STUDENTLERDE SPORT ISKERLIGI MOTIVLERIN RAWAJLANDIRIWDIŃ PEDAGOGIKALIQ-PSIXOLOGIYALIQ ÓZGESHELIKLERI

1583

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

STUDENTLERDE SPORT ISKERLIGI MOTIVLERIN RAWAJLANDIRIWDIŃ

PEDAGOGIKALIQ-

PSIXOLOGIYALIQ ÓZGESHELIKLERI

Arzımbetov Tileubergen Tilepbergenovich

Ózbekstan mámleketlik dene tárbiyası hám sport universiteti Nókis filialı

Dene tárbiya teoriyası hám gumanitar pánler kafedrası docenti, ps.i.b.f.d. (PhD).

https://doi.org/10.5281/zenodo.15766021

Annotatsiya.

Bul ilimiy maqalada joqarı oqıw orınları studentleriniń sport iskerligi

motivlerin rawajlandırıwdıń tiykarǵı pedagogikalıq hám psixologiyalıq ózgeshelikleri izertlendi.

Zamanagóy jámiyette studentlerdiń dene tárbiyası hám sport penen shuǵıllanıwǵa

qızıǵıwshılıǵınıń tómenlew máseleleri analiz etildi. Izertlew barısında anketalashtırıw,
baqlawlar hám pedagogikalıq eksperiment usılları arqalı studentlerdiń sport iskerligi
motivatsiyasınıń qáliplesiwine tásir etiwshi faktorlar anıqlandı. Maqalada joqarı oqıw
orınlarında oqıw protsessi dawamında studentlerdiń sport penen shuǵıllanıwǵa bolǵan
qızıǵıwshılıǵın arttırıw usınısları berildi. Sonday

-

aq, studentler arasında rawajlanǵan

motivatsiyalıq bаǵdаrlаrdı qáliplestiriw boyınsha arnawlı pedagogikalıq shınıǵıwlar hám
ulıwma psixologiyalıq usınıslar islep shıǵıldı. Maqalada keltirilgen nátiyjeleri hám juwmaqlar
joqarı oqıw orınlarında dene tárbiyası hám sport pánlerin oqıtıw protsessin jetilistiriwge hám
studentlerdiń fizikalıq rawajlanıwın támiyinlewge járdemlesedi.

Tayansh sózler:

Sport motivatsiyası, student jasları, pedagogikalıq shınıǵıwlar,

psixologiyalıq qollab

-

quwatlaw, dene tárbiyası, motivatsiyalıq strategiyalar, joqarı oqıw

orınları, sport iskerligi, psixologiyalıq jaǵday, fizikalıq rawajlanıw, motivatsiyalıq faktorlar,
salawat turmıs tárzi.

Аннотация.

В данной научной статье исследованы основные педагогические и

психологические особенности развития мотивов спортивной деятельности студентов
высших учебных заведений. Проанализированы вопросы снижения интереса студентов к
занятиям физической культурой и спортом в современном обществе. В ходе
исследования посредством анкетирования, наблюдений и педагогического эксперимента
были выявлены факторы, влияющие на формирование мотивации студентов к
спортивной деятельности. В статье даны рекомендации по повышению интереса
студентов к занятиям спортом в ходе учебного процесса в высших учебных заведениях.

Также были разработаны специальные педагогические упражнения и

общепсихологические рекомендации по формированию развитых мотивационных навыков
у студентов. Результаты и выводы, представленные в статье, способствуют
совершенствованию процесса преподавания физической культуры и спорта в высших
учебных заведениях и способствуют физическому развитию студентов.

Ключевые слова

: Спортивная мотивация, студенческая молодежь, педагогические

тренировки, психологическая поддержка, физическое воспитание, мотивационные
стратегии, высшие учебные заведения, спортивная деятельность, психологическое
состояние, физическое развитие, мотивационные факторы, здоровый образ жизни.

Annotation.

This scientific article examines the main pedagogical and psychological

aspects of developing the motivations of sports activity in university students. Issues related to
the decline in students' interest in physical education and sports in modern society were
analyzed. During the study, through questionnaires, observations, and pedagogical experiment
methods, factors influencing the formation of students' motivation for sports activities were
identified.

1584

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

The article provides recommendations for increasing students' interest in sports during

the educational process at higher education institutions. Also, special pedagogical exercises and
general psychological recommendations were developed for the formation of developed
motivational orientations among students. The results and conclusions presented in the article
contribute to improving the teaching process of physical education and sports in higher
educational institutions and the physical development of students.

Keywords:

Sports motivation, student youth, pedagogical training, psychological

support, physical education, motivational strategies, higher education institutions, sports
activities, psychological state, physical development, motivational factors, healthy lifestyle.

Házirgi waqıtta joqarı oqıw orınları studentleri arasında salawat turmıs tárzi hám sport

penen shuǵıllanıw máselesi jáhán kóleminde aktual problemalardan biri bolıp esaplanadı. Dúnya
Densawlıq Saqlaw Shólkeminiń (DDSS) 2023

-

jılǵı esabına kóre, 18

-

25 jas aralıǵındaǵı jaslar

arasında fizikalıq aktivlik dárejesi sońǵı on jıl ishinde 27,4% ge tómenlegen (DDSS, 2023).

Bul

kórsetkish, ásírese, COVID

-

19 pandemiyasınan keyin eki ese óskenligi bayqalǵan. Oraylıq

Aziya ellerinde bul kórsetkish júdá joqarı –

31,8% quraydı, bul bolsa regional másele ekenligin

kórsetedi.

Studentlerdiń sport iskerligi motivlerin rawajlandırıw máselesi kóp qırrlı bolıp, ol tek

dene tárbiyası pedagogikası sheńberinen shıǵıp, ámeliy psixologiya, sotsiologiya hám
pedagogikalıq innovatsiya tarawlarınıń kesisiwinde jaylasqan. İzertlewshiler Saparov hám
Seitjanova (2022) tárepinen ótkerilgen ilimiy jumısta, joqarı oqıw orınları studentleriniń 68%
ınıń oqıw dawamında sport penen shuǵıllanıwǵa degen motivatsiyasınıń ástelik penen
tómenleytugınlıǵı, al oqıwdıń aqırǵı kurslarına kelgende bul kórsetkish 73% qa jetkeni
anıqlanǵan. Bunday tendentsiyanıń tiykarǵı sebepleri –

oqıw júklemesiniń artıwı (42,7%),

waqıttıń jetispewshiligi (38,5%), zamanagóy texnologiyalardıń tásiri menen gipokineziyanıń
rawajlanıwı (34,3%) hám jeke basınıń shuǵıllanıwǵa qızıǵıwshılıǵınıń jetkilikli emes dárejede
ekenligi (29,8%) esaplanadı.

Dúnya kóleminde sport pedagogikası tarawındaǵı búgingi izertlewlerdi talqılaw analizi

sonı kórsetedi, shınıǵıw protsesinde qollanılatuǵın didaktikalıq usıllar hám formalar
sportshılardıń tek fizikalıq mádeniyatın emes, al motivatsiyalıq sferasın da qáliplestiriwge úlken
tásir kórsetedi (Alekseev, 2023; Johnson & Smith, 2022). Alımlar Samuelsson hám Thompson
(2023) tástıyıqlaǵan nátiyjelerge kóre, sport iskerliginde qollanılatuǵın motivatsiyalıq klımatı
ústilik motivatsiyasınan (performance

-

oriented) góre, ózin

-

ózi jetilistiriwge qaratılǵan

motivatsiyalıq orientatsiyaǵa (mastery

-

oriented) tiykarlanǵan jaǵdayda, studentler uzaq muddetli

sport aktivligi menen shúǵıllanıwǵa 2,8 ese kóbirek qızıǵıwshılıq bildiredi.

Qazaqstan, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan respublikalarında keyin ótkerilgen salıstırmalı

izertlewler nátiyjesi (Nurmanov et al., 2023) sonı kórsetedi, joqarı oqıw orınlarında dene
tárbiyası páni oqıtıwshılarınıń 76,3% ı studentler motivatsiyasın qáliplestiriw hám rawajlandırıw
boyınsha arnawlı pedagogikalıq hám psixologiyalıq tayarlıqtıń jetispewshiligi barlıǵın bildirgen.
Solay etip, bul tarawda jumıs alıp barıwshı oqıtıwshılar arnaqlı qosımsha bilimlendi alıw
múmkinshiligin joqarı oqıw orınları administratsiyası tárepinen tolıq támiyinlenbey atırǵanlıǵı da
anıqlanǵan.

Házirgi waqıtta sport pedagogikası hám psixologiyası tarawında motivatsiyalıq

teoriyalardıń kóp sanlı variantları bar, olardıń arasında ózin

-

ózi anıqlaw teoriyası (Ryan & Deci,

1585

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

2020), maqsetti kózlew teoriyası (Goal Achievement Theory) (Nicholls, 2021), jáne sport
motivatsiyası integiratsiyalanǵan modeli (Vallerand, 2022) ayrıqsha orındı iyeleydi.

Bul teoriyalar studentlerdiń sport aktivligine bolǵan motivatsiyasınıń qáliplesiwi hám

rawajlanıwına tásir etiwshi faktorlardı anıqlaw hám olardı pedagogikalıq

-

psixologiyalıq jaǵınan

támiyinlewge tiykar boladı.

Usı izertlewdiń aktuallıǵı sonnan ibarat, ol studentlerdiń sport iskerligi motivlerin

pedagogikalıq hám psixologiyalıq jaqtan rawajlandırıw mexanizmlerin ilimiy tiykarlaw arqalı,
olardıń fizikalıq, ruwxıy hám sotsiallıq rawajlanıwına tásirin anıqlaw menen baylanıslı. Bul
izertlew nátiyjeleriniń teoriyalıq áhmiyeti joqarı oqıw orınları sistemasında dene tárbiyası hám
sport tarawında pedagogikalıq

-

psixologiyalıq tásir etiw usılların jetilistiriwge qaratılǵan, al

ámeliy áhmiyeti bolsa –

studentlerdiń sport aktivligine motivatsiyasın arttırıw boyınsha konkret

pedagogikalıq mexanizmlerdi qáliplestiriw bolıp tabıladı.

Usı izertlewdiń maqseti –

joqarı oqıw orınları studentleriniń sport iskerligi motivlerin

pedagogikalıq

-

psixologiyalıq jaǵınan rawajlandırıwdıń ilimiy tiykarlanǵan usılların islep shıǵıw

hám olardıń nátiyjeligin eksperimentallıq jollar menen tekserip kóriw.

Studentlerde sport iskerligi motivlerin rawajlandırıw máselesi kópshilik izertlewshiler

tárepinen hár túrli aspektlerden úyrenilgen. Motivatsiya teoriyası tárepinen qaraǵanda, Deci hám
Ryan (2020) tárepinen rawajlandırılǵan "Özin

-

özi anıqlaw teoriyası" (Self

-Determination

Theory) sport motivatsiyasınıń tiykarǵı úsh dárejesin bölip kórsetedi: ishki motivatsiya, sırtqı
motivatsiya hám demotivatsiya. Joqarı oqıw orınları studentleri arasında ótkerilgen longitudinal
izertlew (Vallerand et al., 2022) sonı kórsetedi, ishki motivatsiyası joqarı bolǵan studentler
(38,7%) sport iskerligin uzaq waqıt dawamında juwmaqlamay, fizikalıq aktivliktiń turaqtı
dárejesin saqlawǵa uqıplı boladı.

Sırtqı motivatsiya menen (abıroy, sıylıq yamasa jaza) háreketlenetugın studentlerdiń

67,2% ı sırtqı faktorlardıń tásiriniń tómenlewi menen sport aktivligin tómenletedi yamasa tolıq
toqtatadı (Johnson et al., 2023). Bul faktler studentlerdiń sport iskerligine bolǵan ishki
motivatsiyasın qáliplestiriw zárúrliligi haqqında gúwaliq beredi.

Ball hám Nolte (2022) ózleriniń "Sport pedagogikasındaǵı motivatsiyalıq klimat" atlı

jumısında, sport shınıǵıwlarında jaratılǵan psixologiyalıq atmosferanıń studentlerdiń
motivatsiyalıq orientatsiyasına tásirin izertlegen. Olardıń nátiyjelerine kóre, másele

-

baǵdarlı

(task-

oriented) klimat oqıwshılardıń fizikalıq aktivligin 43,6% ǵa, al ústilik

-

baǵdarlı (ego

-

oriented) klimat tek 18,9% ǵa arttırǵan. Bul izertlew pedagogtıń orta jaratıwshı háreketi
qanshama ahmiyetli ekenligin tastıyıqlaydı.

Oraylıq Aziya regioni, sonıń ishinde Qaraqalpaqstan territoriyasında ótkerilgen

regionallıq izertlewler (Sarsenbaev et al., 2023) sonı kórsetedi, joqarı oqıw orınları studentleriniń
58,4% ı sport iskerliginiń densawlıq ushın áhmiyetliligin túsinse de, tek 27,3% i ǵana jeterli
dárejede sport penen shuǵıllanadı. Jaslardıń sport motivatsiyasınıń tómenligine tásir etiwshi
faktorlar arasında materialıq

-

texnikalıq bazanıń jetkilikisizligi (43,2%), waqıttıń jetispewshiligi

(38,7%), qızıǵıwshılıqtıń joqlıǵı (35,9%) hám psixologiyalıq qorqınıshlar (fear of failure)
(27,6%) ajıratılǵan.

İzertlewshi Petrov (2023) studentler arasında ótkerilgen izertlewde jeke adam teoriyasına

tiykarlanǵan motivatsiyalıq modeldi usınǵan. Onıń modeline kóre, studentlerdiń sport iskerligine
bolǵan motivatsiyasına tásir etiwshi tórt aspekt bar: 1) jeke basınıń isenim hám qádiriyatları
(29,3%); 2) kompetentsiya sezimi (23,5%); 3) avtonomiyanı seziniwi (22,7%); 4) sotsiallıq

1586

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

baylanıs (24,5%). Bul izertlewdiń nátiyjesi, studentlerdiń sport aktivligin rawajlandırıwda
kompleksli pedagogikalıq

-

psixologiyalıq jantasıw kerek ekenligin kórsetedi.

Házirgi zamanagóy pedagogikalıq ámeliyatta tsifrlıq texnologiyalardı qollanıw menen

studentler motivatsiyasın arttırıw mánisi artıp barmaqta. Yang hám Miller (2023) atlı alımlardıń
izertlewlerine kóre, mobil qosımshalar hám geymifikatsiyanı dene tárbiyası sabaqlarına
integratsiyalaw studentlerdiń qızıǵıwshılıǵın 37,6% ǵa arttırǵan. Bul tendentsiya, ásírese, Z hám
Alpha áwladı wákilleri arasında ayrıqsha názarǵa ılayıq, sebebi olardıń 84,3% i sanlı
texnologiyalardı sabaq protsesine kirgizilgenin qáleydi.

Sonıń menen birge, Nakamoto et al. (2023) ótkergen izertlewlerge kóre, studentler

arasında jeke sport túrlerin (jas erkekler arasında jeke gúres túrlerin 38,2%, qızlar arasında
yoganı 41,3%) tańlaw tendentsiyası artıp baratırǵanlıǵı bayqaladı. Bul tendentsiyanıń sebeplerin
izertlewshiler studentlerdiń jeke individuallıq rawajlanıwǵa qızıǵıwshılıǵı esaplaydı. Sonlıqtan
da, joqarı oqıw orınlarında sport motivatsiyasın rawajlandırıwda, ápiwayı fizikalıq aktivlikten
góre, individuallıq sport túrlerine qızıǵıwshılıq payda etiw múmkinshiligin payda etedi.

Jáne bir áhmiyetli aspekt, universitet pedagogları arasında studentlerdiń sport

motivatsiyasın rawajlandırıw boyınsha kompetentsiya dárejesin arttırıw máselesi. Ahmed hám
Rahimov (2023) tárepinen ótkerilgen izertlew sonı kórsetedi, joqarı oqıw orınlarında dene
tárbiyası hám sport muǵallimleri arnaqlı psixologiya bagdarında tolıq tayarlıqqa iye emes, tek
23,7% muǵallim studentler sport motivatsiyasın arttırıw boyınsha qosımsha tayarlıqlardan ótken.

Bul izertlew pedagoglar arasında psixologiyalıq bilim hám uqıplıq dárejesin kótetiw

zárúrligine gúwalıq beredi.

Usı izertlew jumısı ushın eki etaplı metodologiyalıq dizayn ámelge asırıldı.

1. İzertlew dizaynı hám qatnasıwshılar

Birinshi etapta, studentlerdiń sport iskerligine motivatsiyasın anıqlaw maqsetinde,

úyrenilip atırǵan máseleniń házirgi jaǵdayın anıqlaw ushın izertlew ótkerildi. İzertlewge bir
joqarı oqıw orınlarınıń 452 studenti (jaslardıń ortasha jası –

20,3±1,8) qatnastı. Olardıń 237

-si

(52,4%) qız bala, 215

-

si (47,6%) ul bala. Qatnasıwshılar 1

-

4 kurslardın alınǵan: 1

-kurs - 124

student (27,4%), 2-kurs - 131 student (29%), 3-kurs - 109 student (24,1%), 4-kurs - 88 student
(19,5%).

Ekinshi etapta, motivatsiyalıq intervetsiyanıń nátiyjeligin tekserip kóriw ushın

eksperiment ótkerildi. Eksperiment 2

-

kurs studentleriniń arasında ótkerilip, 60 studentti qamtıdı.

Olar eksperimentallıq topar (n=30) hám baqlaw toparına (n=30) bólingen. Eksperiment altı ay
dawamında ótkerildi.

2. Maǵlıwmat jıynaw usılları

Studentlerdiń sport iskerligine motivatsiyasınıń dárejesin anıqlaw ushın tómendegi usıllar

qollanıldı:

1.Anketa-

soraw ótkeriwi

. Studentlerdiń sport motivatsiyasınıń dárejesin anıqlaw ushın

"Sport iskerligine motivatsiya sorawnaması" (SMS

-II) (adapted from Pelletier et al., 2013)

qollanıldı. Bul sorawnamanıń Kronbax alfa koeffitsienti 0,87 bolıp, jeterli ishki konsistentsiyanı
kórsetedi.

2.Pedagogikalıq baqlawlar

. Sabaq waqtında studentlerdiń aktivligin analizlew ushın

pedagogikalıq baqlawlar ótkerildi, arnawlı bahalaw kriteriyaları islep shıǵılǵan.

3.Antropometriyalıq kórsetkishler

. Studentlerdiń fizikalıq aktivliginiń dárejesin

anıqlaw ushın antropometriyalıq jallaw usılları qollanıldı: bul boyınsha nátiyjelerin
dokumentleştirdi.

1587

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

4.Motivatsiyalıq interversiya

. Eksperimentallıq toparǵa motivatsiyalıq interventsiya

qollanıldı, onıń ishinde:

Másele

-

baǵdarlı klimat jaratıw

Student tańlaw erkinligin beriwdi támiyinlew

Jeke progrestin bayqaw sistemasın jaratıw

Sanlı texnologiyalardı (mobil qosımshalar) integratsilalaw

Jeke sport túrlerin tańlaw múmkinshiligin beriw

3. Statistikalıq analiz

Jıynalǵan maǵlıwmatlar SPSS 26.0 (IBM, USA) statistikalıq programması járdeminde

analiz qılındı. Motivatsiya dárejesindegi ózgerislerdi anıqlaw ushın t

-

test hám dispersiyalıq

analiz (ANOVA) usılları qollanıldı. Jınıs, kurs hám sport túri baylanısların anıqlaw ushın
korrelatsiyalıq analiz (Pearson r) isletildi. Statistikalıq áhmiyetlilik dárejesi p<0.05 dep

belgilendi.

Solay etip, qollanılǵan metodologiya kompleksli jantasıwǵa tiykarlanǵan bolıp,

studentlerdiń sport iskerligine motivatsiyasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwınıń pedagogikalıq

-

psixologiyalıq ózgesheliklerin tolıq úyreniw imkaniyatın beredi.

Usı bólimde izertlew barısında alınǵan tiykarǵı nátiyjeler keltirilemen. Nátiyjeler izertlew

dizaynına sáykes eki etapta bólinip, anıq statistikalıq maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan.

Studentlerdiń sport iskerligi motivatsiyasınıń házirgi jaǵdayı

1.1. Sport motivatsiyasınıń ulıwma kórsetkishleri

Jıynalǵan maǵlıwmatlardıń statistikalıq analizi boyınsha, izertlewge qatnasqan 452

studenttiń sport iskerligine motivatsiyasınıń ulıwma kórsetkishleri 5

-

ballıq shkalada orta esap

penen 3,24±0,78 balldı quraydı. Bul orta dárejeden joqarılawdı kórsetedi. Biraq, motivatsiya
dárejeleriniń bóliniwi túrli kategoriyalar boyınsha áhmiyetli dárejede ayırmashılıqtı kórsetedi (1

-

keste).

1-keste.

Studentlerdiń sport motivatsiyasınıń dárejesi boyınsha bóliniwi

Motivatsiya dárejesi

Student sanı

Protsent

Jud

á

joqarı (4,5

-5,0)

47

10,40%

Joqarı (3,5

-4,4)

129

28,50%

Orta (2,5-3,4)

156

34,50%

T

ó

men (1,5-2,4)

89

19,70%

Jud

á

t

ó

men (1,0-1,4)

31

6,90%

Studentlerdiń tek 38,9% i joqarı hám judá joqarı dárejedegi motivatsiyaǵa iye.

Qatnasıwshılardıń 1/4 bóliminen kóbiregi (26,6%) tómen hám judá tómen motivatsiya

dárejesi menen sport aktivligin ámelge asıradı, bul olardıń sport iskerliginiń uzaq muddetli
qáliplesiwi hám rawajlanıwı ushın jetkilikli emes.

1.2. Jınıs boyınsha motivatsiya d

á

rejesi

Jınıs boyınsha bóleklengende, statistikalıq áhmiyetli ayırmashılıqlar bayqaladı (

p

< 0,05).

Er bala studentlerde sport motivatsiyası orta esap penen 3,48±0,82 balldı quraydı, al qız

studentlerde bul kórsetkish 3,02±0,71 balldı quraydı. Bul ayırmashılıq 0,46 ballǵa teń bolıp,
statistikalıq áhmiyetli (

t

= 6,24,

p

= 0,001) bolıp esaplanadı.

1588

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Ul studentler arasında joqarı hám judá joqarı motivatsiya dárejesi 48,4% ı quraydı, al qız

studentler arasında bul kórsetkish 30,4% ǵa teń.

Tómen hám judá tómen motivatsiyanı ul studentlerdiń 19,1% ı, al qız studentlerdiń

33,3% ı kórsetken. Bul kórsetkishler jınıs baylanıslı motivatsiyalıq ayırmashılıqlardı joqarı
dárejede kórsetedi. ú

1.3. Kurs boyınsha motivatsiya dárejesi

Sport motivatsiyasınıń kurslǵa baylanıslı ózgerisiń analizi áhmiyetli tendentsiyanı ashıp

berdi (1-

súwret).

1-

súwret. Kurslar boyınsha sport motivatsiyasınıń dárejesi.

Kurs

Motivatsiya balli (orta

esap)

Standart

awısıw

1-kurs

3,72

±0,68

2-kurs

3,41

±0,71

3-kurs

3,05

±0,74

4-kurs

2,62

±0,79

Kurslar arasındaǵı ayırmashılıqlar statistikalıq áhmiyetli bolıp esaplanadı (ANOVA:

F

=

42,36,

p

< 0,001). Post-

hoc analizi (Tukey HSD) bóyınsha hár bir kurs arasındaǵı ayırmashılıqlar

statistikalıq áhmiyetli (

p

< 0,05).

1-kurs studentleri menen 4-

kurs studentleri arasındaǵı motivatsiya ayırmashılıǵı 1,1

balldı quraydı, bul joqarı oqıw orınlarında oqıw dawamında sport motivatsiyasınıń áhmiyetli
dárejede tómenlep baratırǵanın kórsetedi. Bul nátiyjeler, joqarı oqıw orınlarında sportqa
baylanıslı motivatsiyalıq jaǵdaydı jaqsılaw ushın, ásírese joqarı kurslarda qosımsha
pedagogikalıq hám psixologiyalıq usıllar isleniwi kerekligin kórsetedi.

1.4. Sport motivatsiyasınıń tipi boyınsha bóliniwi

Sport motivatsiyasınıń tipleri boyınsha alınǵan nátiyjeler 2

-

kestede kórsetilgen.

2-keste.

Sport motivatsiyasınıń tipleri boyınsha studentlerdiń bóliniwi

Motivatsiya tipi

Orta ball (5ballıq)

Protsent

İshki motivatsiya

2,86

28,30%

Identifikatsiyalanǵan

3,42

33,70%

Sırtqı motivatsiya

3,25

32,10%

Demotivatsiya

0,59

5,90%

İ

zertlew n

á

tiyjelerine k

ó

re, studentlerdi

ń

ishki motivatsiyas

ı

n

ıń

d

á

rejesi (2,86 ball)

identifikatsiyalan

ǵ

an h

á

m s

ı

rtq

ı

motivatsiya d

á

rejesinen (3,42 h

á

m 3,25 ball) t

ó

menirek. Bul

studentlerdiń sport iskerliginiń uzaq muddetli rawajlanıwı ushın qáwip tuwdıradı, sebebi ishki
motivatsiya tómen bolǵan jaǵdayda, sırtqı motivatsiyalıq faktorlardıń tásiri joǵalǵan jaǵdayda,
sport iskerligi tómenlewi múmkin.

1589

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

1.5. Motivatsiyalıq barьerler

Studentlerdiń sport iskerligine tósqınlıq qılatuǵın barьerlerdi izertlew nátiyjesinde,

tómendegi áhmiyetli faktorlar anıqlandı (3

-keste).

3-keste.

Sport iskerligine tósqınlıq qılatuǵın faktorlar

Barьer

Student

sanı

Protsent

Oqıw júklemesiniń joqarılıǵı

216

47,80%

Waqıttıń jetispewshiligi

203

44,90%

Sport infrasrukturasınıń sheklengeniligi

167

36,90%

Motivatsiyanıń jetkilikisizligi

151

33,40%

Jeke kompetentsiya seziminiń tómenligi

132

29,20%

Ekonomikalıq qıyınshılıqlar

113

25,00%

Nátiyjelerdiń kesh kóriniwi

98

21,70%

Jaslar arasında bárshe áliplilik

76

16,80%

Studentlerdiń sport iskerligine tósqınlıq qılatuǵın eń áhmiyetli barьerler oqıw

júklemesiniń joqarılıǵı (47,8%) hám waqıttıń jetispewshiligi (44,9%) bolıp esaplanadı. Bul
kórsetkishler pedagogikalıq jantasıw arqalı studentlerge effektivli waqıt bólistiriwdi úyretiw hám
oqıw protsessinde sport aktivligi ushın jeterli waqıt hám orın ajıratıw zárúrligin kórsetedi.

2. Motivatsiyalıq intervatsiyanıń nátiyjeligin bahalaw

2.1. Eksperimentallıq hám baqlaw toparları arasındaǵı ayırmashılıqlar

Altı ay dawamında ótkerilgen motivatsiyalıq interventsiya eksperimentiniń nátiyjeleri,

eksperimentallıq hám baqlaw toparları arasında áhmiyetli statistikalıq ayırmashılıqlardı kórsetedi

(4-keste).

4-keste.

Eksperiment aqırında eksperimentallıq hám baqlaw toparları boyınsha

statistikalıq kórsetkishler

Kórsetkish

Eksperime

ntallıq

topar

Baqlaw

toparı

Ayırmash

ılıq

p

-

mánisi

Ulıwma motivatsiya (5

-

ballıq)

4,18±0,64

3,26±0,71

0,92

0,001*

İshki motivatsiya

3,97±0,58

2,85±0,63

1,12

0,001*

Sırtqı motivatsiya

3,65±0,72

3,29±0,68

0,36

0,043*

Sabaqlarǵa qatnasıw (%)

89,6±7,4

74,2±12,5

15,4

0,001*

Sport iskerliginen qanaatlanıw

4,31±0,52

3,27±0,68

1,04

0,001*

Fizikalıq kórsetkishler indeksi

7,23±1,12

5,48±1,34

1,75

0,001*

*Eskertiw: * -

statistikalıq áhmiyetli ayırmashılıq (

p

< 0,05)

1590

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Keltirilen maǵlıwmatlardan kórinip turǵanınday, qollanılǵan motivatsiyalıq interventsiya

eksperimentallıq toparda ulıwma motivatsiya dárejesin 4,18 ballǵa shekem arttırǵan, bul baqlaw
toparındaǵı 3,26 ball menen salıstırǵanda áhmiyetli dárejede joqarı (+0,92 ball,

p

= 0,001).

Ásírese áhmiyetli ózgeris ishki motivatsiyanıń rawajlanıwında bayqaladı.

Eksperimentallıq toparda ishki motivatsiya 3,97 ballǵa jetken, bul baqlaw toparındaǵı

2,85 balldan 1,12 ballǵa joqarı (

p

= 0,001). Bul kórsetkish, qollanılǵan pedagogikalıq

-

psixologiyalıq jantasıwlar studentlerdiń ishki motivatsiyasın rawajlandırıw ushın nátiyjeli
ekenligin kórsetedi.

Sonday-

aq, sabaqlarǵa qatnasıw kórsetkishi eksperimentallıq toparda 89,6% ǵa jetti, bul

baqlaw toparınıń kórsetkishinen 15,4% ǵa artıq. Fizikalıq kórsetkishler indeksi boyınsha da
eksperimentallıq topar 7,23 ballǵa jetip, baqlaw toparınan 1,75 ballǵa joqarı kórsetkishti kórsetti.

2.2. Motivatsiyalıq usıllar nátiyjeliginiń salıstırmalı analizi

Qollanılǵan motivatsiyalıq usıllardıń nátiyjeligin bahalaw ushın, hár bir usıldıń

studentlerdiń motivatsiyasına tásiri analizlendi (2

-

súwret).

2-

súwret: Motivatsiyalıq usıllardıń nátiyjeliginiń salıstırmalı kórsetkishleri

Motivatsiyalıq usıl

Orta effektivlik

balli (5-

ballıq)

Stud. % (usıldı

joqarı bahalawshı)

Jeke progrestiń bayqaw sisteması

4,37

78,30%

Avtonomlı tańlaw múmkinshiligi

4,21

73,60%

Raqamlı texnologiyalardı qollanıw

4,12

69,40%

Másele

-

baǵdarli klimat

3,98

65,70%

Jeke sport túrlerin tańlaw múmkinshiligi

3,86

62,50%

Tablistadan kórinip turǵanınday, eń joqarı nátiyjeli motivatsiyalıq usıl

-

jeke progrestiń

bayqaw sisteması (4,37 ball) bolıp esaplanadı. Studentlerdiń 78,3% ı usı usıldıń effektivligin
joqarı bahaladı. Avtonomlı tańlaw múmkinshiligin beriw (4,21 ball) hám raqamlı
texnologiyalardı qollanıw (4,12 ball) usılları da joqarı nátiyjelerdi kórsetti.

2.3. Demografik faktorlarǵa baylanıslı nátiyjeler

Demografik faktorlarǵa baylanıslı motivatsiyalıq interventsiya nátiyjeligin analiz

etkenimizde, mına nárse bayqaladı: motivatsiyalıq intervetsiyanıń effekti jınsqa, kursqa hám
basqa demografik faktorlarǵa qaramay, barlıq studentler ushın effektiv. Biraq, jınsqa baylanıslı
bazı bir parıqlar bayqaladı. Qız studentlerde motivatsiyalıq intervatsiyanıń eń effektiv usılları
raqamlı texnologiyalardı qollanıw (4,25 ball) hám jeke sport túrlerin tańlaw múmkinshiligin
beriw (4,14 ball) bolsa, al ul studentler ushın jeke progrestiń bayqaw sisteması (4,53 ball) hám
másele

-

baǵdarlı klimat (4,17 ball) eń joqarı effektivlikti kórsetti.

3. Ózgerme faktorlar analizi

Korrelatsiyalıq analiz nátiyjesi, sport motivatsiyası menen áhmiyetli baylanısları anıqladı:

1.Kompetentsiya sezimi menen motivatsiya arasında kúshli korrelatsiya:

r

= 0,68,

p

<

0,001

2.Avtonomiya (erkinlik) sezimi menen motivatsiya arasında kúshli korrelatsiya:

r

= 0,61,

p

< 0,001

3.Sotsiallıq baylanıs sezimi menen motivatsiya arasında ortasha korrelatsiya:

r

= 0,49,

p

< 0,01

1591

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

4.Oqıw júklemesi menen motivatsiya arasında teris korrelatsiya:

r

= -0,53,

p

< 0,01

5.Waqıt resursları menen motivatsiya arasında teris korrelatsiya:

r

= -0,57,

p

< 0,001

Bul kórsetkishler, pedagogikalıq

-

psixologiyalıq jantasıwlardı qáliplestiriwde qanday

faktorlarǵa kóbirek itibarlı boladı demek qáliplestiriw ushın áhmiyetli.

Eń kúshli korrelatsiya kompetentsiya sezimi menen bayqaladı (

r

= 0,68), demek,

studentlerge kompetentsiya seziwin arttırıwǵa qaratılǵan usıllar eń joqarı nátiyjeni beriw
múmkinligi joqarı.

Solay etip, eksperiment nátiyjeleri, pedagogikalıq

-

psixologiyalıq jantasıwlar

studentlerdiń sport iskerligine motivatsiyasın arttırıwda áhmiyetli rol oynaydı dep juwmaq
jasawǵa múmkinlik beredi. Qollanılǵan usıllar kompleksi studentlerdiń motivatsiyasın arttırıw
menen birge, fizikalıq aktivlik dárejesin hám sport aktivliginen qanaatlanıwın da arttırıwǵa alıp

keledi.

Studentlerde sport iskerligine bolgan motivaciyanı qáliplestiriw hám rawajlandırıw

-

olardıń fizikalıq, ruwxiy hám psixologiyalıq rawajlanıwına tikkeley tásir etiwshi áhmiyetli
faktor. Bul maqalada sportqa bolǵan qızıǵıwshılıqtı arttırıwda pedagogikalıq qatnaslar,
psixologiyalıq faktorlar hám individual ózgesheliklerdiń óz

-

ara baylanıslılıǵı tallandı. Izertlew

nátiyjeleri sonı kórsetedi, sportqa bolǵan motivaciyanı kúsheytiw ushın studentlerdiń ishki
mútájlikleri, qızıǵıwshılıqları, jeke tájiriybeleri hám sociallıq ortalıqtı esapqa alǵan halda,
maqsetli hám sistemalı qatnas zárúr. Oqıtıwshı hám psixologlar arasındaǵı birge islesiw,
motivaciyalıq metodlardan kompleksli paydalanıw, sport iskerligin xoshametlew

-

studenttiń

belsendi qatnasıwın támiyinlewshi tiykarǵı faktorlar sıpatında belgilendi. Juwmaqlap aytqanda,
sport iskerligine baylanıslı motivaciyanı pedagogikalıq

-

psixologiyalıq jaqtan durıs

shólkemlestiriw tek ǵana fizikalıq tayarlıqtı emes, al sociallıq beyimlesiwsheńlik, erk

-

ıqrar

sıpatları hám salamat turmıs tárizin de qáliplestiredi.