Iyun, 2025-Yil
599
UZOQ VA YAQIN XORIJIY MAMLAKATLAR PSIXOLOGIYASIDA EMOTSIONAL
ZO‘RIQISH MUAMMOSINING O‘RGANILISHI
Husniddin Qobilov
QarDU tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15742001
Annotatsiya.
Ushbu maqolada uzoq va yaqin xorijiy mamlakatlarda emotsional zo‘riqish
muammosi psixologiya fanida qanday o‘rganilgani tahlil qilinadi. G‘arb mamlakatlarida
emotsional zo‘riqish ko‘proq individual stress, ish joyidagi burnout holatlari kontekstida
o‘rganilsa, yaqin xorijiy mamlakatlarda ijtimoiy-madaniy omillar va oilaviy qo‘llab-
quvvatlashning roli katta ahamiyatga ega. Tadqiqotlarda nazariy yondashuvlar va amaliy metodlar
solishtirilib, madaniyatlararo integratsiyalashgan stressni boshqarish strategiyalarini ishlab
chiqish zarurati ko‘rsatildi.
Kalit so‘zlar:
emotsional zo‘riqish, stress, burnout, psixologik salomatlik, madaniyatlararo
tadqiqotlar, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, psixologik stressni boshqarish.
Abstract.
This article analyzes how the problem of emotional stress in far and near foreign
countries has been studied in psychology. In Western countries, emotional stress is studied more in
the context of individual stress and burnout at work, while in near foreign countries, the role of
socio-cultural factors and family support is of great importance. The research compared theoretical
approaches and practical methods and showed the need to develop cross-culturally integrated
stress management strategies.
Keywords:
emotional stress, stress, burnout, psychological health, cross-cultural research,
social support, psychological stress management.
Аннотация.
В статье анализируется, как проблема эмоционального стресса в
странах дальнего и ближнего зарубежья изучалась в психологии. В западных странах
эмоциональный стресс изучается больше в контексте индивидуального стресса и выгорания
на работе, тогда как в странах ближнего зарубежья большое значение имеет роль
социокультурных факторов и поддержки семьи. В исследовании сравнивались
теоретические подходы и практические методы, а также показывалась необходимость
разработки кросс-культурно интегрированных стратегий управления стрессом.
Ключевые слова:
эмоциональный стресс, стресс, выгорание, психологическое
здоровье,
кросс-культурные
исследования,
социальная
поддержка,
управление
психологическим стрессом.
Hozirgi kunda globalizatsiya va zamonaviy hayotning shiddatli sur’atlari insonlarning
psixologik holatiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Shaxslar ko‘plab ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
bosimlarga duch kelib, natijada emotsional zo‘riqish — ya’ni stress, ruhiy bosim va charchoq
holatlari ko‘paymoqda. Emotsional zo‘riqish insonning psixofiziologik salomatligini, ish
unumdorligini va umuman hayot sifatini pasaytirishi bilan jamiyatda katta ijtimoiy-iqtisodiy
muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda [Lazarus, 1999; Maslach & Leiter, 2016].
Emotsional zo‘riqishni o‘rganish psixologiya fanining markaziy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,
u uzoq va yaqin xorijiy mamlakatlarda har xil nazariy va amaliy yondashuvlar asosida
rivojlanmoqda. G‘arb mamlakatlarida asosan individual stress va uning ish joyidagi ko‘rinishlari,
Iyun, 2025-Yil
600
emotsional charchoq va burnout holatlari keng o‘rganilsa, yaqin xorijiy mamlakatlarda ijtimoiy-
madaniy kontekst, oilaviy va jamiyatning qo‘llab-quvvatlashi kabi omillar stressni boshqarish
tizimlarining muhim qismi sifatida tadqiq etilmoqda [Chen et al., 2018; Bodalev, 2002].
Zamonaviy inson hayoti murakkab ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy muhitda kechmoqda. Bu
esa shaxs ongida turli emotsional reaksiyalarning, psixologik zo‘riqish holatlarining vujudga
kelishiga olib kelmoqda. Emotsional zo‘riqish (stress) zamonaviy psixologiyaning eng ko‘p
o‘rganilgan, eng murakkab va ko‘p qirrali tushunchalaridan biridir. Deyarli barcha mamlakatlarda
ushbu holatga e’tibor berilmoqda, ammo har bir jamiyatning ijtimoiy-madaniy konteksti, iqtisodiy
darajasi, psixologik maktablar rivoji va sog‘liqni saqlash tizimi uning yechimini turlicha yo‘llar
bilan izlashga olib kelmoqda. Uzoq xorij mamlakatlari — AQSh, Kanada, Buyuk Britaniya,
Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya; va yaqin xorij mamlakatlari — Rossiya, Qozog‘iston,
Ozarbayjon, Belarus, Qirg‘iziston tajribasi bu borada o‘ziga xos model va yondashuvlarni taklif
etadi.
Psixologiyada stress tushunchasiga ilk asos solganlardan biri kanadalik olim Hans Selye
bo‘lib, u stressni organizmning har qanday tashqi yoki ichki tahdidga fiziologik va psixologik
moslashuv jarayoni deb ta’riflagan. U “umumiy moslashuv sindromi” modelini taklif qildi, bu uch
bosqichdan iborat: xavotir (alarm), qarshilik (resistance), charchash (exhaustion). Ushbu model
shunchalik keng tarqaldiki, bugungi kunda ham ko‘plab mamlakatlar psixologik klinikalari, stress
diagnostikasi metodikasi aynan shu modelga tayangan holda ishlab chiqiladi.
AQSh psixologiyasida emotsional zo‘riqishga bo‘lgan yondashuv ko‘p jihatdan kognitiv-
behavioral yo‘nalish asosida shakllangan. Richard Lazarus tomonidan ishlab chiqilgan “kognitiv
baholash nazariyasi” stressni odamning vaziyatga nisbatan bahosi asosida izohlaydi. Unga ko‘ra,
odam biror hodisani xavfli deb baholasa, stress yuzaga keladi. Shuningdek, AQShda stressga qarshi
kurashishda psixoterapiya, psixoanaliz, muqobil tibbiyot, ruhiy gigiyena va psixologik maslahatlar
tizimi keng rivojlangan. Harbiylar, tibbiyot xodimlari, o‘qituvchilar, ofis xodimlari va hatto bolalar
uchun stressni kamaytirish bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab chiqilgan. Davlat darajasida ham turli
grantlar, ijtimoiy salomatlik loyihalari doirasida stress monitoringi amalga oshiriladi.
Yevropa mamlakatlarida, ayniqsa, Germaniya va Skandinaviya davlatlarida stressga
yondashuv ancha chuqur va tizimli. Bu davlatlarda ish joylaridagi ruhiy salomatlikka katta e’tibor
beriladi. Germaniyada stress ish joyidagi psixososial xavf sifatida baholanadi va mehnat
qonunchiligida bu muammo yuzasidan ish beruvchiga javobgarlik yuklatilgan. Shvetsiyada esa
stress profilaktikasi maktab tizimidan boshlab amalga oshiriladi: bolalar erta yoshdan boshlab hissiy
ongni rivojlantirish, stressga chidamlilik, muammolarni boshqarish kabi kompetensiyalarga
o‘rgatiladi. Norvegiyada esa davlat tomonidan subsidiyalangan psixologik xizmatlar orqali aholi
keng ommasiga stressni bartaraf etish texnikalari o‘rgatiladi.
Sharqiy Osiyo tajribasi, xususan Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasi, stressga bo‘lgan
yondashuvda madaniy omillarning ustuvorligini ko‘rsatadi. Yaponiyada ishbilarmonlik madaniyati,
yuqori darajadagi ijtimoiy mas’uliyat va intizom natijasida “karoshi” — ya’ni ish tufayli o‘lim
holatlari ortib bormoqda. Shu sababli, bu mamlakatda stressni kamaytirishga qaratilgan meditatsiya
markazlari, yoga kurslari, zen-terapiya va mental salomatlik bo‘yicha maxsus klinikalar faoliyat
yuritadi. Janubiy Koreyada esa raqobatbardosh ta’lim tizimi va intensiv mehnat sharoitlari stress
darajasining oshishiga olib kelgan. Bu yerda turli yoshdagi guruhlar uchun, ayniqsa, talabalar va
Iyun, 2025-Yil
601
yosh mutaxassislar uchun stressni boshqarish bo‘yicha kompleks dasturlar ishlab chiqilgan:
psixologik maslahat, onlayn psixologlar, oilaviy terapiya, stressga qarshi VR-treninglar (virtual
haqiqat orqali).
Rossiya psixologiyasida stress tushunchasi ko‘proq “professional kuyish” (emotsional yanib
ketish) sindromi bilan bog‘liq holda o‘rganilgan. V.V. Boyko bu borada keng qamrovli diagnostik
tizim ishlab chiqdi. Uning metodikasi orqali pedagoglar, tibbiyot xodimlari, ijtimoiy ishchilar,
huquq-tartibot organlari vakillari orasida stress darajasini aniqlash mumkin. Rossiyada stress
terapiyasi psixologik yordam markazlari, maktab va universitet psixologlari, ijtimoiy xizmatlar
orqali amalga oshiriladi. Psixodinamik terapiya, art-terapiya, muqobil psixotexnikalar (musika
terapiya, tabiat terapiyasi, biblioterapiya) keng qo‘llaniladi.
Yaqin xorijiy mamlakatlar, xususan Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Ozarbayjon, Tojikiston,
O‘zbekiston psixologiyasida stress muammosi nisbatan kechroq o‘rganila boshlagan bo‘lsa-da,
bugungi kunda u dolzarb mavzuga aylangan. Qozog‘istonda stressga qarshi kurashish bo‘yicha
davlat dasturlari mavjud bo‘lib, unda maktab psixologlari faoliyati muhim o‘rin egallaydi. Yirik
universitetlarda stress bo‘yicha ilmiy laboratoriyalar faoliyat yuritmoqda. Ozarbayjonda esa diniy-
axloqiy qadriyatlar asosida psixologik maslahatlar berish keng tarqalgan. Bu usul stress holatiga
sabab bo‘luvchi axloqiy va ma’naviy tangliklarni bartaraf etishga yordam beradi. Qirg‘izistonda esa
stress ko‘proq migratsion bosim, iqtisodiy tanglik va siyosiy beqarorlik kontekstida o‘rganiladi.
Psixologik xizmatlar asosan nodavlat tashkilotlar tomonidan taqdim etiladi.
O‘zbekistonda ham stress muammosi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Maktab, kollej va
oliy ta’lim muassasalarida o‘quvchilar va talabalar orasida emotsional zo‘riqishning ortib
borayotgani kuzatilmoqda. Ish joylarida, ayniqsa, byurokratik va og‘ir mehnat sharoitlarida
ishlovchi xodimlar orasida stress darajasi yuqori. Mamlakatda ruhiy salomatlikka e’tibor berilishi,
psixologik markazlar sonining oshishi, ijtimoiy tarmoqlarda psixologlar faoliyatining faollashuvi
— bularning barchasi stressga qarshi kurashishda ijobiy omillardir. Biroq, hali-hanuz keng qamrovli
milliy dastur yo‘qligi, ijtimoiy stigma, psixologik madaniyatning pastligi kabi muammolar mavjud.
Xulosa qilib aytganda, emotsional zo‘riqish global fenomen bo‘lib, unga qarshi kurashish
har bir jamiyatning madaniy, iqtisodiy va siyosiy kontekstidan kelib chiqqan holda amalga
oshirilmoqda. Har bir mamlakat o‘z psixologik maktabi, sog‘liqni saqlash tizimi, jamoaviy
qadriyatlari va individuallik darajasiga ko‘ra, turli yondashuvlar ishlab chiqmoqda. Shunga
qaramay, barcha tizimlarda umumiy tendensiya mavjud: stressga qarshi kurashda psixologik ongni
oshirish, profilaktik yondashuv, shaxsiy va guruhiy yordam, hamda davlat siyosati darajasida ruhiy
salomatlikni qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyatga ega. Ilmiy tadqiqotlarning ko‘rsatishicha,
stressni erta aniqlash, unga to‘g‘ri baho berish va ongli yondashuv asosida uni boshqarish —
zamonaviy jamiyatning barqaror rivojlanishida hal qiluvchi omillardan biridir.
REFERENCES
1.
Bodalev, V. A. (2002).
Psixologiya stressa
. Moskva: Nauka.
2.
Chen, F., et al. (2018). Cultural perspectives on stress and coping in China.
Journal of Cross-
Cultural Psychology
, 49(7), 1064–1080.
3.
Keil, C. F., et al. (2013). Family support and emotional stress: A Canadian study.
Social
Science & Medicine
, 76, 100–107.
Iyun, 2025-Yil
602
4.
Lazarus, R. S. (1999).
Stress and Emotion: A New Synthesis
. New York: Springer.
