pulsometrik qiymati;
YNRQ-yugurish natijasining respirator qiymati;
A-
testan avval; B-testan keyin;
3-
rasm. Malakali voleybolchi talabalarda “Yulduz” shaklida yugurish tezligi (YN)
va uning kardiorespirator qiymatini ifodalovchi diagrammalar.
Izoh:
YQS-yurakni qisqarish soni;
NOS-nafas olish soni;
YN-yugurish natijasi; YNPQ-
yugurish natijasining pulsometrik qiymati;
YNRQ-yugurish natijasining respirator qiymati;
A-testan avval; B-testan keyin;
Bu borada o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdi
-ki, YQS testdan avval 72,7 3,13 zarba
/ daq. ga, NOS 15,3
2,17 marta / daq. ga teng bo‘lganligi kuzatildi. 1000 m.ga yugurish tezligi
4,24
0,32 daq. bilan ifodalandi. Mazkur yuklama tugagan zaxoti YQS 157,8
5,19
zarba/daq.gacha, NOS 43,6 3,32 marta / daq. gacha ortib ketgani aniqlandi. Uning pulsometrik
qiymati 85,1 zarba / daq. ni, respirator qiymati 85,1 zarba / daq. ni, respirator qiymati 28,3 marta
/ daq. ni tashkil
Izoh:
YQS-yurakni qisqarish soni;
NOS-nafas olish soni;
YN-yugurish natijasi; YNPQ-
yugurish natijasining pulsometrik qiymati;
YNRQ-yugurish natijasining respirator qiymati;
A-testan avval; B-testan keyin;
3-jadval
Malakali voleybolchi talabalarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish tezligi va
uning kardiorespirator qiymatini o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakunida qayd etilgan natijalari.
(2024-yil iyun)-n=15x3=45
(
X
σ
)
№
Testlar
Testan avval
YN
Testdan keyin
YQ
S
NO
S
YQS
(zarba/da
q)
NOS
(marta)
YQS
NOS
Nisbiy
qiymati
3
“Y
u
lduz”
shaklida
yugurish - 68,4
m (s.)
70,6 2,53
15,2 2,
17
19,3 2,
38
117,4 3,8
1
31,5 3,
82
46,8 16,3
Izoh:
YQS-yurakni qisqarish soni;
NOS-nafas olish soni;
YN-yugurish natijalari;
1569
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Jumladan, “Yulduz” shaklida yugurish testidan oldin YQS 70,6
2,53 zarba/daq.ni tashkil
etgan, NOS 15,7 2,17 marta/daq.
ga teng bo‘lgan. Yugurish natijasi yoki tezligi 19,3
2,38 s.
bilan qayd etilgan. Shu test tugashi bilan YQS 117,4 3,81 zarba/daq.gacha ortgani kuzatildi.
Yoki yugurish yuklamasining nisbiy pulsometrik qiymati 46,8 zarba/daq.ni, tashkil etgan
(3-rasm).
4-
rasm. Malakali voleybolchi talabalarda “Yulduz” shaklida yugurish
yuklamasining kardiorespirator qiymatini ifodalovchi diagrammalar.
Mazkur test yuklamasi (1000 m. ga yugurish) yoki yugurish tezligining nisbiy
pulsometrik qiymati 90,6 zarba/daq.ni, respirator qiymati 29,2 marta/daq.ni tashkil etgani
kuzatildi (15-rasm).
O‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab hamda 1000 m. ga to‘g‘ri yo‘nalish bo‘ylab yugurish
tezligi va uning nisbiy kardiorespirator qiymatini aniqlash maqsadida o‘quv
-
mashg‘ulot yili
boshida va yakunida o‘tkazilgan tadqiqot natijalarining qiyosiy tahliliga asosan quyidagi
hulosalarni e’tirof etish mumkin:
X
-
9,12
0,98 8,58
0,87 5,88
2,75
<0,01
“Y
u
lduz” shaklida
yugurish (s)
umumiy masofasi-
(68,4 m)
15 va 16
iyun
19,70 1,54 20,36 1,46 3,35
2,09
<0,05
17 va 18
iyun
18,31 2,14 19,52 2,17 6,61
2,66
<0,01
20 va 21
iyun
18,16 2,64 19,81 2,79 9,09
2,88
<0,01
X
-
18,72 2,55 19,90 2,62 6,27
2,15
<0,05
Izoh: -
AT-
an’naviy testlar;
KO‘U
-
kompyuterlashtirilgan o‘lchov uskunasi;
KF-
kursatkichlar farqi; tadqiqotlar ertalab soat 8-00
da o‘tkazilgan;
“Archasimon” yugurish testi 1
-
7iyun; 5x6 m.ga yugurish testi 8-14 iyun;
“Yulduuz” shaklida yugurish 15
-21 iyun kunlari har
kun o‘tkazilgan;
Izoh:
AT-
an’anaviy test ko‘rsatkichlari; KO‘U
-
kompyuterlashtirilgan o‘lchov uskunasida
olingan ko‘rsatkichlar: AT
-a-1-iyun; AT-b-3 iyun; AT-v-6-
iyun; KO‘U
-a-2-
iyun; KO‘U
-b-4-
iyun;
KO‘U
-v-
7-iyun; KF-
ko‘rsatkichlar farqi.
5-
rasm. Malakaliy voleybolchi talabalarda “Yulduz” shaklida yugurish tezligini AT
va KO‘U yordamida baholash natijalarini ifodalovchi diagrammalar
1570
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Mazkur yo‘nalishda o‘tkazilgan tadqiqot natijalarining qiyosiy tahliliga asosan shuni
e’tirof etish mumkinki, malakali voleybolchi talabalarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab
yugurish tezligini baholashda qo‘llanilgan an’anaviy testlar natijalari KO‘U uskunasida qayd
etilgan ko‘rsatkichlarga nisbatan goh past darajada, goh yuqoriroq darajada namoish etilgan.
O‘rtacha statistik ko‘rsatkichlarning (
X
) o‘rtacha kvadratik og‘ishmalari (
σ
) ham yaqqol
katta ko‘rsatkichlar bilan farqlangan. Bo‘nday holat qo‘llanilgan an’anaviy testlar yetarli
ob’ektiv omillar ta’siriga bog‘liqligini asoslaydi. Belgilangan turli yo‘nalishli va turli
masofalarga yugurish
tezligini baholashda qo‘llanilgan kompyuterlashtirilgan o‘lchov uskunasi
yordamida olingan individual natijalar ham, o‘rtacha statistik ko‘rsatkichlar ham
(
X
) bir-biriga
yaqin bo‘lgan va ularning o‘rtacha kvadratik og‘ishmalari (
σ
) ham
nisbatan kichik bo‘lgan.
Demak, ushbu uskuna o‘zining ob’ektiv va ishonchli axborot beruvchi instrumental
metod sifatida amaliyotga joriy etilishi afzal deb ta’kidlash mumkin.
Izoh;
Malakali voleybolchilarada musobaqa davrida olib boriladigan mashg‘ulotlar
yuklamalari me’yori kursatkichlar takrorlanish seriyalari hamda dam olish vaqtlari va pulsmetrik
qiymatini ifodalovchi jadval
O‘tkazilgan joriy tadqiqotlar natijalari va ularning qiyosiy tahliliga asosan quyidagi
hulosalarni e’tirof etish mumkin:
Voleybol amaliyotida o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab yugurish, tezkorligini baholash
tajribasini o‘rganish natijalaridan ma’lum bo‘ldiki, ushbu sport turiga ixtisoslashtirilgan sport
maktablarida mazkur tezkorlik vaqt trenerlar tomonidan baholanganda (aniqlanganda)
“Archasimon” yugurish tezligi qisqa davr ichida 26,9
-28,7 s. ga, 5x6 m. ga yugurish tezligi 11,3-
12,9 s. ga 9-3-6-3-9 m. ga yugurish tezligi 11,8-
12,6 s. gacha o‘zgargan. O‘zDJTSU voleybolchi
talabalarda mazkur ko‘rsatkichlar muvofiq ravishda: 25,6
-28,3 s.; 10,7-11,9 s.; 10,6-12,3 s. ga
teng bo‘lgan. O‘zbekiston terma jamoasida
-25,6-27,8 s.; 9,9-11,7 s.; 9,7-
11,6 s. oralig‘ida qayd
etilgan.
Ko‘rinib turibdiki, o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab mokkisimon yugurish tezligi
barcha toifaga mansub voleybolchilarda, hatto terma jamoa voleybolchilarida ham katta
diapozon bilan farqlangan. Bunday holat ushbu testlarning ob’ektivlik qiymati va olinadigan
natijalarning ishonchliligi y
etarli bo‘lmaganidan darak beradi.
So‘rovnoma natijalaridan ham aniqlandiki, SM, O‘zDJTSU va klub jamoalarining
aksariyat trenerlari tezkorlik sifati tarkibiy komponentlaridan voleybolchilar tayyorgarligi
jarayonida foydalanish oldingi yillarga nisbatan qanday o‘zgarganligini baholang.
Voleybolda
murakab reaksiyani ustunligi yildan-
yilga o‘zgarishini sust bilim va tasavvurga ega ekanligi
ma’lum bo‘ladi.
Joriy tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, malakali voleybolchi talabalarda “Archasimon”
yo‘nalishda –
92 m., “5x6 m. ” 30 m va “Yulduz” shaklida
-
68,4 m. ga yugurish tezligi an’anaviy
yondashuv (“sekundomer” yordamida) asosida olingan natijalar 2021
-
2022 o‘quv
-
mashg‘ulot
yili boshida qisman o‘rnatilgan me’yoriy talablar darajasiga yaqinroq qayd etilgan bo‘lsa, o‘quv
-
mashg‘ulot yili o‘rtasiga kelib (2022
-
yil yanvar) yanada qisqargan, ya’ni yugurish tezligi ortgan
(muvofiq ravishda 3,81 %; 5,94 %; 3,95 % ni tashkil etgan). Biroq o‘quv
-
mashg‘ulot yili
yakunida ushbu testlar bo‘yicha yugurish tezligi 7,34 %, 7,29 %, 11,2 % gacha sustlashib
ketganligi aniqlangan. Bunday holat tadqiqotda ishtirok etgan malakali voleybolchi talabalarda
o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakuniga kelib toliqish alomatlari kuchayganidan darak beradi.
Yugurish tezligining o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakunida tushib ketishi yoki buning sababi
toliqish alomatlarining yuzaga kelishi bilan bog‘liq ekanligi ana shu yuklamaning funksional
1571
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
qiymati bilan belgilanishi mumkin. Mazkur voleybolchilarda “Archasimon” yugurish tezligining
nisbiy pulsometrik qiymati o‘quv
-
mashg‘ulot yili boshida 45,5 zarba / daq. ni, respirator qiymati
16,7 marta / daq. ni, 5x6 m. ga yugurish tezligining nisbiy pulsometrik qiymati 40,6 zarba / daq.
ni, respirator qiymati 13,2 marta / daq. ni, “Yulduz” shaklida yugurish tezligining pulsometrik
qiymati 44,1 zarba / daq. ni, respirator qiymati 14,6 marta / daq. ni, tashkil etgan bo‘lsa, o‘quv
-
mashg‘ulot yakuniga kelib mazkur ko‘rsatkichlar muvofiq ravishda
- 48,3 zarba / daq.; 19,1
marta / daq.; 43,2 zarba / daq.; 15,1 marta / daq.; 46,8 zarba / daq.; 16,3 marta / daq. gacha
ortganligi ma’lum bo‘ldi. Demak, haqiqattan ham o‘quv
-
mashg‘ulot yakuniga kelib
o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab mokkisimon tartibda yugurish tezligining tushib ketishi
toliqish alomatlari kuchaygani sababli yuzaga kelgan deb fikr yuritish mumkin.
Malakali voleybolchi talabalarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab mokkisimon
yugurish tezligi (“Archasimon”, “5x6 m.”, “Yulduzsimon” yugurish testlari yordamida
aniqlangan)ni an’anaviy testlar (sekundomer orqali) baholash natijalari ketma
-
ket o‘tkazilgan har
bir tadqiqotda, birinchidan, me’yoriy talablar doirasida qayd etilgan (ya’ni yugurish tezligi
yuqori bo‘lgan), ikkinchidan, bir
-
biridan katta diapozon bilan farqlangan. Shu testlar bo‘yicha
yugurish tezligi kompyuterlashtirilgan o‘lchov uskunasi yordamida aniqlangan (baholanganda)
natijalar me’yoriy talablardan yaqqol sust darajada qayd etilganligi ma’lum bo‘ldi. Demak,
“sekundomer” yordamida yugurish tezligini aniqlashga mo‘ljallangan an’naviy testlar
ob’ektivligi va olinadigan natijalar ishonchliligi starli etarli emas deb e’tirof etish mumkin.
Xulosa
O‘tkazilgan joriy tadqiqotlar natijalari va ularning qiyosiy tahliliga asosan quyidagi
hulosalarni e’tirof etish mumkin:
Joriy tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, malakali voleybolchi talabalarda “ “Yulduz” shaklida
-
68,4 m. ga yugurish tezligi an’anaviy yondashuv (“sekundomer” yordamida) asosida olingan
natijalar 2023-
2024 o‘quv
-
mashg‘ulot yili boshida qisman o‘rnatilgan me’yoriy talablar
darajasiga yaqinroq qayd etilgan bo‘lsa, o‘quv
-
mashg‘ulot yili o‘rtasiga kelib (2024
-yil yanvar)
yanada qisqargan, ya’ni yugurish tezligi ortgan (muvofiq ravishda 3,81 %; 5,94 %; 3,95 % ni
tashkil etgan). Biroq o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakunida ushbu testlar bo‘yicha yugurish tezligi 7,34
%, 7,29 %, 11,2 % gacha sustlashib ketganligi aniqlangan. Bunday holat tadqiqotda ishtirok
etgan malakali voleybolchi talabalarda o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakuniga kelib toliqish alomatlari
kuchayganidan darak beradi.
Yugurish tezligining o‘quv
-
mashg‘ulot yili yakunida tushib ketishi yoki buning sababi
toliqish alomatlarining yuzaga kelishi bilan bog‘liq ekanligi ana shu yuklamaning funksional
qiymati bilan belgilanishi mumkin “Yulduz” shaklida yugurish tezligining pulsometrik qiymati
44,1 zarba / daq. ni, respirator qiymati 14,6 marta / daq. ni, tashkil etgan bo‘lsa, o‘quv
-
mashg‘ulot yakuniga kelib mazkur ko‘rsatkichlar muvofiq ravishda
- 48,3 zarba / daq.; 19,1
marta / daq.; 43,2 zarba / daq.; 15,1 marta / daq.; 46,8 zarba / daq.; 16,3 marta / daq. gacha
ortganligi ma’lum bo‘ldi. Demak, haqiqattan ham o‘quv
-
mashg‘ulot yakuniga kelib
o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab mokkisimon tartibda yugurish tezligining tushib ketishi
toliqish alomatlari kuchaygani sababli yuzaga kelgan deb fikr yuritish mumkin.
Malakali voleybolchi talabalarda o‘zgaruvchan yo‘nalishlar bo‘ylab “Yulduzsimon”
yugurish testlari yordamida aniqlangan)ni an’anaviy testlar (sekundomer orqali) baholash
natijalari ketma-
ket o‘tkazilgan har bir tadqiqotda, birinchidan, me’yoriy talablar doirasida qayd
etilgan (ya’ni yugurish tezligi yuqori bo‘lgan), ikkinchidan, bir
-biridan katta diapozon bilan
farqlangan.
1572
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Shu testlar bo‘yicha yugurish tezligi kompyuterlashtirilgan o‘lchov uskunasi yordamida
aniqlangan (baholanganda) natijalar me’yoriy talablardan yaqqol sust darajada qayd etilganligi
ma’lum bo‘ldi.
Demak, “sekundomer” yordamida yugurish tezligini aniqlashga mo‘ljallangan an’naviy
testlar ob’ektivligi va olinadigan natijalar ishonchliligi starli etarli emas deb e’tirof etish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ayrapetyants L.R., Pulatov A.A. Voleybol nazariyasi va uslubiyati. // Oliy o‘quv yurtlari
uchun darslik. T.: 2012.
–
278 b.
2.
Ашуркова С.Ф. Теория и методика волейбола. // Учебник для высших
учебных заведений. Т.: 2020. –
550 с.
3.
Kdirova M.A., Ummatov A.A., Pulatov F.A. Voleybol nazariyasi va uslubiyati. // O‘quv
qo‘llanma. T.: 2018. –
485 b.
4.
Pulatov A.A., Qdirova M.A. Sport pedagogik mahoratni oshirish (voleybol). // O‘quv
qo‘llanma. T.: 2018. –
251 b.
5.
Pulatov A.A. Voleybol nazariyasi va uslubiyati. // Oliy o‘quv yurtlari uchun
darslik. T.: 2020.
–
440 b
