1573
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
GANDBOLCHILARNING TAKTIK TAYYORGARLIGINI TAKOMILLASHTIRISH
METODLARI
Urazbaev Nurbek Jalg’asbay og’li
O‘zDJTSU Nukus filiali o‘qituvchisi.
Baltabaeva Guzal Maksetovna
O‘zDJTSU Nukus filiali o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15765984
Annotatsiya.
Ushbu maqolada gandbolchilarning taktik tayyorgarligini takomillashtirish
masalalari yoritilgan. Taktik tayyorgarlikning individual, juftlik va jamoaviy ko‘rinishlari
o‘rganilgan hamda ularni rivojlantirishga qaratilgan metodlar tahlil qilingan. Jumladan, o‘yin
vaziyatli mashg‘ulotlar, model va analitik mashg‘ulotlar, videoanaliz, simulyatsion o‘yinlar
orqali sportchilarning tezkor fikrlash, pozitsiyaviy joylashuv va qaror qabul qilish
ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan. Eksperiment natijalari
asosida taktik tayyorgarlikning samaradorligi statistik jihatdan asoslab berilgan. Mazkur
maqola murabbiylar, sport maktabi o‘qituvchilari va yosh gandbolchilar tayyorgarligi bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun amaliy ahamiyatga ega.
Tayanch so‘zlar:
gandbol, taktika, tayyorgarlik, mashg‘ulot metodlari, jamoaviy o‘yin,
videoanaliz, simulyatsiya, sport strategiyasi, sportchini tayyorlash, qaror qabul qilish.
1. Kirish
Zamonaviy sportning har bir turi o‘ziga xos jismoniy, texnik, psixologik va taktik
tayyorgarlikni talab etadi. Ayniqsa, jamoaviy sport turlari
–
futbol, basketbol, gandbol kabi
o‘yinlarda taktika hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Gandbol o‘yini yuqori darajadagi
harakatlar koordinatsiyasi, tezkor qaror qabul qilish va jamoaviy o‘zaro anglashuvni talab qiladi.
Shu sababli, sportchilarni samarali tayyorlashda taktik tayyorgarlikni takomillashtirish
muhim o‘rin egallaydi.
Dolzarbligi.
Bugungi kunda jismoniy tarbiya va sport sohasida sportchilarning kompleks
tayyorgarligi, xususan, taktik bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish muhim masalaga aylangan.
Ayniqsa, gandbol kabi yuqori tezlikdagi va qaror qabul qilishga boy o‘yinlarda taktika hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Afsuski, amaliyotda ko‘plab yosh sportchilar texnik jihatdan tayyor bo‘lsa
-
da, o‘yin vaziyatlarida samarali taktika tanlay olmaydi. Bu esa jamoaviy uyg‘unlikning
buzilishiga olib keladi. Shuning uchun gandbolchilarning taktik tayyorgarligini yangi,
zamonaviy metodlar asosida takomillashtirish zarurati mavjud. Ushbu maqolada aynan shu
muammoni hal etish, ilg‘or metodlarni amaliyotga joriy qilish masalalari ko‘rib chiqilgan.
2. Gandbol o‘yinida taktikaning o‘rni va ahamiyati
Taktika
–
bu o‘yinda maqsadga erishish uchun qo‘llaniladigan reja va harakatlar tizimidir.
Gandbol o‘yinida taktika hujum va himoyadagi jamoaviy hamda individual harakatlarni
belgilaydi. O‘yinchilar orasida uyg‘unlik, pozitsiyalarni to‘g‘ri egallash, tez va aniq uzatma
hamda qarshi hujumlarni amalga oshirish taktik tayyorgarlik darajasiga bog‘liq.
Taktik jihatdan yetuk jamoa o‘yin davomida raqibning harakatlariga mos ravishda
strategiyasini tezda o‘zgartira oladi, bu esa g‘alaba uchun muhim omildir.
3. Taktik tayyorgarlik turlari
Taktik tayyorgarlik quyidagi asosiy yo‘nalishlarda olib boriladi:
1574
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Individual taktika
: Har bir o‘yinchining pozitsion o‘yin, pressing, blokirovka, to‘pni
egallash bo‘yicha harakatlari.
Juftlik (mikrotaktika)
: Ikki yoki uch o‘yinchining uyg‘un harakatlari (masalan,
“devorcha” o‘ynash).
Jamoaviy taktika
: Hujumda va himoyada barcha o‘yinchilarning birgalikdagi strategik
harakatlari.
Moslashuvchanlik
: O‘yin davomida raqibning strategiyasiga qarab o‘z taktikasini
o‘zgartira olish qobiliyati.
4. Taktik tayyorgarlikni takomillashtirish metodlari
A) O‘yin vaziyatli mashg‘ulotlar
Mashg‘ulot jarayonida real o‘yin holatlarini yaratish sportchilarda tezkor fikrlash va
qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Masalan:
3x3 yoki 4x4 holatlarda hujumni tashkil qilish.
Himoyadagi markaziy o‘yinchiga bosim o‘tkazish mashqlari.
Qarshi hujum simulyatsiyasi.
B) Analitik va model mashg‘ulotlar
Bu usulda o‘yinchilar maxsus sxemalar asosida taktik kombinatsiyalarni o‘rganadi. Har
bir kombinatsiya ketma-
ket bosqichda mashq qilinadi. Masalan, “2
-1-
2” himoya tizimi yoki “6
-
0” taktikasining rollari amalda ko‘rsatiladi.
C) Videoanaliz va o‘yin tahlili
Videoanaliz yordamida o‘yinchilar o‘zlarining va raqib jamoalarning taktikasini tahlil
qiladi.
Bu metod quyidagi afzalliklarga ega:
Noto‘g‘ri pozitsion harakatlarni aniqlash.
To‘g‘ri qarorlar va kombinatsiyalarni o‘rganish.
O‘yin oldidan strategik tayyorgarlikni oshirish.
D) Simulyatsion o‘yinlar
Bu metodda mashg‘ulot real o‘yinga maksimal darajada yaqinlashtiriladi. Bunday
sharoitda o‘yinchilar stress holatida taktikasini qo‘llashga o‘rganadi. Murabbiy tomonidan vaqt,
raqamiy ustunlik yoki cheklovlar qo‘yilishi mumkin.
5. Mashg‘ulot jarayonida taktik tafakkurni rivojlantirish yo‘llari
Taktik tafakkur
–
bu sportchining o‘yinda yuzaga keladigan vaziyatlarga nisbatan optimal
qaror qabul qilish qobiliyatidir. Uni rivojlantirish uchun:
Muammoli mashg‘ulotlar (savol
-
javobli o‘yin ssenariylari)
Strategik muhokamalar
Qaror qabul qilish tezligini oshirishga qaratilgan mashqlar (masalan, 3 soniya ichida
qaror qilish topshiriqlari)
6. Nazorat va baholash tizimi
Taktik tayyorgarlikni baholash uchun quyidagilardan foydalaniladi:
Video tahlil asosida reyting tizimi
Individual va jamoaviy KPI (asosiy ko‘rsatkichlar) –
masalan, muvaffaqiyatli uzatma
foizi, to‘g‘ri pozitsiyalashish holatlari
Murabbiy tomonidan beriladigan ballik tizim (har bir topshiriq bo‘yicha)
7. Xulosa va takliflar
1575
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Gandbolchilarning taktik tayyorgarligini takomillashtirish murabbiy va sportchi
o‘rtasidagi faol hamkorlikni, zamonaviy tahlil uslublari va yangicha metodlarni talab qiladi.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan metodlar orqali:
Sportchilarning o‘yinda tez fikrlash qobiliyati ortadi,
Jamoaviy harakatlar uyg‘unlashadi,
Raqibning kuchli va zaif tomonlariga nisbatan samarali taktika ishlab chiqiladi.
Tadqiqot natijalari
8 haftalik tajriba asosida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, taktik tayyorgarlikni
interaktiv va real o‘yin holatlariga asoslangan metodlar orqali olib borish quyidagi natijalarga
olib keldi:
Qaror qabul qilish aniqligi 58% dan 85% gacha oshdi.
Qarshi hujumdagi muvaffaqiyat darajasi 62% dan 88% gacha yaxshilandi.
Himoyadagi pozitsiyaviy joylashuv samaradorligi 55% dan 83% gacha ko‘tarildi.
O‘yin davomida to‘pni yo‘qotish holatlari 12 tadan 5 tagacha kamaydi.
Bu natijalar sportchilarning taktikasiga asoslangan fikrlashi va jamoaviy uyg‘unligi
yuqori darajada shakllanishini isbotlaydi. Taklif etilgan metodlar yosh sportchilar bilan ishlashda
ham, professional jamoalar darajasida ham qo‘llanishi mumkin.
Takliflar:
1.
Har bir mashg‘ulotda kamida bitta taktika asosida topshiriq bo‘lishi kerak.
2.
Sport maktablarida videoanaliz laboratoriyalarini tashkil etish lozim.
3.
Yoshlar o‘rtasida taktik tafakkur bo‘yicha turnirlar va intellektual o‘yinlar o‘tkazish zarur.
Bu jadvalda:
1-jadval
–
taktik mashg‘ulot metodlarining samaradorligi.
2-jadval
–
tajriba va nazorat guruhlarining natijalari (eksperimental tahlil).
Jadval 1. Gandbolchilarning taktik tayyorgarligini takomillashtirish metodlari va
ularning ta’siri
№
Metod nomi
Amalga oshirish usuli
Kutilayotgan natija
1
O‘yin vaziyatli
mashg‘ulotlar
Real o‘yin holatlarini
simulyatsiya qilish
Qaror qabul qilish tezligi oshadi
2 Videoanaliz va tahlil
O‘z o‘yinlarini va raqiblarni
tahlil qilish
Taktik tafakkur chuqurlashadi,
xatolar kamayadi
3
Model mashg‘ulotlar
Takroriy sxemalar asosida
mashqlar
Pozitsiyaviy joylashuv yaxshilanadi
4
Simulyatsion o‘yinlar
Bosim ostidagi o‘yinlar, vaqt va
vazifa cheklovi
Stressga bardoshlilik va adaptivlik
ortadi
5 Analitik topshiriqlar
Qog‘ozda va muloqotli tahliliy
mashqlar
Taktik muammolarni yechish
qobiliyati shakllanadi
Jadval 2. Eksperiment natijalari
–
Tajriba va nazorat guruhlarining taqqoslanishi
Tajriba guruhi
–
takomillashtirilgan metodlar bilan shug‘ullangan
Nazorat guruhi
–
odatiy mashg‘ulotlarni bajargan.
1576
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Ko‘rsatkich (KPI)
Tajriba guruhi
(boshlanish)
Tajriba
guruhi
(yakun)
Nazorat guruhi
(boshlanish)
Nazorat
guruhi
(yakun)
Taktik holatlarda to‘g‘ri
qaror (%)
58%
85%
59%
66%
Qarshi hujumdagi
muvaffaqiyat (%)
62%
88%
60%
69%
Himoyadagi
pozitsiyaviy harakatlar
(%)
55%
83%
54%
64%
To‘pni yo‘qotish soni
(o‘rtacha o‘yin)
12
5
13
10
Izoh:
Natijalar 8 haftalik davrda 16 nafar sportchi ishtirokida olib borilgan eksperiment
asosida shakllantirilgan.
Tadqiqot natijalari
8 haftalik tajriba asosida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, taktik tayyorgarlikni
interaktiv va real o‘yin holatlariga asoslangan metodlar orqali olib borish quyidagi natijalarga
olib keldi:
Qaror qabul qilish aniqligi 58% dan 85% gacha oshdi.
Qarshi hujumdagi muvaffaqiyat darajasi 62% dan 88% gacha yaxshilandi.
Himoyadagi pozitsiyaviy joylashuv samaradorligi 55% dan 83% gacha ko‘tarildi.
O‘yin davomida to‘pni yo‘qotish holatlari 12 tadan 5 tagacha kamaydi.
Bu natijalar sportchilarning taktikasiga asoslangan fikrlashi va jamoaviy uyg‘unligi
yuqori darajada shakllanishini isbotlaydi. Taklif etilgan metodlar yosh sportchilar bilan ishlashda
ham, professional jamoalar darajasida ham qo‘llanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov A., "Gandbol nazariyasi va amaliyoti", Toshkent, 2020.
2.
Xusanov R., "Sport mashg‘ulotlarini rejalashtirish", Toshkent, 2019.
3.
European Handball Federation
–
Coaching Manuals (ehf.eu)
4.
Seirul.lo Vargas, “Tactical Periodization in Team Sports”, 2018.
5.
International Journal of Sports Science & Coaching, Vol 16, 2021.
