1577
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
MAHALLADA O‘SMIRLARNI VIRTUAL OLAM TA’SIRIDAN HIMOYALANISHGA
TA’SIR ETUVCHI IJTIMOIY
-PSIXOLOGIK OMILLAR
T.Arzimbetov
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti
Nukus filialí Jismoniy tarbiya nazariyasi va gumanitar fanlar” kafedrasi
dotsenti, ps.f.b.f.d.
(PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15766014
Annotatsiya.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida
o`smirlar hayotida virtual muhit
–
internet, ijtimoiy tarmoqlar, komp`yuter o`yinlari va boshqa
onlayn faoliyatlar muhim o`rin egallamoqda. Bu holat o`smirlarning shaxsiy rivojlanishi, real
hayot bilan bog`lanishi va ijtimoiy adaptatsiyasiga salbiy ta`sir ko`rsatishi mumkin. Maqolada
o`smirlarning virtual muhitga moyilligini kamaytirishda oila, mahalla, ta`lim muassasalari
hamda yoshlar bilan ishlovchi mutaxassislarning hamkorlikdagi faoliyati muhimligi
ta`kidlanadi. Shuningdek, bolalarda ijtimoiy faollik, tanqidiy fikrlash, haqiqiy muloqotga
qiziqishni rivojlantirish orqali ularni virtual dunyo ta`siridan himoya qilish imkoniyatlari
o`rganiladi.
Kalit soʻz:
virtual tarmoq, televideniye, radio, gazeta, axborot, kiberxavsizlik.
Аннотация.
Сегодня, в результате стремительного развития цифровых
технологий, виртуальная среда
-
интернет, социальные сети, компьютерные игры и
другие онлайн
-
деятельности занимают важное место в жизни подростков. Это
состояние может негативно повлиять на личностное развитие, связь с реальной жизнью
и социальную адаптацию подростков. В статье подчеркивается важность совместной
работы семьи, махалли, образовательных учреждений и специалистов, работающих с
молодежью, в снижении склонности подростков к виртуальной среде. Также изучаются
возможности защиты детей от влияния виртуального мира путем развития у них
социальной активности, критического мышления, интереса к реальному общению.
Ключевое слово:
виртуальная сеть, телевидение, радио, газета, информация,
кибербезопасность.
Abstract.
Today, as a result of the rapid development of digital technologies, the virtual
environment - the Internet, social networks, computer games, and other online activities -
occupies an important place in the lives of adolescents. This situation can negatively affect the
personal development of adolescents, their connection with real life, and social adaptation. The
article emphasizes the importance of joint activities of families, mahallas, educational
institutions, and specialists working with youth in reducing adolescents' susceptibility to the
virtual environment. Also, the possibilities of protecting children from the influence of the virtual
world through the development of social activity, critical thinking, and interest in real
communication are studied.
Keywords:
virtual network, television, radio, newspaper, information, cybersecurity.
Jahon ta’lim
tizimida, o‘smir o‘quvchilarning internet tarmog‘i ma’lumotlari bilan ishlash
kompetensiyasini rivojlantirishning samarali psixologik va pedagogik usullari ta’lim jarayoniga
keng ko‘lamda ta
tbiq etilgan. 2015-
yil, Janubiy Koreyada o‘tkazilgan Xalqaro ta’lim forumida
2030-
yilgacha qabul qilingan «Incheon declaration» da «Ta’lim sifatini baholash jarayoni va
vositalarini takomillashtirish, erishilgan natijalarni aniqlash imkonini beruvchi mexanizmlarni
amaliyotga joriy etish», fan va ta’lim yutuqlarini o‘quv materiallari mazmuniga singdirib borish,
1578
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
yoshlarni virtual olam ta’siridan himoyalashning psixologik chora
-tadbirlarini yangi islohotlar
darajasiga ko‘tarish hamda uni amaliyotga tatbiq etishga alohida e’tibor berilgan.
Jahon ta’lim va ilmiy tadqiqot muassasalarida virtual olam vositalarining inson ongiga
ta’sirini aniqlash, internetga qaramlikning oldini oldini olish, o‘smir yoshlarning axborotlar bilan
ishlay olish ko‘nikmalarini ilmiy tekshirish, shuningdek, jamiyat hayotida axborot
-psixologik
xavfsizlikni ta’minlash, texnogen o‘zgarishlar sharoitida yoshlarni ekstremistik va separatistik
tashkilotlarning vayronkor g‘oyalaridan himoyalash hamda mahalla muhitida xavfsiz axborot
muhitini ta’minlash, jamiyatning turli qatlam va submadaniyat kishilari orasida kiber xavfsizlikni
barqarorlashtirish
bo‘yicha, ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.
Respublikamizda so‘nggi yillarda, jamiyatning turli sohalarini zamonaviy axborot
-
texnologik vositalar bilan ta’minlash, sohalararo axborot savodxonligini oshirish, xavfsiz axborot
muhitini joriy etish, yosh avlodni salbiy axborotlar xurujidan himoyalash, ochiq axborot
tizimlarini qayta isloh qilish, jamiyat hayotini texnogen boshqarishda, bunyodkor axborot
mahsulotlarini tayyorlash sifati va darajasini doimiy oshirib borishning huquqiy-
me’yoriy
asoslari yaratildi hamda uning moddiy-
texnik bazasi kengaytirildi. O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida «axborot xavfsizligini ta’minlash va
axborotni himoya qilish tizimini takomillashtirish, axborot sohasidagi tahdidlarga o‘z vaqtida va
munosib qarshilik ko‘rsatish tizimini joriy etish» ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilandi.
Bu borada o‘smir yoshlarni virtual olam ta’siridan himoyalashning psixologik
mexanizmlarini ishlab chiqish, rivojlangan ilg‘or xorijiy davlatlarning ilmiy
-uslubiy
dasturlaridan keng foydalanish, virtual olam ma’lumotlariga qaram bo‘lishning omillari va undan
himoyalanishning ijtimoiy-psixologik mexanizmlarining ishlab chiqilishi, mahalla sharoitida
o‘smir yoshlarni virtual olam ta’siridan himoya qilishning psixologik tashviqot dasturlarini
yanada rivojlantirishga keng xizmat qiladi.
Аyrim yoshlar sharoitga tez moslashsalar, boshqalarining hayot yo‘lini topishi, o‘zini
namoyon qilishi juda qiyin kechadi.
Katta hayotga endi qadam qo‘yayotgan avlod vakillariga psixologik
-pedagogik yordam
ko‘rsatish, ularni psixologik
-
pedagogik jihatdan qo‘llab
-
quvvatlash bir qator jihatlarga ko‘ra
dolzarb hisoblanadi. Eng avvalo, yoshlar jamiyatimizning kelajagini belgilab beruvchi muhim
demografik guruh hisoblanadi. Yoshlar shaxsini rivojlantirish esa axloqiy meʼyorlar, qadriyatlar
tizimiga taʼsir ko‘rsatishi muqarrar bo‘lgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy holat vaziyatida tobora
murakkablashib bormoqda. Chunki, yoshlarning asosiy hayotiy rejalari ularning qadriyatlariga
bog‘liq ravishda shakllantiriladi.
Yigitlar va qizlar kuch-
g‘ayratlari, imkoniyatlarini jamiyatning yanada taraqqiy topishi
uchun zarur sohalar rivojiga yo‘naltirish, shunga mos holda shakllanadigan xulq
-atvor
meʼyorlarini tarkib toptirish psixologik
-
pedagogik taʼsir va yordamning eng birinchi
vazifalaridandir. Bunda, xususan, ularning salohiyatini to‘g‘ri o‘zanga yo‘naltirish va adekvat
qadriyatlar tizimini shakllantirish yoshlarni mavjud rasmiy yoshlar tashkilotlari safiga ko‘proq
jalb etish, to‘g‘ri tarbiyalash ishlari bilan uyg‘un holda olib borilishi zarur.
Taʼlim oluvchilar ota
-
onalari va pedagoglarning birgalikdagi o‘zaro munosabati modelini
yaratish taʼlim muassasasi va oilaning bir
-
biriga ko‘rsatadigan taʼsirini muvofiqlashtirishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Psixologik-pedagogik mazmundagi barcha ishlar zamirida davlat,
jamiyat, tashkilot va muassasalarning o‘zaro hamkorligi darajasida amalga oshiriladigan
vazifalar aks etishi va ular tizimli yondashuv asosida tahlil qilingan bo‘lishi zarur.
1579
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
N.I.Koptelovaning ta’kidicha, psixologik
-
pedagogik taʼsirning quyidagi yo‘nalishlar
asosida olib borilishi maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz
–
Yoshlarda kasbiy, ongli va ijtimoiy faoliyati strategiyasini, kelajak, istiqboldagi
hayotiy pozitsiyasini shakllantirishga yordam beradigan qadriyatlar tizimini tarkib toptirish.
–
Ijtimoiy takomil va masʼuliyat hissi meʼyorini belgilaydigan maʼnaviy taʼlimni
maqsadga muvofiq amalga oshirish, tafakkur madaniyatini shakllanti-rish;
–
Yoshlar ham ajralmas tarkibiy qismi bo‘lgan jamiyatning turli sohalaridagi barqarorlik
va taraqqiyotni taʼminlovchi hayot tarzini shakllantirishga yo‘naltirilgan qadriyatlar
ustanovkalari (yo‘l
-
yo‘riqlari)ni aniqlashtirish, umumlashtirish.
Maʼlumki, ommaviy axborot vositalarining hozirgi holati, imkoniyati maʼlumot,
axborotning beto‘xtov yetkazilishini taʼminlab bermoqda. Ikkinchi tomondan
, ushbu axborot
oqimi vaqt o‘tgan sari ko‘payib bormoqda. Bu xabarlar maʼlum darajada o‘ziga xos axborot
tahdidini yuzaga keltirmoqda.
T.L.Partikaning so‘zlariga muvofiq, axborot psixologik taʼsir vositasi sifatida juda
qudratli kuchga egadir. Shuning uchun mafkuraviy targ‘ibot samaradorligi kuchli
mamlakatlarning aholisini tanlagan yo‘llaridan og‘dirish qiyin kechadi. Аxborot
-psixologik
xavfsizlikka tahdidning birinchi manbasi
–
bu insonning o‘zi. Insonda ongning mavjudligi tahdid
manbasini ifodalaydi.
O‘zbekiston axborot hududida hukmronlik qilishga yo‘naltirilgan harakatlari va turli
noxolis siyosiy, harbiy, iqtisodiy, jamoaviy tuzilmalar vakillarining O‘zbekiston fuqarolariga
nisbatan salbiy taʼsir o‘tkazishini ko‘rsatish mumkin.
Jamiyatimizning turli sohalarida amalga oshirilayotgan islohotlar, ijtimoiy munosabatlar
va tuzilmalardagi ijobiy o‘zgarishlar, demokratlashuv jarayonlari shaxsga o‘z yo‘lini o‘z
tanlashi, belgilashi uchun qulay imkoniyatlar yaratdi. Shunday sharoitda ommaviy axborot
vositalari oldiga juda katta strategik masalalarni hal etishga ko‘maklashish vazifasi qo‘yilgandir.
Zero, OАVning ijtimoiy ongni maqsadga muvofiq shakllantirish, aholining stereotiplari
hamda ustanovkalarini tarkib toptirish borasidagi imkoniyatlari juda kengdir.
Yu.Kalinechenkoning yozishicha, ayrim xorij ommaviy axborot vositalari, internetning
ekstremizm va terrorizmni targ‘ib qilish borasidagi imkoniyatlari hamda bu borada amalga
oshirilishi mumkin bo‘lgan tahdidlarni bartaraf etish yo‘nalishida respublikamizda muayyan
ilmiy-
tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Taʼkidlash lozimki, hozirgi vaqtda ekstremizm va
terrorizm zamonaviy OАV, internent bilan mustahkam aloqada faoliyat olib bormoqda. OАV o‘z
imkoniyatlari darajasida ularga qarshi profilaktik tadbirlarni amalga oshirishda, mazkur salbiy
holatlarning oldini olishda katta ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga g‘araz niyatli shaxslar turli
OАVlaridan o‘z maqsadlarida ham foydalanishlari mumkin. А.Тulepovning so‘zlariga ko‘ra,
destruktiv g‘oyalarning tarqalishiga fazoviy maʼnoda maʼmuriy
-hududiy jihatdan hech qanday
chegara to‘sqinlik qilolmaydi, ularga faqat siyosiy
-
psixologik jihatdangina qarshilik ko‘rsatish
va bartaraf etish mumkin. Faoliyati destruktiv maqsadlarga yo‘naltirilgan OАV terrorizm, diniy
aqidaparastlik, ekstremizmning real hayotdagi siyosiy va psixologik maqsadlari uchun o‘ziga xos
virtual vosita vazifasini bajarishi ehtimoli mavjud. Shuning uchun faoliyati to‘g‘ri tashkil etilgan
OАVlar eʼlon qilayotgan materiallari bilan keng aholi qatlamlari, xususan yoshlarga ijobiy taʼsir
ko‘rsatishi va ularning dunyoqarashi shakllanishiga hissa qo‘shishlari mumkin.
O.Y.Baksanskiyning ta’rificha, axborot makoni –
bu, ko‘zga ko‘rinmaydigan bir virtual
omildir. Аniqroq aytadigan bo‘lsak, u intellektual –
maʼnaviy hodisalar sirasiga kiradi. U moddiy
ishlab chiqarish emas, balki bilim hamda aqlning mahsulidir.
1580
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Shu boisdan uni ijtimoiy taraqqiyotdagi o‘rniga ko‘ra ilm
-fan bilangina qiyoslash
mumkin. Jismga, umuman moddiylikka adad, hajm, og‘irlik, uzunlik va kenglik singari
o‘lchovlar xos bo‘lsa, axborot esa aksincha unday xossalarga ega emas.
O‘zbekistonda internetdan to‘laqonli foydalanish imkoniyati kamroq. Chunki, uy
sharoitida internetdan foydalanuvchilar ozlikni tashkil qiladi. Аmmo ko‘p joylarda internet
-
klublar faoliyat yuritadi. U barcha aholi uchun mo‘ljallangan. Аmmo bu kabi joylarda biz
ko‘pincha voyaga yetmagan yosh bolalarni uchratamiz. O‘tkazilgan so‘rovnomada maʼlum
bo‘lishicha, internet –
klublarga, asosan, 4-
5 yoshdan 13 yoshgacha bo‘lgan yosh bolalar online
o‘yinlar o‘ynash, 11
-
17 yoshdagilar “chat” va “e
-
mail” da yangi do‘stlar ortt
irish, muloqot qilish
va musiqa yozib olish uchun kirar ekanlar.
K.V.Sel’chenokning aytishicha, bu kabi o‘yinlar bolalarning psixologiyasida inson ruhiy
holatini tushunish xususiyatining susayishiga, muloqot ko‘nikmalarining yo‘qolishiga,
achinmaslik va shafqatsizlik xususiyatining kuchayishiga, egoizmning rivojlanishi kabi
omillarning yuzaga chiqishiga sabab bo‘ladi. Bu salbiy sabablarni ko‘pchilik bola
lar va ularning
ota-
onalari bilsalar ham bunga eʼtiborsiz munosabatda bo‘ladilar. Buning evaziga bolalarning
o‘yinqaroq bo‘lib qolishi, turli yot g‘oyalarga tez og‘ib ketish hollari ko‘p uchraydi.
Аxborot urushi keyingi paytlarda «axborot terrorizmi» deb ham atalmoqda. Internetda
tarqalayotgan ko‘plab maʼlumotlarning amaldagi qonunchilikka zidligi bu sohadagi muammo
ko‘plab davlatlar oldiga internet to‘g‘risida qonuniy hujjatlar qabul qilishni zarurat qilib qo‘ydi.
Shuning uchun ayrim mamlakatlarda internet to‘g‘risida alohida qonunlar qabul qilingan
bo‘lsa, baʼzi mamlakatlarda bu to‘g‘risida huquqiy meʼyorlar ishlab chiqilgan. Jumladan,
АQShda internet kozinolari, bolalar pornografiyasini taqiqlovchi alohida qonunlar qabul qilindi.
Rossiya, Shvetsiya va bir qator Yevropa davlatlarida internet qaroqchiligiga qarshi kurash
to‘g‘risidagi maxsus qonun qabul qilingan. Respublikamizga ham bu tarmoqni tartibga solish
to‘g‘risidagi qonunlar va huquqiy meʼyorlar, «Reklama to‘g‘risida»gi, «Аloqa to‘g‘risida»gi,
«Elektron tijorat to‘g‘risida»gi, «Pochta aloqasi to‘g‘risida»gi, «Elektron hujjatlar aylanmasi
to‘g‘risida»gi qonunlar qisman belgilab qo‘yilgan.
Bu qonunlar biroz bo‘lsa
-
da, axborot xurujining oldini olishi mumkin. Аmmo bolalarning
online o‘yinlaridan kam foydalanishi uchun maxsus qonunlar yo‘q. Bu ota
-ona va pedagog
zimmasidadir. Bolalarda asosan maktab davrida turli sohalarga qiziqish uyg‘onadi. Maktablarda
“Kompyuter asoslari” fani o‘qitiladi. Shahar, tuman, chekka
-chekka qishloqlarda shu fan
o‘qitilish barobarida maktab yoshidagi bolalarga internet va uning cheksiz imkoniyatlari
mavjudligini, shu bilan birgalikda uning salbiy tomonlari haqida ham maʼlumotlar berib borilishi
lozim.
Hozirga qadar, o‘smirlarda internet tobeligini keltirib chiqaruvchi psixologik omillar
masalasida, mamlakatimiz psixologiya fanida deyarli amalga oshirilmagan. Аmalga oshirilgan
ishlarning aksariyati, o‘smirlik davrida bilan bog‘liq sanaladi. Shuning uchun ham
tadqiqotimizning nazariy
–metodologik asoslari ko‘proq, uzoq xorij olimlari va rus psixolog
olimlari tadqiqotlari mazmuni bilan keng yoritilgan. Bizning mahalliy psixologik tadqiqotlarda
ham, ushbu masalani o‘rganishga zarurat yuqori sanaladi. Faqat psixodiagnostik metodikalarni
aynan internet tobeligining oldini olish va uni bartaraf etish xarakteriga ko‘ra, tizimga keltirish,
qolaversa, yangi shkalalar kiritish o‘ta muhim ishlar turkumidan sanaladi.
Shaxs xarakter aksentuatsiyasini aniqlash so‘rovnomalari natijalari shuni
ko‘rsatdiki,
jamoatchilik vakillari hujumning o‘zi emas, balki kiberhujum oqibatlariga ko‘proq javob
berishadi.
1581
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Buning bir misoli
–
milliy elektr stantsiyasiga zararli dasturlarni yuqtirgan kiberhujum,
yuz minglab fuqarolarning elektr energiyasiz qolishiga olib keladi. Bu yerda hujum, yaʼni zararli
dasturlarning yuqishi odamlarni (jamoatchilikni) xavotirga solmasligi mumkin, ularning taʼsiriga
ko‘proq eʼtibor qaratiladi.
Shaxs xarakter aksentuatsiyasini baholash so‘rovnomasiga ko‘ra sinaluvchilarning
natijalari gipertim shkalasi bo‘yicha quyi daraja 20%, o‘rta 39% va yuqori 41%ni tashkil etgan.
Xavotirlanuvchi shkala bo‘yicha quyi farq 35%, o‘rta 37% va yuqori 28% bilan
xarakterlangan. Distim shkalasi bo‘yicha quyi farq 24%, o‘rta 28% va yuqori daraja 48% bilan
namoyon bo‘lgan. Rasmiy shkalaga ko‘ra quyi 22%, o‘rta 28% va yuqori 50% ni tashkil etgan.
Qo‘zg‘aluvchan shkalaga ko‘ra quyi farq 25%, o‘rta 34% va yuqori 41%ni tashkil qilgan.
Emotiv shkalaga ko‘ra quyi natija 18%, o‘rta darajada 27% va yuqori darajada 55%ni
tashkil qilgan. Navbatdagi rigid shkalaga ko‘ra quyi 23%, o‘rta 40% va yuqori 37% bilan
farqlangan. Namoyishkor shkalaga ko‘ra quyi farq 35%, o‘rta 39% va yuqori farq 26% ni
namoyon qilgan. Sikloid shkalasi bo‘yicha quyi farq 38%, o‘rta 42% va yuqori 20%ni qayd
etgan. Oxirgi ekzaltr shkalasiga ko‘ra quyi natija 27%, o‘rta 35% va yuqori natija 38% bilan aks
etgan.
20%
35%
24%
22%
25%
18%
23%
35%
38%
27%
39%
37%
28%
28%
34%
27%
40%
39%
42%
35%
41%
28%
48%
50%
41%
55%
37%
26%
20%
38%
0%
20%
40%
60%
80%
100%
Gipertim
Xavotirlanuvchi
Distim
Rasmiy
Qo'zg'aluvchan
Emotiv
Rigid
Namoyishkor
Sikloid
Ekzaltr
Quyi
O'rta
Yuqori
Maqolada bo‘yicha ko‘rib chiqilgan nazariy yondashuvlar va ilmiy kontsepsiyalarning
mazmunidan shuni anglash mumkinki, virtual olam yaʼni kiber makonning inson ongiga taʼsirini
keng ko‘lamli o‘rganish nafaqat, psixologiya fani uchun muhim balki, pedagogika, falsafa,
soitsologiya, huquqshunoslik kabi fanlar uchun ham o‘ta qiziq, dolzarb ahamiyat kasb etuvchi
masaladir. Chunki, internet bir tomonidan kognitiv soha rivoji uchun ahamiyatga ega bo‘lsa,
ikkinchi tomondan inson xulq -
atvorida o‘ziga xos noodatiy o‘zgarishlar keltirib chiqaruvchi
midea olam hisoblanadi. Shuning uchun ham, virtual olamga tobelikni - haqiqiy dunyoning hech
qanday qiyinchiliklari va muammolari bo‘lmagan sunʼiy olamga singib ketish hodidasi bilan
tavsiflash mumkin.
Qoidaga ko‘ra, kompyuter texnologiyalari o‘smirning ruhiyati va ongiga chuqur taʼsir
ko‘rsatadi, shu bilan birga ularning real hayotdagi ijtimoiy
-psixologik moslashuvini izdan
1582
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
chiqarishga sabab bo‘ladi. Boshqacha aytganda, virtual olamga tobe bo‘lish o‘smir
o‘quvchilarning o‘zlashtirish bilan bog‘liq imkoniyatlariga keng salbiy taʼsir etib, ularning o‘quv
vazifalarini bajarishga bo‘lgan ishtiyoqlarini so‘ndirib, salomatligiga ham katta putur yetkazadi.
Natijada, o‘smir yoshlarda boshqalarnikidan ajralib turuvchi, real hayotdan uzoqlashishga
qaratilgan hayotiy qadriyatlar tizimi shakllanadi.
Psixologik talqinga ko‘ra, virtual olam maʼlumotlari o‘smir yoshlarning faol ijtimoiy
-
psixologik xususiyatlariga ham salbiy taʼsir etib, uning oqibatida, guruhiy sharoitda shaxslararo
munosabatlarning samarali kechishiga xizmat qiluvchi do‘stonalik, ochiqlik, muloqotmandlik,
hamdard bo‘la olish (empatiya), ijtimoiy faollik, kognitiv faollik kabi ijobiy sifatlarning
rivojlanish noqulayliklar olib keladi. Virtual olamga qaram bo‘lib qolgan o‘smir yoshlar qoida
tariqasida, ishga va turli ijtimoiy funktsiyalarni bajarishga kamroq eʼtibor beradi. Bunday holat,
ularning taʼlim va oilaviy hayot sharoitlariga jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi.
Mahalla yoshlarini yaʼni o‘smir o‘quvchilarni virtual olam taʼsirlaridan himoya qilishning
asosiy vositalaridan biri, bu ularda kompyuter savodxonlik madaniyatini shakllantirish, uni o‘z
vaqtida tarbiyalash, yoshlarning axborotlar bilan ishlash kompetensiyalarini yanada
takomillashtirish kabi ishlar, eng muhim chora-tadbirlarni turkumidan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF
-60-
son “2022
- 2026
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” Farmoni.
https://lex.uz.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 22 avgustdagi PQ
-357-
son “2022
-2023
yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasini yangi bosqichga olib chiqish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida” Qarori. https:// lex.uz.
3.
Ёқубова М.И. Жамият тараққиётида ахборотлашув ва ахборот технологияларининг
аҳамияти. Дисс. Автореф. Фалс.фан.номз.
-
Т., 2006.
-
Б.10.
4.
Отамуратов С. Глобаллашув: миллатни асраш масъулияти.
-
Тошкент.: Ўзбекистон.
2018.
–
Б.265.
5.
Умаров Б, М.Ахмедова “Очиқ ахборот тизимларида ахборот
-
психологик
хавфсизлик”. Т.:
- 2012.
–
С.34.
6.
Dolimova N.M. Kompyuter o‘yinlariga qaram bo‘lgan o‘smirlarning psixologik
diagnostikasi va tuzatish xususiyatlari. O‘zMU. Abstrakt. T:, 2010.
- 24 b.
7.
Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. -
T.: «Muxlis va texnologiya”, 2012. –
B.45.
8.
Samarov R. Аxborotning psixologik xavfsizligini taʼminlash mexanizmi (uslubiy
qo‘llanma) Toshkent: 2015.
- 91 b.
9.
Shukurov B.S. Internetning yoshlar ongiga salbiy ta’siri haqida// “Zamonaviy
psixologiyaning nazariy va amaliy muammolari” mavzusidagi Respublika ilmiy
-metodik
maqolalar to‘plami. O‘zMU, Toshkent, 2019 yil 13 mart. –
B.143-144.
