ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
155
PIROLIZ MOYI ASOSIDA OLINGAN SUPERPLASTIFIKATORNI NEYTRALLASH
JARAYONINI O’RGANISH
Shavkatova Dilnoza Shavkatovna
texnika fanlari falsafa doktori (PhD), v.b. dotsent.
Quvvatova Iroda Qulmahmatovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi.
Shahrisabz davlat pedagogika instituti, Shahrisabz sh., Shahrisabz.
+99891-949-10-30
ORCID: 0009-0002-3013-7457
https://doi.org/10.5281/zenodo.15814073
Annotatsiya.
Ushbu maqolada piroliz moyi asosida yangi superplastifikatorlar olish
usullari ishlab chiqilgan, sintez jarayonining optimal sharoitlari aniqlangan, ularning kimyoviy
tuzilishi va funksional guruhlari infraqizil spektroskopiya (IQ-spektroskopiya), skanerlovchi
elektron mikroskopiya (SEM) va termogravimetrik tahlil (DTA) usullari yordamida tadqiq
etilgan. Shuningdek, superplastifikatorlarning suvli mineral suspenziyalar hamda sement
asosidagi kompozitsion tizimlarga ta’siri o‘rganilgan.
Piroliz moyi, sulfat kislota, formalin, dietanolamin va natriy gidroksid asosiy reaktivlar
sifatida qo‘llanilgan. Yangi superplastifikatorlarning tarkibiy tuzilmasi, fizik
-kimyoviy va
dispersiyaviy xossalari, shuningdek, beton qorishmalarining oquvchanligi va mustahkamligiga
ta’siri aniqlanib, ular kontsentratsiyasiga bog‘liq qonuniyatlar asosida baholangan.
Kalit so‘zlar:
piroliz moyi, superplastifikator, beton qorishmasi, plastifikator sintezi
fizik-kimyoviy xossalar, iq-spektroskopiya, sem (skanerlovchi elektron mikroskopiya)
termogravimetrik tahlil (dta), naf
talin hosilalari, mahalliy xomashyo, organik qo‘shimchalar,
sement kompozitsiyasi, dispersiyaviy xususiyatlar.
ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОЦЕССА НЕЙТРАЛИЗАЦИИ СУПЕРПЛАСТИФИКАТОРА,
ПОЛУЧЕННОГО НА ОСНОВЕ ПИРОЛИЗНОГО МАСЛА
Аннотация
.
В данной статье разработаны методы получения новых
суперпластификаторов на основе пиролизного масла, определены оптимальные условия
проведения процесса синтеза, а также изучено их химическое строение и
функциональные группы с использованием методов инфракрасной спектроскопии (ИК
-
спектроскопии),
сканирующей
электронной
микроскопии
(СЭМ)
и
термогравиметрического
анализа
(ДТА).
Также
было
изучено
влияние
суперпластификаторов на водные минеральные суспензии и композитные системы на
основе цемента.
В качестве основных реагентов использовались пиролизное масло, серная кислота,
формалин, диэтаноламин и гидроксид натрия. На основе законов концентрации
определены и оценены структурная структура, физико
-
химические и дисперсионные
свойства новых суперпластификаторов, а также их влияние на текучесть и прочность
бетонных смесей.
Ключевые слова:
пиролизное масло, суперпластификатор, бетонная смесь, синтез
пластификатора, физико
-
химические свойства, ИК
-
спектроскопия, СЭМ (сканирующая
электронная микроскопия), термогравиметрический анализ (ДТА), производные
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
156
нафталина, местное сырье, органические добавки, цементный состав, дисперсионные
свойства.
STUDY OF THE NEUTRALIZATION PROCESS OF PYROLYSIS OIL-BASED
SUPERPLASTIFIER
Abstract.
In this article, methods for obtaining new superplasticizers based on pyrolysis
oil were developed, optimal conditions for the synthesis process were determined, their chemical
structure and functional groups were studied using infrared spectroscopy (IR-spectroscopy),
scanning electron microscopy (SEM) and thermogravimetric analysis (DTA). The effect of
superplasticizers on aqueous mineral suspensions and cement-based composite systems was also
studied.
Pyrolysis oil, sulfuric acid, formalin, diethanolamine and sodium hydroxide were used as
the main reagents. The structural structure, physicochemical and dispersion properties of the
new superplasticizers, as well as their effect on the flowability and strength of concrete mixtures
were determined and evaluated based on the laws of their concentration dependence.
Keywords:
pyrolysis oil, superplasticizer, concrete mix, plasticizer synthesis,
physicochemical properties, IR spectroscopy, SEM (scanning electron microscopy),
thermogravimetric analysis (DTA), naphthalene derivatives, local raw materials, organic
additives, cement composition, dispersion properties.
KIRISH.
Yurtimizda mahalliy xomashyolar va ikkilamchi resurslardan foydalangan holda, import
o‘rnini bosa oladigan yangi avlod plastifikatsiyalovchi qo‘shimchalarni ishlab chiqish, ularni
beton aralashmalarining mustahkamligini oshirishdagi samaradorligini amaliy sinovdan
o‘tkazish borasida ilmiy
-
texnik yutuqlarga erishildi. O‘zbekiston Respublikasini har tomonlama
taraqqiy ettirishga qaratilgan Harakatlar strategiyasida “mahalliy resurslar asosida import o‘rnini
bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarish texnologiyalarini yaratish” eng muhim ustuvor
yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan. Xususan, qurilish sohasi uchun tejamkor va ekologik
xavfsiz superplastifikatorlar ishlab chiqarish hamda mavjud ishlab chiqarish usullarini uzluksiz
takomillashtirib borish dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-yanvardagi PF-60-
sonli “2022–
2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi farmoni,
2020-yil 12-avgustdagi PQ-4805-
sonli “Kimyo va biologiya yo‘nalishlarida uzluksiz ta’lim sifati
hamda ilmiy faoliyat samaradorligini oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, 2017
-yil 29-
avgustdagi PQ-3264-
sonli “Kimyo sanoatining eksport
-import faoliyatini takomillashtirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori hamda sohaga oid boshqa me’yoriy
-huquqiy hujjatlarda
belgilangan vazifalarning amalga oshirilishida mazkur dissertatsion tadqiqot o‘zining muayyan
ilmiy-amaliy ahamiyatiga ega.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Hozirgi kunda beton va temir-
beton buyumlari qurilish sohasidagi ko‘plab muammolarni
bartaraf etishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Beton mahsulotlarini ishlab chiqarish
jarayonini modernizatsiya qilish yo‘nalishlaridan eng istiqbollisi —
superplastifikator
qo‘shimchalaridan foydalanish sanaladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
157
Superplastifikatorlarning
kuchli
suyuqlashtiruvchi
xususiyati
tufayli
beton
texnologiyasida yuqori darajada harakatchan va ishlov berishga qulay quyma beton
aralashmalarini olish imkoniyati yaratiladi. Ushbu qo‘shimchalar yordamida tayyorlangan beton
aralashmalari o‘z harakatchanligini ma’lum vaqt davomida saqlab qolishi bilan ajralib turadi, bu
esa beton mahsulotlarini ishlab chiqarishda katta ahamiyat kasb etadi.
Qo‘shimchalar bilan tayyorlangan betonning reologik (oqim) ko‘rsatkichlari vaqt o‘tishi
bilan an’anaviy beton aralashmalariga o‘xshash tarzda o‘zgaradi. Shu bilan birga, qo‘shimcha
moddaning miqdorini oshirish orqali betonning harakatchanligi uzoqroq saqlanishiga erishiladi.
Superplastifikatorlardan foydalanish beton aralashmasining suvga bo‘lgan ehtiyojini 20–
25 foizgacha kamaytiradi, shu bilan birga uning harakatchanligi saqlanib qoladi va yakuniy
mahsulotning mustahkamligi ortadi.
Suv miqdorining kamayishi faqat betonning mustahkamligini kuchaytiribgina qolmay,
balki uning suvga, tuzga hamda past haroratga nisbatan chidamliligini ham yaxshilaydi. Ayni bir
suv-
sement nisbati saqlangan holda, superplastifikatorlarning beton mustahkamligiga ta’siri
sezilarli darajada bo‘lmaydi. Ko‘plab ilmiy manbalarda shuni ko‘rish mumkinki,
superplastifikator qo‘shilgan betonning mustahkamlik darajasi oddiy quyma betonnikiga teng
yoki unga yaqin bo‘ladi.
Sement - beton qorishmasini
ng muhim komponenti bo’lib, beton qorishmasining
harakatchanligi, betonning mustahkamligi, issiq sovuqqa chidamliligi va boshqa xususiyatlarini
aniqlaydi. Shuning uchun C
Б
-
3 superplastifikatorining ta’sirining reologik tadqiqotlardan
foydalangan holda turli mineralogik tarkibli va o’ziga xos sirtli sement qorishmalarida o’tkazildi.
Qo’shimchalar beton qorishmasining sifatini yaxshilaydigan samarali va oddiy usuldir.
Qo’shi
mchalar betonlarga zaruriy xossalar berish muammolarini hal qilish imkonini
beradi.
Ular yordamida mustaxkam, sovuqqa chidamli va umrboqiyligi yuqori bo’lgan beton
mahsulotlari tayyorlanadi.
Betonlar
qorishmalarining
xususiyatlarini
o’zgartirish
uchun
ishlatiladigan
qo’shimchalar, 3 guruhga bo’linadi:
Birinchi guruh: tayyor beton qorishmalarining xususiyatlarini yaxshilash uchun
qo’shiladigan qo’shimchalar.
Bularga me’yorlashtiruvchi, plastifikatsiyalovchi, oquvchanligini
boshqaruvchi, makro va mikrog’ovaklar xosil qiluvchi qo’shimchalar kiradi.
Ikkinchi guruh: beton qorishmalarning qotishini tezlatish va sekinlatishni boshqaruvchi,
mustaxkamligini oshiradigan, o’tkazuvchanligini kamaytiruvchi, po’lat armaturaning kimyoviy
xususiyatlarini oshiruvchi qo’shimchalar kiradi.
Uchinchi guruh: beton qorishmalarning sovuqqa chidamlilik; suvsizlantirish;
sho’rlanishga chidamliligini oshirish kabi xususiyatlarni namoyon qiladigan qo’shimchalardir.
So’ngi yillarda mamlakatimizda qo’shimchali beton mahsulotlaridan foydalanish 50%
dan ortiq bo’lishini taxmin qilinmoqda. Bunda, asosan plastifikatorlar, sovuqqa chidamli va
kompleks qo’shimchalarning ulushi yuqori bo’ladi.
Beton va temir-beton maxsulotlarini ishlab chiqarishda plastifikatsiyalovchi
qo’shimchalar xozirgi kunda qo’llanib kelinmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
158
Plastifkatorlarning yuqori samaradorligi, beton va armaturaga salbiy ta’sirlarining
yuqligi, shuningdek, plastifikatorlarning keng tarqalganligi va nisbatan past narxda ekanligidir.
Superplastifikatorlar sirt-
faol xossalarga ega bo’lgan moddalar bo’lib, ular beton
qorishmalarining xarakatchanligi va joylashuvchanligini oshiradi
NATIJA VA MUHOKAMA
Olingan
superplastifikatorni neytrallash jarayonida alohida e’tibor beriladi, chunki
qo’shiladigan ishqor yoki dietanolamin miqdori oshishi, superplastifikatorni betonga
qo’shilganda yoyiluvchanligiga va mustaxkamligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Superplastifikatorni
neytrallash 2 usulda amalga oshiriladi. Birinchi usulda NaOH eritmasi bilan neytrallanadi.
Ikkinchi usulda dietanolaminni bilan neytrallanadi. Muhiti pH 7-
8 bo’lganda neytrallash
jarayoni to’xtatiladi. Hosil bo’lgan mahsulotni quritish shkafida massa o’zgarmay qolguncha
105
0
C haroratda quritildi. Natijada och jigarrangli qattiq murt maxsulot hosil bo’ldi. Quritib
olingan qattiq maxsulot kukun holigacha rotorli maydalagich yordamida maydalandi. Ushbu
kukun suvda yaxshi eriydi, plastifikatsiyalovchi xossasini saqlab qoladi.
Sintez qilingan superplatifikatorni neytrallash jarayoni natriy gidroksidining 20% li suvli
eritmasi yordamida amalga oshirildi. Tadqiqotlarda sintez qilingan superplastifikatorlarni ishqor
eritmasi bilan ishlov berishdan maqsad, superplastifikator strukturasidagi sulfoguruhlarni
neytrallash hisoblanadi. Ilmiy izlanishlarimiz davomida shunga amin boʼldikki, neytrallash
jarayonida ishqor miqdori superplastifikatorni plastifikatsiyalash xossasiga ta’sir qiladi.
Superplastifikatorlarni ishqor bilan ishlov berishda ishqor miqdorini olinadigan
superplastifikatorning plastifikatsiyalash xossasiga taʼsiri qo’yidagi 2.1
-
rasmdagi grafikda oʼz
aksini topgan.
1. -rasm. Olingan plastifikatorni neytrallashda NaOH konsentratsiyasini sement
qorishmasining oquvchanligiga ta’siri
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
159
Yuqorida keltirilgan 2.1.
–
rasmdagi diagrammadan
ko’rinib turibtiki,
hosil bo’lgan
superplastifikatorni NaOH eritmasi bilan ishlov ishlov berishda uning miqdori sement
qorishmasining oquvchanligiga sezilarni ta’sir qilmoqda.
Neytrallash jarayonida
superplastifikator massasiga nisbatan 10% dan 40% gacha miqdorda foydalanildi. Olingan
natijalar shuni ko’rsatdiki, ishqor eritmasi superplastifikator massasiga nisbatan 10% miqdorda
foydalanilganda plastifikasiyalash xossasi eng yuqori natijani ko’rsatib, sement qorishmasining
yoyiluvchanligi 16 sm ni tashkil qildi. Ishqor eritmasi 20% miqdorda qo’llanilganda oquvchanlik
14, 30% qo’llanilganda oquvchanlik 12 va ishqor eritmasi 40% qo’llanilganda olingan
superplastifikator sement qorishmasiga qo’llanilganda eng past plastifikatsiyalash xossasini
namoyon qilib, 10,8 sm ni tashkil qildi. Bundan ko’rinadiki superplastifikatorni neytrallash
jarayonida 20%li natriy gidroksidi eritmasidan superplastifikator massasiga nisbatan 10%
qo’llanilganda plastifikasiyalash xossasi eng yuqori bo’lgan superplastifikator olinadi. Tajribalar
GOST 310.3-76 asosida amalga oshirildi. [106; 394-bet].
Superplastifikatorni dietanolamin bilan
neytrallab ko’rildi.
2-rasm. Sintez qilingan superplastifikatorni neytrallashda
dietanolamin
konsentratsiyasini sement kompozitsiyasining oquvchanligiga ta’siri
2-
rasmdan ko’rinib turibdiki, hosil bo’lgan superplastifikatorni
NaOH eritmasi bilan
ishlov
ishlov berishda uning miqdori sement qorishmasining oquvchanligiga sezilarni ta’sir qildi.
Lekin, NaOH bilan neytrallangan
superplastifikatorga Na ioni uchun qo’yilgan talab bor.
Shuning uchun sintez qilingan superplastifikatorni
NaOH o’rniga
dietanolamin bilan
neytrallashni lozim topdik. Neytrallash jarayonida dietanolamindan superplastifikator massasiga
nisbatan 5% dan 30% gacha
miqdorda foydalanildi. Olingan natijalar shuni ko’rsatdiki,
dietanoamin superplastifikator massasiga nisbatan 10% miqdorda foydalanilganda
plastifikasiyalash xossasi eng yuqori natijani ko’rsatib, sement qorishmasining yoyiluvchanligi
20 sm ni tashkil qildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
160
Dietanolamin 20% miqdorda qo’llanilganda oquvchanlik 16%, 25% qo’llanilganda
oquvchanlik 14 sm va dietanolamin 30% qo’llanilganda olingan superplastifikator sement
qorishmasiga qo’llanilganda eng past plastifikatsiyalash xossasini namoyon qilib, 11 sm ni
tashkil qildi. Bundan ko’rinadiki superplastifikatorni dieatanolamin bilan neytrallash jarayonida
20%li dietanolamin eritmasidan superplastifikator massasiga nisbatan 5% qo’llanilganda
plastifikasiyalash xossasi eng yuqori bo’lgan superplastifikator olinadi. Tajribalar
GOST 310.3-
76 asosida amalga oshirildi.
Piroliz moyi asosida superplastifikatorning chiqish unumiga turli xil omillarning:
vaqtning va dastlabki olingan moddalar mol nisbatlarining ta’sirini ifodalovchi grafik qo’yidagi
3
–
rasmda keltirilgan.
Piroliz moyi va Sulfat kislota, formaldegidning molyar nisbati:
1- (1:1:2.74); 2-(1:0.5:2.74); 3(1:1.5:2.74).
3-
rasm. Piroliz moyi asosida olingan superplastifikator unumini vaqtga bog’liqligi
Piroliz moyi asosida olingan superplastifikator unumini vaqtga bog’liqligi
3-rasmda
keltirildi.
3-
rasmdan ko’rinib turibdiki, boshqalarga nisbatan eng yuqori rentabellik piroliz moyi,
Sulfat kislota va formalinning nisbati 1:1:2,74 bo’lganida olinadi. Sintez qilish jarayoni 3 soat
olib boriladi. 3,5 soatda olib borilgan tajribada superplastifikatorning chiqish unumi kamayib
boradi. Bunga 3 soat va ko’p vaqt oralig’ida hom ashyo uchun olingan moddalarning turli
agregat xolatlarda bo’lishini sabab sifatida keltirishimiz mumkin. Chunki o’zaro ta’sirlovchi
moddalar ikki xil agregat xolatida bo’lishi ularning ta’sirlashuvini kamaytiradi.
Sintez qilingan superplastifikator unumining haroratga bog’liqligini 4
-
rasmda ko’rishimiz
mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
161
Piroliz moyi, sulfat kislota va formalinning molyar nisbati 1-(1:1:2,74); 2-(1:0,5:2,74); 3-
(1:1,5:2,74);
4-rasm. Piroliz moyi asosida olingan superplastifikator unumini piroliz moyi, sulfat
kislota va formalinning molyar nisbatiga
bog’liqligi
4-
rasmdan ko’rinib turibdiki, superplastifikatorini ishlab chiqarishda komponentlarning
optimal nisbati 1:1:2,74, bunday sharoitda superplastifikatorning rentabelligi 79.8% ni tashkil
qiladi. Eng yuqori quruq qoldiq 1:0,5:2,74 va 1:1,5:2,74; boshlang’ich mahsulotlarning nisbati
bilan olinadi, ammo olingan superplastifikatorlarning plastifikatsiyalovchi ta’siri past bo’ladi.
Shundan kelib chiqib, superplastifikatorni olish uchun optimal harorat 160
0
C tanlandi.
Superplastifikatorlar ishlab chiqarishda reaksiya vaqti ham muhim rol o’ynaydi. Optimal
reaksiya chiqish haroratini tanlash uchun dastlabki mahsulotlarning uchta nisbati ham tanlangan.
Quyidagi rasmda superplastifikator unumining 160
0
C haroratdagi reaksiya vaqtiga
bog’liqligi ko’rsatilgan. Rasmdan ko’rinib turibdiki, reaksiyani optimal sharoitda 180 minut
davomida o’tkazish natijasida superplastifikatorning 79.8% unumi olinadi. Bunday sharoitda
reaksiyaning keyingi davom etishi hosilning pasayishiga olib keladi. Bu superplastifikator
qo’shimchalarning plastifikatsiyalovchi ta’sirining pasayishiga olib keladigan parallel
reaksiyalarning kuchayishi (masalan, o’zaro bog’lanish, parchalanish, molekulalararo o’zaro
bog’lanish) bilan bog’liq.
Tadqiqotlarimizda piroliz moyi, sulfat kislota va formaldegid yordamida
superplastifikator olishda maxsulot unumiga xaroratning, vaqtning va moddalarning mol
nisbatlarining ta’siri o’rganilgan. Olingan natijalar qo’yidagi
1
–
jadvalda keltirilgan.
1-jadval.
Mahsulot unumiga moddalar mol
nisbatlari va vaqtning ta’siri
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
162
№
Mol
nisbatlari
Vaqt,
soat
Unum,
%
№
Mol
nisbatlari
Vaqt,
soat
Unum, %
1
1:1:1
1
26,2
11
1:1:1
3
49,4
2
1:0,5:2,74
37,3
12
1:0,5:2,74
65,8
3
1:0,5:1
47,4
13
1:0,5:1
72,5
4
1:1,5:2,74
54,3
14
1:1,5:2,74
78,7
5
1:1:2,74
56,5
15
1:1:2,74
79.8
6
1:1:1
2
35,5
16
1:1:1
4
49,5
7
1:0,5:2,74
60,5
17
1:0,5:2,74
65,9
8
1:0,5:1
70,5
18
1:0,5:1
72,6
9
1:1,5:2,74
72,4
19
1:1,5:2,74
78,7
10
1:1:2,74
75,5
20
1:1:2,74
78,9
1
–
jadval keltirib o‘tilgan natijalar asosida superplastifikatorning chiqish unumiga turli
xil omillarning: vaqtning va dastlabki olingan moddalar mol nisbatlarining ta’sirini ifoda
laydi. 5-
rasmdan ko’rinib turibdiki, boshqalar bilan taqqoslaganda piroliz moyi, sulfat kislota va
formalinning eng yuqori nisbati 1: 1:2,74 hosil bo’lganida olinadi, ammo hosil bo’lgan mahsulot
tarkibida di-naftilsulfonlar hosilasi mavjud. Shuning uchun mono-, di- va boshqalarning
plastifikatsiyalovchi ta’sirini o’rganishda ko’p atomli spirtlarning hosilalari alohida ahamiyatga
ega. Olingan natijalardan ko‘rinib turibdiki, piroliz moyi, sulfat kislota va formaldegidning mol
nisbatlari 1:1:2.74 va jarayon 3 soat davom etganda olingan superplastifikatorni chiqish unumi
eng yuqori ekanligi ma’lum bo‘ldi
2-jadval
Superplastifikatorning sifati va sinov natijalari
Superplastifikatorning sifati va sinov natijalari
№
Ko
’
rsatkichlar
nomi
Namunalar
Eng
yaqin
prototip
1
2
3
4
5
6
1 Tashqi ko
’
rinish
Jigar
rang
suyuqli
k
To’q
jigar
rang
suyuq
lik
To’q
jigar
rang
suyuqlik
To’q
jigar
rang
suyuqlik
To’q
jigar
rang
suyuqlik
To’q
jigar
rang
suyuqlik
To’q
jigar
rang
suyuqlik
2
Quruq
mahsulotga
nisbatan faol
moddalarning
massa ulushi, %
dan kam emas
71
70
69
70
71
72
67
3
Suvning massa
ulushi, % ortiq
emas
66,5
68
67
67
66,5
66
67
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
163
4
Konsentratsiyasi
2,5 massa ulush
bo'lgan suvli
eritmaning
vodorod ionlari
(pH) faolligi
ko’rsatkichi. %
7,6
7,0
7
8,4
7,6
7.5
7,3
5
Konusning
cho’kmasi
1
, kam
emas sm
421
21
21
20
21
19
18
6
Siqilishdagi
mustahkamlik
2
,
kgk/sm
2
440
530
420
440
420
490
510
Eslatma: 1. Konus cho
’
kmasini aniqlashda barcha namunalarda suv-sement nisbati bir
xil bo`lgan va mustahkamlikni aniqlashda suv sement nisbati nazorat namunasining konus
cho
’
kmasiga to
’
g
’
ri keladigan suv sement nisbatidan foydalanilgan 2. Siqilishdagi
mustahkamlik GOST 30459-59[107]
“
Qo'shimchalarning samaradorligini aniqlash usullari
”
bo
’
yicha aniqlangan.
Quyidagi jadvalda piroliz moyi asosidagi superplastifikatorning texnik talablari
ko’rsatilgan.
3-jadval
Piroliz moyi asosidagi superplastifikatorning texnik talablari
Ko’rsatkichlar nomi
Eritma shaklida
Kukun shaklida
Qo’shimchalar uchun ko’rsatkichlarning qiymati
Tashqi ko’rinish
Bir xil quyuq jigarrang suyuqlik,
cho’kma ruxsat etiladi
Bir xil och jigarrang kukun
Zichligi
20 °C, g / sm
3
1,07
0.5
Suvning massa ulushi, % ortiq
emas
70
3,0
Vodorod ioni faolligi
ko'rsatkichi (pH), 2,5% suvli
eritma
3.0
3.0
Quruq moddada xlor ionlarining
massa ulushi, dan ortiq emas
2,0
2,0
Suvda eruvchanligi 20
0
C, g/100
g suv
Talab qilinmaydi
35
3-
jadvaldan ko’rinib turibdiki, olingan plasti
fikatsiyalovchi
qo’shimcha texnik
ko’rsatkichlar GOST 30459
-
2008 bo’yicha barcha talablariga javob beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
164
XULOSA
Piroliz moyi asosidagi superplastifikatorlar olindi va olingan superplastifikator sement
toshining reologik va fizik-
mexanik xususiyatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan.
Olingan superplastifikatorlar sement og‘irligi bo‘yicha 0,2
-
0,8% oralig‘ida foydalanish
tavsiya etilgan. Kimyoviy tuzilishida suvda eruvchanligini va superplastifikator
makromolekulaning sement zarralariga adsorbsiyasini yaxshilaydigan funksional guruhlarni
jamlagan superplastifikatorlar olish ko‘rsatib berildi.
Olingan superplastifikator beton qorishmalariga qo‘shilganda yuqori plastifikatsiyalovchi
ta’sirga ega ekanligi ko‘rsatilgan. Piroliz moyi asosidagi superplastifikatorlar an’anviy
naftalinformaldegid smolalari asosidagi superplastifikatorlarga qaraganda 10-15 % ga
samaraliroq.
Suvda eruvchanligini va sement zarrachalarida adsorbsiyasini yaxshilaydigan funksional
guruhlarga ega bo‘lgan piroliz moyi asosidagi superplastifikator taklif etildi. Olingan
superplastifikator suvga bo‘lgan talabni 10
-15% ga kamaytirishi, sement toshining
mustahkamligini oshirishi ko‘rsatilgan.
Sement
bog‘lovchilar asosidagi qorishmalarga dietanolamin va natriy gidroksid bilan
neytrallangan superplastifikatorlar qo‘shilganda yoyiluvchanligi va mustahkamligi oshishi
aniqlandi.
1.
Mahalliy xomashyolar asosida superplastifikatorlar olish va ularni sement
kompozitsiyalarida qo‘llash texnologiyalarini takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy na
tijalar
asosida s
intez qilingan superplastifikatorini olish texnologiyasi “Qashqadaryo Neft G
az Qurilish
va Ta’mirlash” aksiyadorlik jamiyatida amaliyotga joriy qilingan. (“Qashqadaryo Neft Gaz
Qurilish va Ta’mirlash” AJning 2023
-
yil 5 iyundagi №142 son ma’lumotnomasi). Natijada,
beton mahsulotlari uchun ishlatiladigan superplastifikatorlarni chetdan olib kelinishini
kamaytirish, betoning mustahkamligini oshirish, sement sarfini 10-15% ga kamaytirish imkonini
bergan.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Гулмат Д., Вахидулла Х. Применение высокопрочных бетонов в конструксиях
современных высотных зд
a
ний //СтудНет. 2022. Т. 5. №. 6. С. 6276
-6285.
2.
Ломаченко Д. В. Влияние суперпл
a
стифик
a
тор
a
СБ
-
3 н
a
реологические свойств
a
сементных суспензий //Современные наукоемкие технологии. 2004. №. 2. С. 108.
3.
Вишневский В.И. Супер и гиперпластификаторы для бетонов нового поколения
//В.И. Вишневский, Й.
A
. Шкред Текст: непосредственный, електронный
//Техническийе науки в Росси и за рубежом: материалы ВИИ Междунар. Науч.
Конф. (Москва, ноябр 2017 г.) Москва: Буки
-
Веди, 2017 г. 99
-
102 с.
4.
Тарасов В. Н. Отечественные поликарбоксилатные суперпластификаторы
производства ООО «НПП «Макромер» для бетона, гипса и строителных смесей /В.
Н. Тарасов //Технологии бетонов, 2015. № 12. 16–18 с.
5.
Современныйе суперпластификаторы для сухих строителных смесей: [Електрон,
ресурс]: Информ. бюллетен журн. Строителство. Новосибирск, 2006. Режим доступа:
www
. урл:
http://www
. троту
a
р.
ru 14.10.2006. 1c
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
165
6.
Гувалов
A. A., A
ббасова С. И., Кузнесова Т. В. Еффективност модификаторов в
регулировании свойств бетонных смесей //Строителные материалы. –
2017.
–
№. 7. –
С. 49
-51.
7.
Полуектова В.
A
. Регулирование реологических свойств и агрегативной
устойчивости водных минералных суспензии суперпластификатором на основе
флороглюсинфурфуролных олигомеров //дисс. канд. техн. наук. Казан. 2011.,155 с.
8.
Жаббар Ф.
A. O
бщ
a
я х
a
р
a
ктеристик
a
и кл
a
ссифик
a
сия химических доб
a
вок для
бетон
a
//Вестник Науки и Творчества. –
2016.
–
№. 12 (12). –
С. 216
-225.
9.
Шаповалов Н.
A
. Влиянийе олигомерных електролитов на агрегативную
устойчивост и реологическийе свойства водных минералных суспензий / Н.
A
Шаповалов,
A. A
. Слюсар, О.
A
. Слюсар // Коллоидный журнал. 2006.Т. 68, №3. С.
384
–
390c.
10.
Пузач В. Г. и др. О возможности повышения еффективности производств
строителных материалов. Особенности действия добавок, пластифисирующих
бетонныйе смеси //Екология промышленного производства. 2020. №. 4. С. 6
-14.
11.
Изотов В.С., Соколова Ю.
A
. Химическийе добавки для модификации бетона. М.:
Казанский государственный архитектурно
-
строителный университет: Издателство
«Палеотип», 2006. 244 с.
12.
Леонович С. Н. и др. Прочност, трещиностойкост и долговечност конструксионного
бетона при температурных и влажностных воздействиях. 2018. 258
c.
13.
Долгорев
A
. В. Конструксионный высокопрочный гипсовый нанопрекомпозит. Част
ИИИ. Премиксы //Технологии бетонов. 2020. №. 9
-
10. С. 72
-75.
14.
ГОСТ 24211
-
91. Добавки для бетонов. Общие технические требования.
-
М.: Изд
-
во
стандартов, 2003г.12 с.
15.
Косухин, М.М. Регулированийе свойств бетонных смесей и бетонов комплексными
добавками с разными гидрофилными группами / М.М. Косухин. Белгород: Изд
-
во
БГТУ им В.Г. Шухова, 2005г. 194 с.
16.
Ушеров
-
Маршак
A
.Б. Добавки нового поколения /
A
.Б. Ушеров
-
Маршак //
Химические и минералные добавки в бетон. Харков: Колорит, 2005г.С.45
-50.
