1651
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
RESURSLARDAN FOYDALANISH VA EKOLOGIK TAHDIDLAR QASHQADARYO
VILOYATI QIYOSIDA
O.H. Omonullayev
Qarshi Davlat Universiteti talabasi
G.T. Ortiqova
Qarshi Davlat Universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15788242
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyatida tabiiy resurslardan foydalanish
jarayonining asosiy yo‘nalishlari va u bilan bog‘liq ekologik muammolar tahlil qilinadi.
Hududda mavjud bo‘lgan yer, suv, foydali qazilmalar va biologik resurslar iqtisodiy o‘sishning
muhim omili bo‘lib xizmat qilmoqda. Biroq ularni me’yoridan ortiq va nazoratsiz ekspluatatsiya
qilish tuproq eroziyasi, suv tanqisligi, havoning ifloslanishi kabi ekologik tahdidlarni yuzaga
keltirmoqda. Maqolada resurslardan barqaror foydalanish va ekologik muvozanatni saqlash
yo‘llari, jumladan, zamonaviy monitoring tizimlari, ekologik normativlar va hududiy
rejalashtirish takliflari ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
Qashqadaryo, tabiiy resurslar, ekologik tahdid, barqaror rivojlanish,
resurs boshqaruvi, atrof-muhit, geografik tahlil
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ РЕСУРСОВ И ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ УГРОЗЫ В
КАШКАДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ
Аннотация.
В данной статье анализируются основные направления процесса
использования природных ресурсов в Кашкадарьинской области и связанные с этим
экологические проблемы. Имеющиеся в регионе земельные, водные, минеральные и
биологические ресурсы служат важным фактором экономического роста. Однако их
чрезмерная и бесконтрольная эксплуатация создает такие экологические угрозы, как
эрозия почв, дефицит воды, загрязнение воздуха. В статье выдвигаются предложения по
устойчивому использованию ресурсов и поддержанию экологического равновесия, включая
современные системы мониторинга, экологические стандарты и территориальное
планирование.
Ключевые слова:
Кашкадарья, природные ресурсы, экологическая угроза,
устойчивое развитие, управление ресурсами, окружающая среда, географический анализ.
RESOURCE USE AND ECOLOGICAL THREATS IN THE KASHKADARYA
REGION
Abstract.
This article analyzes the main directions of the process of natural resource use
in the Kashkadarya region and related environmental problems. The land, water, minerals and
biological resources available in the region serve as an important factor of economic growth.
However, their excessive and uncontrolled exploitation creates environmental threats such as
soil erosion, water shortage, air pollution. The article puts forward proposals for sustainable
use of resources and maintaining ecological balance, including modern monitoring systems,
environmental standards and territorial planning.
Keywords:
Kashkadarya, natural resources, environmental threat, sustainable
development, resource management, environment, geographical analysis.
Kirish
Qashqadaryo viloyati O‘zbekiston janubida joylashgan bo‘lib, tabiiy resurslarga nisbatan
nisbatan boy hisoblanadi. Viloyatning geoiqtisodiy mavqei, neft-gaz konlari, yer-suv resurslari
1652
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
va tog‘
-
o‘rmon hududlari uni mamlakat iqtisodiyotida muhim o‘ringa ega qilish bilan birga,
atrof-
muhitga kuchli antropogen ta’sir ko‘rsatmoqda. Resurslardan foydalanish jarayoni bilan
bog‘liq ekologik muammolarni aniqlash va bartaraf etish, bugungi kunda viloyat taraqqiyotining
muhim tarkibiy qismiga aylangan.
Asosiy qism
Qashqadaryo viloyatda yer resurslari, ayniqsa sug‘oriladigan maydonlar qishloq
xo‘jaligida faol foydalanilmoqda. Shuningdek, G‘uzor, Muborak, Shahrisabz va boshqa
tumanlarda tabiiy gaz, neft va boshqa foydali qazilmalar qazib olinmoqda. Oqtosh, Ko‘kdumaloq
va boshqa tog‘ hududlari biologik xilma
-
xillik va o‘rmon resurslariga boy.
Resurslardan foydalanishning ekologik oqibatlari
Tuproq degradatsiyasi: Sug‘orishda nosamaralik, sho‘rlanish va kimyoviy o‘g‘itlarning
haddan tashqari qo‘llanilishi eroziya va unumdorlikning pasayishiga olib kelmoqda.
Suv resurslarining tanqisligi: Amudaryo va Zarafshon daryolaridan keladigan suvlarning
kamayishi, sug‘orish tizimlarining eskirganligi suv resurslarini kamaytirmoqda.
Havoning ifloslanishi: Neft-gazni qayta ishlovchi korxonalar (Muborak gazni qayta
ishlash zavodi) atrof-
muhitga zaharli moddalarning ajralishiga sabab bo‘lmoqda.
Biologik resurslarning kamayishi: Noqonuniy ov va o‘rmon kesishlar biologik
muvozanatga putur yetkazmoqda.
Suv resurslarining ortiqcha ishlatilishi va ifloslanishi: Sug‘orish tizimlari eskirganligi,
samarali bo‘lmagan suv texnologiyalari qayta ishlatilgan kiruvchi suvning tuzlanishi va
usekirilishiga olib kelmoqda . Qashqadaryoda ariq-kanal tizimlari notekis va ifloslangan; bu
tuproq sifatiga salbiy ta’sir qiladi.
Tuproq eroziyasi va cho‘llashish : Agrotexnik choralarning yetishmasligi, notog‘ri
seloshlash, ortiqcha kimyoviy moddalar ishlatilishi natijasida tuproq unumdorligi pasaygan ,
ho‘llashni oldini olish uchun saksovul kabi o‘simlik turlarini ekish tavsiya etilgan . Tabiiy
landshaftlarning degradatsiyasi ifloslangan sanoat chiqindilari, yer osti boyliklarini qazishdagi
ekologik ehtiyot choralari yetarli emas . Hisor qishloq yoki geologik qo‘riqxonalar qayd etilgan,
biroq atrof-muhit monitoringi va muhofaza qilish ishlari yetarli emas .
Atmosfera ifloslanishi sanoat va energetika sektori karbon chiqindilarini ko‘p miqdorda
chiqaradi, bu iqlim o‘zgarishiga ta’sir etadi .
Tahlil va tavsiyalar:
Suvni tejash va samarali foydalanish
Zamonaviy sug‘orish (gutta, lazer tekislanish), kanal imperativlarini yangilash orqali 5,5
mlrd m³ suv tejashga erishilgan .
FAO va BMT loyihalari doirasida Qamashi tumanida issiqxonalar orqali resurslar
kompleks boshqarilmoqda .
“Yashil makon”, “Yashil oilalar”, qayta tiklanuvchi energiya dasturlari orqali daraxt
ekish, shamol va quyosh energetikasini tatbiq etish rejalashtirilgan .
Qonunchilik va nazorat
Konstitutsiyada resurslardan oqilona foydalanish, ekologik ekspertizalar, atrof-muhitni
muhofaza qilish bo‘yicha qattiq normativlar tan olingan .
Daryo botqoq, masalan Zarafshon, noqonuniy shag‘al qazib olingani uchun muhofaza
hududi tarzida himoyalanadi .
Qo‘riqxonalar va tabiatni tiklash
Hisor rezervati 80 ming ha hududni qamrab oladi, bu yerda 870 dan ortiq o‘simlik va
1653
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
hayvon turlari himoyalangan .
Kitob geologik rezervati ham palaeontologik ob’yektlarga asoslangan holda himoya
qilinadi .
Xalqaro va mahalliy loyihalar
Global Ekologik Fond va BMT orqali grantlar ajratilmoqda: yangi texnologiyalarni joriy
qilish, tuproqni saqlash, bioxilma-xillikni muhofaza qilish uchun .
Xulosa
Qashqadaryo viloyatida tabiiy resurslardan foydalanish iqtisodiy rivojlanishga xizmat
qilmoqda, biroq bu jarayon ekologik xavf-xatarlarni kuchaytirmoqda. Maqsadga muvofiq
boshqaruv va monitoring tizimlari joriy qilinmasa, bu holat uzoq muddatda barqaror
taraqqiyotga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shuning uchun resurslardan foydalanishda ekologik
yondashuv asosiy mezon bo‘lishi lozim.
Qashqadaryo viloyatidagi tabiiy resurslar (yer, suv, qazilmalar, biologiya) iqtisodiy
salohiyatiga qaramay, intensiv exploatatsiya ekologik salbiy oqibatlar keltirib chiqarmoqda.
Tuproq eroziyasi, havo va suv ifloslanishi hamda biologik xilma-xillikning pasayishi yaqqol
kuzatilmoqda. Barqaror boshqaruv
—
monitor qilinadigan, normativ asoslangan, jamiyat bilan
integratsiyalashgan va qayta tiklanuvchi energiya hamda turizmga asoslangan strategiyani talab
qiladi. Ilmiy yondashuv va xalqaro me’yorlarga asoslangan nazorat (ekologik ekspertiza va
ekoturizm platformasi bilan) yordamida Qashqadaryo ekologik va iqtisodiy rivojlanishda
barqarorlikni ta’minlashi mumkin.
REFERENCES
1.
Karimov, I. A. (2013). O‘zbekistonning ekologik xavfsizligi va barqaror rivojlanishi.
Toshkent: Fan.
2.
Qashqadaryo viloyati Ekologiya boshqarmasi ma’lumotlari, 2023.
3.
Bobojonov, I. & Mamatqulov, D. (2021). "Qashqadaryo viloyatining suv resurslari va
ulardan foydalanishning zamonaviy muammolari", Geografik axborotnomalar, 2(1), 45-
52.
4.
FAO (2022). Land and water resources in Central Asia. Rome.
5.
Qodirov, R. (2020). O‘zbekiston tabiiy resurslari va ekologik muammolari. Toshkent:
TDPU nashriyoti.
