Iyul, 2025-Yil
6
GULXANIY IJODI -MASALLAR BADIIYATI VA RUHIYATI
Qutlimuratova Mashhura Quvondiq qizi
Buxoro davlat pedagogika institute
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15801811
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari misolida masal
janrining badiiy xususiyatlari tahlil qilingan. Unda masallarning ramziy timsollar orqali ijtimoiy
hayotni aks ettirish usullari, hajviy va didaktik xususiyatlari, til va uslubining xalqchiligi hamda
she’riy shakl va ritmning ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, Gulxaniy masallarining bugungi davr
uchun ham dolzarbligi ta’kidlangan. Maqola masal janrining o‘zbek adabiyotidagi o‘rnini
o‘rganish va Gulxaniy ijodini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Gulxaniy, masal janri, “Zarbulmasal”, badiiy xususiyat, satira, hajv,
didaktika, timsollar tizimi, xalqchil uslub, o‘zbek adabiyoti.
Abstract.
This article analyzes the artistic features of the fable genre based on Gulkhaniy’s
work “Zarbulmasal”. It explores how fables depict social life through symbolic images, their
satirical and didactic aspects, the folk-oriented language and style, and the significance of poetic
form and rhythm. Additionally, the relevance of Gulkhaniy’s fables in contemporary times is
emphasized. The article contributes to the study of the fable genre in Uzbek literature and provides
a deeper understanding of Gulkhaniy’s creative legacy.
Keywords:
Gulkhaniy, fable genre, “Zarbulmasal”, artistic features, satire, humor,
didactics, symbolism, folk style, Uzbek literature.
Аннотация.
В данной статье анализируются художественные особенности жанра
басни на примере произведения Гулханий *«Зарбулмасал»*. Рассматриваются способы
отражения социальной жизни через символические образы, сатирические и дидактические
аспекты, народный язык и стиль, а также значение поэтической формы и ритма. Кроме
того, подчеркивается актуальность басен Гулханий в современном обществе. Статья
способствует изучению жанра басни в узбекской литературе и более глубокому пониманию
творческого наследия Гулханий.
Ключевые слова:
Гулханий, жанр басни, “Зарбулмасал”, художественные
особенности, сатира, юмор, дидактика, символизм, народный стиль, узбекская литература.
Kirish
Masal janri qadimdan insoniyatning axloqiy tarbiyasida muhim o‘rin tutib kelgan.O‘zbek
adabiyotida masal janri alohida o‘rin tutadi. Bu janr asosan didaktik ruh bilan sug‘orilgan bo‘lib,
unda axloqiy pand-nasihatlar badiiy shaklda ifodalangan. O‘zbek adabiyotining yirik
namoyandalaridan biri bo‘lgan Gulxaniy ham masal janrida ijod qilib, o‘zining mashhur
“Zarbulmasal” asari orqali bu yo‘nalishga muhim hissa qo‘shgan.U o‘zining mashhur
“Zarbulmasal” asari orqali masalchilik an’analarini davom ettirgan va jamiyatdagi illatlarni o‘tkir
hajv, ramziy timsollar va xalqchil uslub orqali yoritgan.
Asosiy qism:
1.
Masallarning badiiy xususiyatlari
Gulxaniy masallari o‘ziga xos badiiy uslub va tasvir vositalari bilan ajralib turadi. Gulxaniy
masallarida badiiy ifodalilik kuchli bo‘lib, unda real hayot manzaralari ramziy timsollar orqali aks
Iyul, 2025-Yil
7
ettirilgan. Masallarda qushlar, hayvonlar, hatto jonsiz buyumlar ham insoniy fazilatlar va
nuqsonlarni gavdalantiruvchi qahramonlar sifatida tasvirlanadi. Bu esa asarning ta’sirchanligini
oshiradi va o‘quvchiga qiziqarli uslubda hayotiy saboqlar beradi.
2.
Satira va hajviylik:
Gulxaniy o‘z masallarida jamiyatdagi illatlarni hajv va kinoya yo‘li bilan fosh qiladi. Uning
asarlarida yolg‘onchilik, adolatsizlik, nodonlik, xudbinlik kabi illatlar o‘tkir istehzo bilan tanqid
qilinadi. Masalan, “Tulki va bo‘ri” masalidagi tulki hiylakorlikning, bo‘ri esa zo‘ravonlikning ramzi
sifatida namoyon bo‘ladi . “Shox va qo‘zichoq” masalida esa kuchli va zaif o‘rtasidagi adolatsizlik
hajviy uslubda yoritilgan: shox har qanday holatda ham qo‘zichoqni aybdor qilib ko‘rsatadi. Bu
orqali muallif jamiyatda kuchli tabaqa zaiflarni qanday ezishini ko‘rsatib beradi.
3.Didaktik mazmun va axloqiy xulosalar:
Gulxaniy masallari faqatgina hajviy ruh bilan cheklanib qolmay, balki har bir hikoyatda
muayyan axloqiy xulosa chiqariladi. Masallarda adolat, halollik, mehnatsevarlik va odob-axloqiy
qadriyatlar ulug‘lanadi.Har bir masalda muayyan axloqiy pand-nasihat beriladi. Masalan, “Qarg‘a
va chumchuq” masalida qarg‘aning haddan tashqari maqtanchoqligi unga kulfat keltiradi. Ushbu
masal o‘quvchiga o‘zining imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash, kamtarlik va dono bo‘lish kerakligini
eslatadi.
4.
Til va uslubning xalqchiligi:
Gulxaniy o‘z masallarini xalq tiliga yaqin, sodda va obrazli ifodalar bilan boyitib yozgan.
Uning asarlarida maqollar, iboralar va xalqona hikmatlar keng qo‘llanilgan bo‘lib, bu asarlarni
yanada jonli va o‘qish uchun qulay qiladi.Gulxaniy masallarida xalq maqollari, iboralari va
o‘xshatishlari keng qo‘llanadi. Masalan, “Bo‘ri va echkilar” masalida “Bo‘ri to‘yi – echkining
motami” iborasi qo‘llanib, mustabid kishilarning o‘z manfaatini boshqalarning hisobiga qurishi
ifodalanadi.
5.
She’riy shakl va ritm:
“Zarbulmasal” asarida masallarning aksariyati she’riy shaklda yozilgan. Bu uslub nafaqat
asarning badiiy qimmati va ta’sirchanligini oshiradi, balki uning esda qolarli bo‘lishiga ham xizmat
qiladi.“Zarbulmasal”dagi ko‘plab masallar she’riy shaklda yozilgan bo‘lib, ular sodda, esda qolarli
va ta’sirchan ohangga ega. Masalan, quyidagi misralarni olaylik:
“Har kimki, o‘z ishini boshdan o‘ylamas,
Oxir borib, pushaymon chekar, bilmas!”
Bu misralar orqali muallif inson har bir ishda oldindan aql bilan harakat qilishi lozimligini
ta’kidlaydi.
6.
Gulxaniy masallarining zamonaviy dolzarbligi:
Gulxaniyning masallari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ular inson
tabiati, jamiyatdagi ijtimoiy muammolar va axloqiy qadriyatlar haqida o‘ylashga undaydi. Bu
masallar orqali har qanday davr o‘quvchisi o‘ziga tegishli xulosa chiqarishi mumkin.Shu sababli,
Gulxaniy masallari nafaqat adabiy meros, balki hayotiy saboqlar beruvchi muhim manba sifatida
ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Ular bizga ijtimoiy haqiqatlarni anglash, insoniy fazilatlarni
qadrlash va noto‘g‘ri yo‘ldan qochish haqida o‘ylash imkonini beradi.
Xulosa:
Iyul, 2025-Yil
8
Gulxaniy ijodi o‘zbek adabiyotida masal janrini yuksak darajaga olib chiqdi. Uning
“Zarbulmasal” asari nafaqat adabiy, balki ma’naviy tarbiya vositasi sifatida ham katta ahamiyatga
ega. Masallardagi o‘tkir satira, xalqchil uslub va chuqur didaktik ma’no bu asarni bugungi
o‘quvchilar uchun ham dolzarb qilib turibdi. Shunday ekan, Gulxaniy masallarini o‘rganish va
ulardan hayotiy saboqlar olish har bir kitobxon uchun foydalidir. “Zarbulmasal” o‘zining o‘tkir
tanqidiy ruhi, jonli tasvirlari va xalqona tili bilan ajralib turadi. Asar inson fe’l-atvoridagi
kamchiliklarni hajv va timsollar orqali ochib beradi va o‘quvchini axloqiy xulosa chiqarishga
undaydi. Shu jihatlari bilan uning badiiyati juda boy va ta’sirchan hisoblanadi.Gulxaniyning
masallari nafaqat adabiy meros, balki axloqiy tarbiya vositasi ham hisoblanadi. Chunki ular har bir
o‘quvchini hayotiy saboqlar chiqarishga undaydi, insoniyatga xos ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi
kurashni tasvirlaydi. Ushbu masallar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, chunki
inson tabiati va jamiyatdagi ijtimoiy muammolar doimo dolzarb bo‘lib kelgan.
REFERENCES
1.
Eshqulova, G., Musurmonova, M., & Axmedova, D. B. (2022). Boshlang ‘ich sinf ona tili
darslarida nutqiy ko ‘nikmalarni rivojlantiruvchi o ‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
ilmiy-metodik asoslari. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 1(1А), 72-75.
2.
Axmedova, D. (2023, May). O ‘ZBEK TILI KORPUSLARI SEMANTIK
KENGAYTMASIDA “BOSH” LEKSEMASINING SEMANTIK IZOHLARIDAN
FOYDALANISH
XUSUSIDA.
In «УЗБЕКСКИЕ
НАЦИОНАЛЬНЫЕ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ
ЗДАНИЯ
ТЕОРЕТИЧЕСКОЕ
И
ПРАКТИЧЕСКОЕ
СОЗДАНИЕ ВОПРОСЫ" Международная научно-практическая конференция (Vol. 2,
No. 2).
3.
Axmedova, D., & Eshqulova, G. (2022, June). TIL BIRLIKLARINI SEMANTIK
TEGLASHDA
SEMEMA
MASALASI.
In «УЗБЕКСКИЕ
НАЦИОНАЛЬНЫЕ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ
ЗДАНИЯ
ТЕОРЕТИЧЕСКОЕ
И
ПРАКТИЧЕСКОЕ
СОЗДАНИЕ ВОПРОСЫ" Международная научно-практическая конференция (Vol. 1,
No. 1).
4.
Qizi, Y. B. A., Qizi, Y. H. A., & Axmedova, D. B. (2022). 2-SINF “ONA TILI VA OʻQISH
SAVODXONLIGI”
DARSLARIDA
OʻQUVCHILARNING
LINGVISTIK
KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy
jurnali, 1(15), 51-56.
5.
Qizi, S. M. A., & Axmedova, D. B. (2022). BOSHLANG ‘ICH SINF O
‘QUVCHILARINING
BILIM
EGALLASHGA
DOIR
QARASHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA DIDAKTIK ASARLARNING O ‘RNI. Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali, 1(1А), 43-46.
6.
Axmedova,
D.
(2021).
СЕМАНТИЧЕСКАЯ
СИСТЕМА
СИСТЕМА
И
МОДЕЛЬ. COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS, 1(1).
7.
Ахмедова, Д. (2020). Семантик разметка тизимида тег гуруҳлари. Oriental Art and
Culture, (III), 440-444.
Iyul, 2025-Yil
9
8.
Akhmedova, D. B. (2020). SET OF SEMANTIC TAGS FOR UZBEK LANGUAGE
UNITS: CONSTANTS AND OPERATOR CLASSIFIER. Theoretical & Applied Science,
(2), 177-179.
9.
Bahodirovna, D. A. (2020). SEMANTIC TAG CATEGORY IN CORPUS LINGUISTICS:
EXPERIENCE AND ANALYSIS. Scientific reports of Bukhara State University, 4(1), 152-
160.
10.
Bahodirovna, A. D., & Khamidjanovna, A. F. IDEOLOGICAL AND ARTISTIC ASPECTS
OF SAHBO LYRICAL HERITAGE. Zbiór artykułów naukowych recenzowanych., 235.
11.
Sharipova M. ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО ВОСПИТАНИЯ,
ВЕДУЩИЙ
ПОКОЛЕНИЕ
К
СОВЕРШЕНСТВУ
//ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2022. – Т. 12. – №. 12.
12.
Sharipova M. B., Muslimova L. M. Q. XALQ DOSTONLARINI O’RGATISHNING
AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA) //Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 7. – С. 1130-1134.
13.
Sharipova M. B. Xursand Nuriddinovna Mirzayeva XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI //Scientific progress. – 2021. – №. 7.
14.
Sharipova
M.
B.
Gulshoda
Fazliddin
Qizi
Ravshanova
QAHRAMONLIK
DOSTONLARINING O’ZIGA XOSLIGI: MILLIY RUH VA AN’ANALAR //Scientific
progress. – 2021. – №. 7.
15.
Шарипова М.Б., Неьматова Ш.Н. ФОРМИРОВАНИЕ ЭСТЕТИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ
ВОСПИТАННИКОВ ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЙ //
Вестник
магистратуры.
2020.
№3-3
(102).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-esteticheskoy-kultury-vospitannikov-
doshkolnyh-obrazovatelnyh-uchrezhdeniy (дата обращения: 07.10.2022).
16.
Шарипова М. Б., Саьдуллаева М. Модульное обучение в системе образования
//Вестник магистратуры. – 2019. – №. 4-3. – С. 72.
17.
Sharipova M. B., Marg’Uba Fazliddin Qizi Jomurodova X., IFODASI D. S. M. B. Scientific
progress. 2021. № 7 //URL: https://cyberleninka. ru/article/n/xalqdostonlarida-sovchilik-
marosimi-badiiy-ifodasi-alpomish-dostoni-misolida (дата обращения: 22.12. 2021).
18.
MA’NAVIY Y. A. R. V. A., O’RNI D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU //Maktabgacha ta’lim.
19.
Sharipova, Maxbuba Baxshilloyevna. "Gulasal Shavkat Qizi Farmonova NIKOHDAN
SO’NG ADO ETILADIGAN URF-ODATLAR TASVIRI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA)." Scientific progress 7 (2021).
20.
Sharipova M. B., Jalolova S. Z. Q. HOZIRGI MAISHIY TURMUSHDA O’Z O’RNIGA
TO’LA EGA BO’LGAN MAROSIMLAR (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA)
//Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 7. – С. 1114-1119.
