ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
8
TAʼLIMDA BAHOLASH TURLARI VA TINGLAB TUSHUNISH KO‘NIKMAMSIGA
OID TESTLARNI YARATISH VA BAHOLASH
Abduraimova Dilobod G‘ulom qizi
Alisher Navoiy nomidagi O‘zbek tili va adabiyoti universiteti tayanch doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15804081
Annotatsiya. Ushbu maqolada Ona tili ta’limida baholash turlari, ona tilini o‘qitishda
o‘quvchilarning tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish va rivojlantirish; eshitib tushunish
ko‘nikmasini baholash zarurati;
Kalit so‘zlar: darslik, test, tinglab tushunish, ko‘nikma ,malaka, tajriba, savol, topshiriq.
THE NECESSITY OF DEVELOPING TESTS FOR LISTENING COMPREHENSION
SKILLS IN MOTHER TONGUE EDUCATION
Abstract. The article focuses on developing and improving listening comprehension skills
in mother tongue education. It emphasizes the need to assess listening comprehension skills.
Keywords: Textbook, test, listening comprehension, skill, experience, question, task.
Taʼlimda baholash, o‘quv jarayonining muhim qismi bo‘lib, talabalarning bilim va
ko‘nikmalarini aniqlash, rivojlantirish va takomillashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu
jarayon turli xil baholash usullari orqali amalga oshiriladi. Eng keng tarqalgan turlari formativ,
summativ va diagnostik baholash hisoblanadi.
Formativ baholash
Formativ baholash jarayon davomida o‘quvchilarni baholashga qaratilgan. Uning asosiy
maqsadi o‘quvchilarni o‘rganish jarayonida qo‘llab-quvvatlash va muvaffaqiyatlarini yanada
oshirishdir. Formativ baholash ko‘plab usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin, masalan:
- Sinovlar va anketalar
- Guruh muhokamalari
- O‘z-o‘zini baholash
- O‘qituvchidan fikr olish
Formativ baholash natijalari ta’lim jarayonida imkon qadar tezkor ravishda ko‘rib
chiqilib, o‘quvchilarga o‘zlashtirishni kuchaytirish uchun kerakli takliflar beriladi.
Summativ baholash
Summativ baholash o‘quv jarayonining oxirida o‘tkaziladi va o‘quvchilarning
o‘zlashtirgan bilimlarini baholashga qaratilgan. Bu turdagi baholash kurs oxirida, semestr yoki
yil yakunida o‘tkaziladi. Summativ baholashning asosiy maqsadi o‘quvchilarning o‘rganilgan
materialni qancha darajada o‘zlashtirganini baholashdir. Ushbu baholash turlari quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
- Imtihonlar
- Testlar
- Kurs ishlar
- Mavzu bo‘yicha yakuniy baholar
Summativ baholash natijalari ta’lim jarayonini baholashda va kelgusi ta’lim rejalarini
tuzishda muhim ahamiyatga ega.
Diagnostik baholash
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
9
Diagnostik baholash o‘quvchilarni o‘quv jarayonining boshida yoki muayyan
bosqichlarida baholash uchun qo‘llaniladi. Bunday baholashning maqsadi o‘quvchilarning
mavjud bilim darajasi va qobiliyatlarini aniqlash, shuningdek, ularning individual o‘rganish
ehtiyojlarini belgilab berishdir. Diagnostik baholash fikr almashish va aloqa qilish orqali amalga
oshirilishi mumkin, misol uchun:
- Yana qo‘shimcha javobli testlar
- Yoshlar nazorati
- O‘z-o‘zini baholash
Ushbu baholash turi o‘quvchilarni individual ravishda rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan
ma'lumotlarni to‘playdi.
Taʼlimda baholash turlari muhim rol o‘ynaydi. Formativ baholash jarayonning davomida
o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlasa, summativ baholash ularning o‘rganish natijalarini taqdim
etadi.
Diagnostik baholash esa o‘quvchilarning ehtiyojlarini aniqlashda yordam beradi. Ushbu
baholash turli tizimlar ta’lim jarayonini yanada samarali va natijali qilishga yordam beradi.
Baholash jarayoni – bu oʻquvchilarning bilimini aniqlash, taʼlimni tushunish va
yaxshilash uchun davom etadigan tizimli jarayon. Baho – taʼlim oluvchilar biz oʻrganishni
istagan narsalarni qanchalik yaxshi oʻrganganligini, oʻzlashtirganligini koʻrsatadigan natija.
Shuning uchun baholash jarayonini tashkil etishda baholash turlarini farqlash muhim
hisoblanadi. Umumiy oʻrta taʼlim tizimida baholash nima maqsadda amalga oshirilishiga qarab
uch turi farqlanadi: formativ (shakllanuvchi), diagnostik (tashxislovchi) va summativ
(jamlanuvchi) baholash.
DIAGNOSTIK BAHOLASH – oʻqituvchi tomonidan oʻquvchilarning joriy oʻzlashtirish
jarayonini tashxislash jarayonidir. U vazifaviy jihatdan formative baholash singari oʻquvchining
bilimini yaxshilashga, rivojlantirishga qaratilgan boʻladi. Mazmuniy tomondan esa summativ
baholashga yaqin turadi. Bu nazorat turi oʻquv jarayoni davomida amalga oshiriladi, uning
natijalari oʻquvchiningmavjud darajasi haqida maʼlumot berib, oʻquv jarayonidagi keyingi
harakatini belgilash uchun xizmat qiladi.
Ona tili ta’limida 4ta ko‘nikma barobarida tinglab tushunish ko‘nikmasi ham muhim
hisoblanadi. Dilobod Abduraimova (PhD), [01.07.2025 12:16]
Taʼlimda baholash turlari
Taʼlimda baholash, o‘quv jarayonining muhim qismi bo‘lib, talabalarning bilim va
ko‘nikmalarini aniqlash, rivojlantirish va takomillashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu
jarayon turli xil baholash usullari orqali amalga oshiriladi. Eng keng tarqalgan turlari formativ,
summativ va diagnostik baholash hisoblanadi.
Formativ baholash
Formativ baholash jarayon davomida o‘quvchilarni baholashga qaratilgan. Uning asosiy
maqsadi o‘quvchilarni o‘rganish jarayonida qo‘llab-quvvatlash va muvaffaqiyatlarini yanada
oshirishdir. Formativ baholash ko‘plab usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin, masalan:
- Sinovlar va anketalar
- Guruh muhokamalari
- O‘z-o‘zini baholash
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
10
- O‘qituvchidan fikr olish
Formativ baholash natijalari ta’lim jarayonida imkon qadar tezkor ravishda ko‘rib
chiqilib, o‘quvchilarga o‘zlashtirishni kuchaytirish uchun kerakli takliflar beriladi.
Summativ baholash
Summativ baholash o‘quv jarayonining oxirida o‘tkaziladi va o‘quvchilarning
o‘zlashtirgan bilimlarini baholashga qaratilgan. Bu turdagi baholash kurs oxirida, semestr yoki
yil yakunida o‘tkaziladi. Summativ baholashning asosiy maqsadi o‘quvchilarning o‘rganilgan
materialni qancha darajada o‘zlashtirganini baholashdir. Ushbu baholash turlari quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
- Imtihonlar
- Testlar
- Kurs ishlar
- Mavzu bo‘yicha yakuniy baholar
Summativ baholash natijalari ta’lim jarayonini baholashda va kelgusi ta’lim rejalarini
tuzishda muhim ahamiyatga ega.
Diagnostik baholash
Diagnostik baholash o‘quvchilarni o‘quv jarayonining boshida yoki muayyan
bosqichlarida baholash uchun qo‘llaniladi. Bunday baholashning maqsadi o‘quvchilarning
mavjud bilim darajasi va qobiliyatlarini aniqlash, shuningdek, ularning individual o‘rganish
ehtiyojlarini belgilab berishdir. Diagnostik baholash fikr almashish va aloqa qilish orqali amalga
oshirilishi mumkin, misol uchun:
- Yana qo‘shimcha javobli testlar
- Yoshlar nazorati
- O‘z-o‘zini baholash
Ushbu baholash turi o‘quvchilarni individual ravishda rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan
ma'lumotlarni to‘playdi.
Xulosa
Taʼlimda baholash turlari muhim rol o‘ynaydi. Formativ baholash jarayonning davomida
o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlasa, summativ baholash ularning o‘rganish natijalarini taqdim
etadi. Diagnostik baholash esa o‘quvchilarning ehtiyojlarini aniqlashda yordam beradi. Ushbu
baholash turli tizimlar ta’lim jarayonini yanada samarali va natijali qilishga yordam beradi.
Dilobod Abduraimova (PhD), [01.07.2025 13:04]
O'zbekiston Respublikasi Davlat ta'lim standartlari (DTS)da tinglab tushunish ko'nikmasi
nutqiy kompetensiyaning muhim tarkibiy qismi sifatida e'tirof etiladi. DTS o'quvchilarda tinglab
tushunish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan aniq maqsad va vazifalarni belgilab beradi.
DTSda tinglab tushunishga oid asosiy yo'nalishlar:
• Maqsad: O'quvchilarda ona tilida adekvat tinglab tushunish ko'nikmasini shakllantirish,
ularning muloqot qobiliyatini rivojlantirish va axborotni qayta ishlash qobiliyatini oshirish.
• Vazifalar:
• Turli janrdagi va uslubdagi og'zaki nutqni (suhbatlar, ma'ruzalar, yangiliklar, hikoyalar
va boshqalar) tushunish qobiliyatini rivojlantirish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
11
• Og'zaki nutqdagi asosiy g'oyani, muhim detallarni va munosabatni aniqlash qobiliyatini
rivojlantirish.
• Og'zaki nutq asosida xulosalar chiqarish, baholash va fikr bildirish qobiliyatini
rivojlantirish.
• Og'zaki nutqning leksik va grammatik xususiyatlarini tushunish qobiliyatini
rivojlantirish.
• Turli vaziyatlarda (masalan, darsda, suhbatda, taqdimotda) adekvat tinglash va javob
berish qobiliyatini rivojlantirish.
DTSda tinglab tushunish ko'nikmasining darajalar bo'yicha taqsimlanishi:
DTSda tinglab tushunish ko'nikmasi o'quvchilarning yosh xususiyatlari va o'quv
dasturining talablariga muvofiq ravishda darajalar bo'yicha taqsimlanadi. Masalan, boshlang'ich
sinflarda o'quvchilar oddiy suhbatlarni, qisqa hikoyalarni va e'lonlarni tushunishga o'rgatiladi.
Yuqori sinflarda esa o'quvchilar murakkabroq ma'ruzalarni, munozaralarni va
radioeshittirishlarni tushunishga o'rgatiladi.
DTSda tinglab tushunishni baholashga oid talablar:
• Tinglab tushunishni baholashda turli baholash usullaridan foydalanish tavsiya etiladi,
jumladan:
• Og'zaki savol-javob
• Yozma testlar (ko'p variantli javoblar, to'g'ri/noto'g'ri, gapni to'ldirish va boshqalar)
• Leksik-grammatik testlar
• Xulosa yozish
• Leksik-grammatik testlar
• Leksik-grammatik testlar
• Baholash topshiriqlari o'quvchilarning yosh xususiyatlariga va o'quv dasturining
talablariga mos bo'lishi kerak.
• Baholashda haqiqiy hayotdagi vaziyatlarga o'xshash materiallardan foydalanish tavsiya
etiladi.
• Baholash natijalari o'quvchilarning o'quv jarayonini yaxshilash uchun ishlatilishi kerak.
DTSning ahamiyati:
DTS ona tili ta'limida tinglab tushunish ko'nikmasini rivojlantirishning asosiy
yo'nalishlarini belgilab beradi. DTSga rioya qilish o'qituvchilarga o'quvchilarda samarali tinglab
tushunish ko'nikmasini shakllantirishga va ularning muloqot qobiliyatini rivojlantirishga yordam
beradi.
Misol:
5-sinf ona tili DTSda o'quvchilar quyidagilarni bajarishlari kerak:
• Oddiy suhbatlarni va qisqa hikoyalarni tushunish.
• Matndagi asosiy g'oyani va muhim detallarni aniqlash.
• Berilgan savollarga javob berish.
• Oddiy xulosalar chiqarish.
Yuqoridagi talablarni hisobga olgan holda, o'qituvchi o'quvchilarda tinglab tushunish
ko'nikmasini rivojlantirishga qaratilgan mashqlar va topshiriqlar tuzishi kerak.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
12
O'zbek tilidagi darslarda tinglab tushunishni rivojlantirish uchun bir qator samarali usul
va metodlardan foydalanish mumkin. Quyida ularning ayrimlarini keltirib o'taman:
1. Tinglab tushunish matnlari
- O'quvchilarga turli muloqot, hikoya va tabiiy nutq namunalari (audio yoki video
materiallar) tinglatiladi. Bu, tinglash va tushunish qobiliyatlarini oshiradi.
2. Mavzuga oid savollar
- Tinglagan matndan keyin o'quvchilarga savollar berish. Bu savollar matnning mazmuni,
asosiy g'oyasi yoki detallariga oid bo'lishi mumkin. Bunaqa savollar teran fikrlashni talab qiladi.
3. Guruh muhokamaları
- O'quvchilarni kichik guruhlarga bo'lib, tinglagan matn haqida fikr almashishga undash.
Bu, tinglab tushunish va fikrlarni izhor etish ko'nikmalarini rivojlantiradi.
4. Rol o'ynash
- Tinglangan matn asosida o'quvchilar o'rtasida rolli o'yinlar o'ynash. Bu, tinglagan
kontentni amaliyotda qo'llash imkonini beradi va o'quvchilarning qiziqishini oshiradi.
5. Visual materiallar bilan ishlash
- Tinglagan matndagi asosiy fikrlarni tushunishni osonlashtirish uchun diagrammalar,
rasmlar yoki slaydlar orqali taqdimot qilish. Bu usullar vizual yordam beradi.
6. Tinglashga qaratilgan o’yinlar
- "Qaytar" o'yinlari, "Eshitib chorraha" kabi qiziqarli o’yinlarni tashkil etish. O'quvchilar
matnni tinglab, muayyan amallarni bajarishi yoki javoblarini topishi lozim.
7. Savol javob sessiyalari
- O'quvchilar tomonidan tinglangan matn bo'yicha bergan javoblarga asoslangan
muhokama o’tkazish. Bu, o'quvchilarga o'z fikrlarini ifoda etishda yordam beradi.
8. Muallif va matn faoliyatlari
- O'qituvchi matn muallifi kimligini muhokama qilish, bu yordamida o'quvchilar
matnning kontekstini va uning maqsadini yaxshiroq tushunadis.
9. Qayta ishlab chiqish
- O'quvchilardan tinglangan matnni o'z so'zlari bilan qayta ifodalash yoki qissa, hikoya
shaklida yozish so'ralishi. Bu, tinglagan matnni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
10. Jamoaviy ishlar
- O'quvchilarning birgalikda muayyan matn ustida ishlashlarini ta'minlash, shu orqali ular
bir-biridan o'rganishadi va faol ishtirok etishadi.
Ushbu metodlar yordamida o'quvchilarning tinglab tushunish qobiliyatini yanada
rivojlantirish mumkin. Har bir usulni darslarning maqsadlari va o'quvchilarning imkoniyatlarini
hisobga olgan holda mos ravishda qo'llash lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jalilov K. (2022) Baholash nazariyasi asoslari. Toshkent. Akademnashr.
2.
Lord F. and Novick M. (1968) Statistical Theories of Mental Test Scores. – Reading, MA:
Addison-Wesley Pub.
3.
Dr.
Bob
Kizlik.
Measurement,
Assessment,
and
Evaluation
in
Education.
[http://www.adprima.com/measurement.htm]
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
13
4.
Bastanfar, Ali. “Alternatives in assessment” Islamic Azad University, Khoy, Iran
(2012).[https://www.academia.edu/download/
43362488/DrJJ-Measure-assess-evaluate-
ADPRIMAn-more-7052012.pdf
5.
Sh.Egamberdiyev v.b. (2024) 4K koʻnikmalarini baholash rubrikalari. Uslubiy qoʻllanma.
Toshkent. Bookmany print.
6.
Bloom, B. S., Engelhart, M. D., Furst, E. J., Hill, W. H., & Krathwohl, D. R. (1956).
Taxonomy of Educational Objective
