ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
59
VOYAGA YETMAGANLAR TOMONIDAN SODIR ETILGAN JINOYATLAR VA
ULARNING OLDINI OLISH CHORALARINING HUQUQIY ASOSLARI
Nazarov Raxim Toshtemirovich
Termiz davlat universiteti «Jinoyat huquqi va fuqarolik protsessi» kafedrasi oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15808361
Annotatsiya.
Mazkur tadqiqot voyaga yetmaganlar orasida sodir bo‘layotgan jinoyatlar
va ularning oldini olish mexanizmlarining huquqiy jihatlarini o‘rganishga bag’ishlangan.
Maqolada O‘zbekiston va xalqaro amaliyot asosida voyaga yetmagan jinoyatchilar bilan
ishlashning innovatsion metodlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida 2019-2024 yillar
oralig’idagi empirik ma’lumotlar o‘rganilgan va voyaga yetmaganlar jinoychiligi dinamikasi
baholangan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, kompleks profilaktika yondashuvi takroriy
jinoyatchilik riskini sezilarli darajada kamaytiradi. Huquqiy himoya tizimi, ijtimoiy
reintegrasiya dasturlari va oila institutining mustahkamlanishi asosiy yo‘nalishlar hisoblanadi.
Tadqiqotda diversiya dasturlari va restorative justice mexanizmlarining samaradorligi
tasdiqlangan.
Kalit so‘zlar
:
Voyaga yetmaganlar jinoychiligi, huquqiy profilaktika, diversiya,
restorative justice, ijtimoiy reintegrasiya, oilaviy tarbiya, ta’limiy muhit, mahalliy jamiyat, psixo
-
ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlash, takroriy jinoyatchilik.
Kirish.
Hozirgi kunda voyaga yetmaganlar jinoychiligi global miqyosda eng muammoli
masalalardan biri sanaladi. Butun dunyoda har yili taxminan 1.5 million voyaga yetmagan
jinoyat sodir etadi va bu raqam yildan-
yilga o‘sib bormoqda [1]. Ushbu tendensiya nafaqat
individual oilalar, balki umuman jamiyat barqarorligi uchun jiddiy xavf tug’diradi.
Voyaga yetmaganlar jinoychiligi atamasi ostida 14 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan
shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan qonunbuzarlik harakatlari tushuniladi [2]. Bu muammo
ko‘p qirrali tabiatga ega bo‘lib, unga ijtimoiy
-
iqtisodiy sharoitlar, oilaviy muhit, ta’lim
tizimidagi kamchiliklar, ruhiy-
psixologik omillar ta’sir ko‘rsatadi.
Jahon Bank ma’lumotlariga ko‘ra, voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan bog’liq
xarajatlar global darajada yiliga 2.1 trillion dollarga yetadi [3]. Bu miqdor profilaktika tadbirlari,
sud jarayonlari, isloh muassasalari va reabilitatsiya dasturlari uchun sarflanadigan mablag’larni
qamrab oladi. Bundan tashqari, jinoyatlar natijasida yuzaga keladigan moddiy va ma’naviy
zararlar jamiyat rivojlanishiga sezilarli ta’sir etadi.
O‘zbekiston sharoitida bu masala alohida dolzarblikka ega. Mamlakatimiz aholisining
65% dan ortig’ini 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlar tashkil etadi [4]. Bunday demografik tuzilma
voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan kurashni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biriga aylantiradi. So‘nggi o‘n yil ichida O‘zbekistonda amalga oshirilgan keng ko‘lamli ijtimoiy
islohotlar, ta’lim tizimining tubdan qayta tiklanishi va yoshlar ishlarini tashkil etishda yangi
yondashuvlar joriy etilishi bu sohada ijobiy o‘zgarishlar yaratishga xizmat qilmoqda.
Huquqiy jihatdan voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan kurash o‘ziga xos xususiyatlarga
ega. Eng avvalo, voyaga yetmagan shaxslarning psixofiziologik rivojlanish xususiyatlari hisobga
olinishi zarur [5].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
60
Ikkinchidan, jazolash printsipidan ko‘ra, tarbiyaviy va reabilitatsion yondashuv ustuvor
bo‘lishi kerak. Uchinchidan, oila, maktab va mahalliy jamiyatning bu jarayondagi faol ishtiroki
ta’minlanishi lozim.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan samarali
kurashayotgan mamlakatlar quyidagi asosiy tamoyillarga rioya qiladi: erta aniqlash va
profilaktika tizimini rivojlantirish, har bir voyaga yetmaganga individual yondashuv, tiklovchi
adolat (restorative justice) prinsiplarini qo‘llash, ta’lim va kasbiy tayyorgarlikni ta’minlash, oila
va jamiyat a’zolarining faol ishtirokini rag’batlantirish [6]. Finlandiya, Norvegiya, Niderlandiya
va Yaponiya kabi davlatlar bu sohadagi eng ilg’or tajribaga ega hisoblanadi.
Kriminologik tadqiqotlar shuni isbotladiki, voyaga yetmaganlar jinoychiligi ko‘pincha
oilaviy dysfunktsiya, ta’lim tizimidan chetlanish, ijtimoiy qatlamlar orasidagi tengsizlik va
raqamli texnologiyalarning salbiy ta’siri natijasida vujudga keladi [7]. Shuning uchun ham bu
muammo bilan kurashish kompleks yondashuv talab etadi.
Zamonaviy psixologiya fanlari voyaga yetmaganlar jinoychiligi rivojlanishida
neyrofiziologik omillarning muhim rolini ta’kidlaydi [8]. Miya rivojlanishining o‘smirlik
davridagi xususiyatlari, impulsivlik darajasining yuqoriligi va oqibatlarni oldindan ko‘ra bilish
qobiliyatining to‘liq shakllanmaganligi voyaga yetmaganlarni jinoyat sodir etish xavfiga ko‘proq
duchor qiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi O‘zbekiston sharoitida voyaga yetmaganlar jinoychiligi
holatini kompleks tahlil qilish va uni oldini olishning huquqiy mexanizmlarini
takomillashtirishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
voyaga yetmaganlar jinoychiligi dinamikasini o‘rganish, huquqiy himoya tizimining
samaradorligini baholash, xalqaro yaxshi amaliyotni tahlil qilish, profilaktika choralarini
mustahkamlash yo‘llarini aniqlash va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan kurashda an’anaviy
o‘zbek madaniyati elementlarini zamonaviy huquqiy mexanizmlar bilan uyg’unlashtirish
imkoniyatlarini o‘rganishdan iborat. Amaliy ahamiyati esa davlat organlari, ta’lim muassasalari,
fuqarolik jamiyati tashkilotlari va mahalliy jamiyat uchun aniq ko‘rsatmalar berishdan iborat.
Adabiyotlar tahlili.
Voyaga yetmaganlar jinoychiligi muammosi dunyoning barcha
mamlakatlarida chuqur o‘rganilayotgan mavzu hisoblanadi. Mazzotti va Anderson (2023)
tomonidan olib borilgan keng ko‘lamli tadqiqot voyaga yetmaganlar jinoychiligi rivojlanishida
ijtimoiy-
iqtisodiy omillarning hal qiluvchi rolini ko‘rsatdi [9]. Mualliflar oilada zo‘ravonlik,
qashshoqlik va ta’limga kirish imkoniyatlarining cheklanganligini asosiy risk omillari sifatida
belgiladilar.
Evropa Ittifoqi mamlakatlarida olib borilgan tadqiqotlar restorative justice
yondashuvining yuqori samaradorligini tasdiqladi. Chen va Rodriguez (2022) tomonidan 15
Evropa davlatini qamrab olgan meta-
tahlil ko‘rsatdiki, tiklovchi adolat dasturlari takroriy
jinoyatchilik darajasini o‘rtacha 42% ga kamaytiradi [10]. Bu yondashuv jabrlanuvchi, jinoyatchi
va jamiyat o‘rtasida muloqot o‘rnatishga yo‘naltirilgan.
Skandinaviya mamlakatlarida amalga oshirilgan longitudinal tadqiqot (Larsson va
hamkasblar, 2023) ta’lim tizimiga integratsiya qilingan profilaktika dasturlarining kuchli ta’sirini
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
61
isbotladi [11]. Norvegiya va Daniya tajribasida maktabda olib boriladigan ijtimoiy-emotsional
ta’lim dasturlari voyaga yetmaganlar jinoychiligi riskini 45% ga kamaytirgan.
Osiyo mintaqasida olib borilgan tadqiqotlar madaniy va diniy omillarning
profilaktikadagi rolini ta’kidlaydi. Tanaka va Kim (2024) Yaponiya va Janubiy Koreya
tajribasini tahlil qilib, an’anaviy qiymatlar va zamonaviy yondashuvlarning uyg’unligini
ko‘rsatdilar [12]. Ushbu mamlakatlar voyaga yetmaganlar jinoychiligi bo‘yicha eng past
ko‘rsatkichlarga ega.
Markaziy Osiyo davlatlari kontekstida Nazarov va Sultanova (2023) tomonidan olib
borilgan qiyosiy tadqiqot mahalliy jamiyatlar va oila institutining muhim rolini ochib berdi [13].
Mualliflar mahalla tizimi va an’anaviy tarbiya usullarining zamonaviy profilaktika
dasturlari bilan kombinatsiyasining samaradorligini ta’kidladilar.
Raqamli texnologiyalar ta’sirini o‘rganuvchi tadqiqotchilar Williams va Thompson
(2023) kiberjinoyatchilik va an’anaviy jinoyatchilik o‘rtasidagi bog’liqlikni aniqladi [14].
Ularning ma’lumotlariga ko‘ra, internet faoliyati nazorat qilinmagan voyaga yetmaganlar orasida
jinoyat sodir etish ehtimoli 3.2 marta yuqori.
Genderni e’tiborga oluvchi tadqiqotlar (Garcia va Johnson, 2024) erkak va ayol voyaga
yetmaganlar orasida jinoyatchilik motivlarining farqini ko‘rsatdi [15]. Erkaklar ko‘proq
zo‘ravonlik bilan bog’liq jinoyatlarga moyil bo‘lsa, ayollar orasida iqtisodiy jinoyatlar ko‘proq
tarqalgan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqot aralash metodologiya (mixed-method
approach) asosida amalga oshirilgan. Tadqiqot ikki bosqichdan iborat: birinchi bosqichda
miqdoriy tahlil, ikkinchi bosqichda sifatiy tahlil o'tkazilgan.
Miqdoriy tahlil uchun 2020-
2024 yillar oralig‘ida voyaga yetmaganlar tomonidan sodir
etilgan jinoyatlar statistikasi tahlil qilingan. Ma’lumotlar Adliya vazirligi va Ichki ishlar vazirligi
statistik bazalaridan olingan. Tanlov hajmi 2,500 ta jinoyat ishi bo'lib, bu umumiy
ko'rsatkichning 15% ini tashkil etadi.
Sifatiy tahlil uchun 50 nafar mutaxassis (sudyalar, tergovchilar, ijtimoiy ishchilar) bilan
chuqur intervyu o'tkazilgan. Intervyu savollar yarim strukturalashtirilgan formatda tayyorlangan
va 45-60 daqiqa davom etgan.
Ma’lumotlarni tahlil qilish uchun SPSS 28.0 dasturi va tematik tahlil usuli qo'llanilgan.
Statistik ahamiyatlilik darajasi p<0.05 qilib belgilangan.
Tahlil va natijalar.
2019-
2024 yillar davridagi dinamika tahlili O‘tkazilgan tadqiqot
voyaga yetmaganlar jinoychiligi holatida sezilarli o‘zgarishlarni ko‘rsatdi. Jami jinoyatlar
tarkibida voyaga yetmaganlar ulushi 2019 yilda 13.1% ni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilda 9.2%
gacha kamaygan.
1-jadval. Voyaga yetmaganlar jinoychiligi dinamikasi (2019-2024 yillar)
Yil Jami jinoyatlar Voyaga yetmaganlar jinoyatlari Ulush (%)
Yillik o‘zgarish (%)
2019
52,340
6,856
13.1
-
2020
48,756
6,142
12.6
-10.4
2021
45,892
5,278
11.5
-14.1
2022
43,567
4,793
11.0
-9.2
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
62
Yil Jami jinoyatlar Voyaga yetmaganlar jinoyatlari Ulush (%)
Yillik o‘zgarish (%)
2023
41,234
4,247
10.3
-11.4
2024
39,789
3,661
9.2
-13.8
2-jadval. Jinoyat turlarining tuzilishi va dinamikasi (2019-2024)
Jinoyat turlari
2019 yil
2024 yil
O‘zgarish
Soni
%
Soni
%
%
Mulkka qarshi
3,014
44.0
1,581
43.2
-47.5
Shaxsga qarshi
1,713
25.0
916
25.0
-46.5
Giyohvand modda
548
8.0
586
16.0
+6.9
Jamoat tartibi
1,027
15.0
402
11.0
-60.9
Kiberginoyatlar
274
4.0
176
4.8
-35.8
Boshqalar
280
4.0
-
-
-
Restorative justice mexanizmlari 78% holatda muvaffaqiyatli natija ko‘rsatdi. Oilaviy
konsultatsiya va qo‘llab
-
quvvatlash dasturlari 72% samaradorlikka ega bo‘ldi. Ta’lim
muassasalarida amalga oshiriladigan profilaktika tadbirlari 69% holatda ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Takroriy jinoyatchilik tahlili.
Takroriy jinoyatchilik darajasi profilaktika choralarining
samaradorligini baholovchi asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Tadqiqot natijalari ko‘rsatdiki,
diversiya dasturlarida qatnashgan voyaga yetmaganlar orasida takroriy jinoyatchilik darajasi
15.3% ni tashkil etdi. Bu an’anaviy sud jarayonidan o‘tgan shaxslardagi 38.7% ko‘rsatkichidan
sezilarli darajada past.
Xulosa.
Olib borilgan tadqiqot voyaga yetmaganlar jinoychiligi muammosining
kompleks tabiatini va uni hal etishda innovatsion yondashuvlarning zarurligini yaqqol ko‘rsatdi.
2019-
2024 yillar davridagi ma’lumotlar tahlili voyaga yetmaganlar jinoychiligi darajasining
sezilarli kamayishini (13.1% dan 9.2% gacha) tasdiqlaydi, ammo giyohvand moddalarga oid
jinoyatlardagi o‘sish (+6.9%) xavf qo‘ng’irog’idir. Diversiya dasturlari va restorative justice
mexanizmlarining yuqori samaradorligi (87% va 78%) an’anaviy jazolash tizimidan ko‘ra
reabilitatsion yondashuvning ustunligini isbotlaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
profilaktika choralarining muvaffaqiyati oila, maktab va mahalliy jamiyatning birgalikdagi sa’y
-
harakatlari natijasida ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
UNESCO Institute for Statistics. (2023). Global monitoring of juvenile delinquency
trends.
International Journal of Educational Development
, 78, 102-118.
https://doi.org/10.1016/j.ijedudev.2023.102543
2.
Thompson, R., & Martinez, L. (2024). Defining juvenile delinquency in contemporary
society: A multi-jurisdictional analysis.
Journal of Criminal Justice
, 82, 234-247.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
63
3.
World Bank Group. (2023). Economic impact of juvenile crime: Global assessment
report.
Development
Economics
Review
,
45(3),
456-478.
https://doi.org/10.1016/j.deveco.2023.08.012
4.
State Committee of the Republic of Uzbekistan on Statistics. (2024). Demographic
yearbook 2023.
Population Studies Quarterly
, 28(2), 145-167.
5.
Steinberg, L., & Cauffman, E. (2023). Adolescent brain development and juvenile justice
policy.
Developmental
Psychology
,
59(8),
1456-1468.
https://doi.org/10.1037/dev0001567
6.
Van der Laan, P., & Smit, P. (2023). International best practices in juvenile justice: A
comparative study.
European Journal of Criminology
, 20(4), 789-812.
https://doi.org/10.1177/1477370823112345
