ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
14
O‘QUVCHILARDA TALAFFUZI QIYIN TOVUSHLAR USTIDA ISHLASH ORQALI
NUTQIY KO‘NIKMALARNI RIVOJLANTIRISH
(5-SINF ONA TILI DARSLARI MISOLIDA)
Eshmurodova Dilfuza Norboboyevna
Toshkent Amaliy fanlar universiteti O‘zbek tili va adabiyoti mutaxassisligi 1-kurs magistranti
G‘ofir Hamroyev
Ilmiy rahbar. pedagogika fanlari doktori, Toshkent Amaliy fanlar universiteti professori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15805311
Annotatsiya. Ushbu maqola talaffuzi qiyin bo‘lgan o‘quvchilar bilan ishlash orqali
nutqiy ko‘nikmalarni rivojlantirishni o‘rgatadi. Uning qaysi usuli samaradorligi va foydaliligi
haqida axborotlar beriladi. O'quvchilarda bilim va ko'nikmalarni shakllantiradi.
Annotation. This article teaches how to develop speech skills by working with students
with pronunciation difficulties. It provides information about the effectiveness and usefulness of
this method. It forms knowledge and skills in students.
Аннотация. В этой статье рассказывается о том, как развивать речевые навыки,
работая с учениками, имеющими трудности с произношением. В ней дается информация
об эффективности и полезности этого метода. Он формирует знания и умения у
учеников.
Kalit so'z: Tovush, fonetika, grafika, harf, undosh, unli.
Ключевое слово: Звук, фонетика, графика, буква, согласная, гласная.
Keyword: Sound, phonetics, graphics, letter, consonant, vowel.
Til o‘rganish jarayoni nafaqat grammatik qoidalarning o‘zlashtirilishi, balki to‘g‘ri
talaffuz, nutq ohangi va ifodali so‘zlash kabi ko‘nikmalarni ham talab qiladi. Ayniqsa, 5-sinf kabi
o‘rta bosqichda o‘quvchilarning og‘zaki nutqi shakllanish bosqichida bo‘ladi. Shu bois talaffuzi
qiyin tovushlar ustida izchil ishlash ularning nutq ko‘nikmalarini shakllantirish va
mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Talaffuzi qiyin tovushlar: aniqlash va sabablari.
Talaffuzi qiyin tovushlar deganda o‘quvchilar tomonidan xato aytiladigan yoki
farqlanmaydigan tovushlar tushuniladi. Ular quyidagi guruhlarga ajraladi: Shovqinli va jarangsiz
undoshlar: masalan, “g” bilan “q”, “k” bilan “x”, “z” bilan “s”.
Burun undoshlari: “n” va “m” tovushlarining chalkashishi.
O‘xshash tovushlar almashinuvi: “sh” va “ch”, “r” va “l”, “oʻ” va “u”, “a” va “e” kabilar.
Bu xatoliklar quyidagi omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin:
Nutq apparati rivojining sustligi;
Ijtimoiy muhit va noto‘g‘ri nutq namunalarining ta’siri;
Dialektal ta’sirlar;
O‘qituvchining fonetik ishlarga yetarli e’tibor bermasligi.
5-sinf ona tili darslari misolida amaliy yondashuv quyidagicha amalga oshirish mumkin:
1.
Fonetika bo‘limiga oid topshiriqlar tahlil qilinadi;
2.
Unli va undosh tovushlar talaffuzi ustida ishlanadi;
3.
Darslikda berilgan topshiriqlar tahlil qilinadi;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
15
4.
To‘g‘ri talaffuzning samarali usullarini ishlab chiqish mumkin.
5-sinf yangi ona tili darsliklarida fonetikani o‘qitishda bugungi o‘quvchilarning tasavvuri,
dunyoqarashi, kreativ fikrlashi va mulohaza qilishini inobatga olgan holda rasm va
infografikalardan foydalanilgan. Fonetikani o‘qitishda darsliklarning o‘zi kamlik qiladi, shuning
uchun qo‘shimcha topshiriqlar, loyiha ishlari va mashqlar o‘qituvchi tomonidan uyga vazifa
sifatida berilishi kerak. Bundan tashqari 5-sinf ona tili darsligida undosh tovushlar talaffuzi va
imlosi bo‘yicha topshiriqlar o‘quvchilarda nutqiy ko‘nikmlarni yaxshilashga xizmat qiladi.
Ona tili darslarida quyidagi usullardan foydalanish o‘quvchilarda to‘g‘ri talaffuzni
shakllantirishda ijobiy samara beradi:
Tovushli diktantlar va tinglab yozish mashqlari – O‘qituvchi maxsus so‘zlar to‘plamini
aytadi, o‘quvchilar eshitib yozadi. Bu nafaqat eshitish, balki tovushlarning farqlanishini
o‘rganishga xizmat qiladi.
Artikulyatsion mashqlar – Ayrim tovushlar uchun maxsus mashqlar: til holatini
o‘zgartirish, lab harakatlari, havoni to‘g‘ri chiqarish kabi.
She’riy misollar orqali talaffuzni mashq qilish – Ayniqsa, “ch”, “sh”, “r”, “l” kabi
tovushlar qatnashgan she’rlar yordamida takrorlash.
To‘g‘ri talaffuz musobaqalari – “To‘g‘ri ayt – topib ayt”, “Xato top” kabi o‘yinlar orqali
qiziqarli mashg‘ulotlar.
Audio darslar va nutq yozuvlarini eshittirish – O‘quvchilar taniqli diktorlar, aktyorlar,
o‘qituvchilar nutqini eshitib, taqlid qiladi.
Bu usullarni tizimli qo‘llash orqali quyidagi natijalarga erishish mumkin:
O‘quvchilarning og‘zaki nutqi aniq va ifodali bo‘ladi;
Talaffuzdagi xatoliklar kamayadi;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
16
O‘quvchilar mustaqil o‘qishda matnni to‘g‘ri talaffuz bilan o‘qiydi;
O‘z fikrini og‘zaki bayon qilishga bo‘lgan ishonchi oshadi.
5-sinf ona tili darslarida talaffuzi qiyin tovushlar ustida muntazam ishlash
o‘quvchilarning nutqiy rivojida asosiy omillardan biridir. Bu jarayon nafaqat fonetik
ko‘nikmalarni mustahkamlashga, balki ularning umumiy muloqot madaniyati, ijtimoiy faolligi
va o‘z fikrini aniq bayon qilish salohiyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois har bir ona tili
o‘qituvchisi talaffuz ustida ishlashga alohida e’tibor qaratishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mahmudov N., Nurmonov А., Sobirov А., Qodirov V., Jo`raboyeva Z. Ona tili.
Umumta`lim maktablаrining 5-sinfi uchun darslik. – Т.: Ma`naviyat, 2007.
2.
Yo`ldosheva D.N. Ona tili ta’limi maqsadining tadrijiy taraqqiyoti. – Toshkent:
O`zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2013.
3.
Karimov I.A. Yuksak malakali mutaxassislar – taraqqiyot omili. – T.: O`zbekiston. 1995.
4.
Ne`matov H., G`ulomov A., Abduraimova M., Qosimova N. Ona tili. Umumta`lim
maktablarining 5-sinfi uchun darslik.– Т.: O`qituvchi, 2000.
5.
Internet saytlari
