112
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
O‘ZBEK XALQI ETNOMADANIY TAFAKKURI YANGI TENDENSIYALARDA
O‘ZBEK TILINING YANGILANISHI, SAVODXONLIK ZARURATI
Amonova Nazirabonu Bobir qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15814853
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlar doirasida
o‘zbek tilining rivojlanish holati, yosh avlod savodxonligining oshirilishi, til va madaniyat
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik, shuningdek, o‘zbek tilining raqamli transformatsiyasi yoritilgan.
Shuningdek, zamonaviy lingvokulturologik yondashuvlar asosida tilning etnomadaniy
tafakkurdagi o‘rni tahlil qilingan. Prezident farmonlari va davlat siyosati doirasidagi chora
-
tadbirlar tahlil qilinar ekan, ta’limda tilga bo‘lgan munosabat yangi bosqichga ko‘tarilayotgani
asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek tili, savodxonlik, madaniyat, lingvokulturologiya, raqamli
transformatsiya, ta’lim siyosati, davlat til siyosati.
ОБНОВЛЕНИЕ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА, НЕОБХОДИМОСТЬ ГРАМОТНОСТИ И
ЭТНОКУЛЬТУРНОЕ МЫШЛЕНИЕ УЗБЕКСКОГО НАРОДА В КОНТЕКСТЕ
НОВЫХ ТЕНДЕНЦИЙ
Аннотация.
В данной статье рассматривается состояние развития узбекского
языка в рамках проводимых реформ в сфере образования, повышение уровня грамотности
молодёжи, взаимосвязь языка и культуры, а также цифровая трансформация узбекского
языка. Также проанализирована роль языка в этнокультурном мышлении с позиций
современных лингвокультурологических подходов. В статье обосновано, что благодаря
указам Президента и мерам государственной политики отношение к языку в системе
образования поднимается на новый уровень.
Ключевые слова:
Узбекский язык, грамотность, культура, лингвокультурология,
цифровая трансформация, образовательная политика, государственная языковая
политика.
THE RENEWAL OF THE UZBEK LANGUAGE, THE NECESSITY OF LITERACY,
AND THE ETHNOCULTURAL THINKING OF THE UZBEK PEOPLE IN THE
CONTEXT OF NEW TRENDS
Absract.
This article discusses the development of the Uzbek language within the
framework of educational reforms, the improvement of youth literacy, the intrinsic connection
between language and culture, as well as the digital transformation of the Uzbek language. It
also analyzes the role of language in ethnocultural thinking through the lens of modern
linguocultural approaches. The article substantiates that, through presidential decrees and state
policy measures, the attitude toward language in the education system is reaching a new level.
Keywords:
Uzbek language, literacy, culture, linguoculturology, digital transformation,
educational policy, language policy.
Kirish.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasida keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu islohotlarning markazida milliy g‘ururimiz –
o‘zbek tilining
nufuzi va amaliy mavqeyini mustahkamlash, uni har bir fuqaroning ongli ehtiyoji darajasigacha
ko‘tarish vazifasi turibdi. Xususan, yosh avlodning savodxonligini oshirish, davlat tilini chuqur
o‘rganish va ilmiy
-
ma’rifiy muhitda faol qo‘llashga yo‘naltirilgan qarorlar ushbu yo‘nalishning
strategik yo‘l xaritasini belgilab bermoqda.
113
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Asosiy qism.
J
а
h
о
n lingvistik
а
sid
а
m
а
d
а
niy gl
о
b
а
ll
а
shuv j
а
r
а
y
о
nl
а
rining riv
о
jl
а
nishi
d
о
ir
а
sid
а
t
о‘lа
q
о
nli m
а
d
а
niy
а
tl
а
r
а
r
о
mul
о
q
о
tl
а
r
о
lib b
о
rishg
а
b
о‘lgа
n qiziqish shidd
а
t bil
а
n
kuch
а
yib b
о
rm
о
qd
а
. Tild
а
gi m
а
d
а
niyl
а
shuv j
а
r
а
y
о
ni shu x
а
lq t
а
f
а
kkuri m
а
hsuli ek
а
nligi bois
m
а
zkur m
а
s
а
l
а
da tilshun
о
slik s
о
h
а
sid
а
diqqatga sazovor ishlar amalga oshirilmoqda. Til v
а
m
а
d
а
niy
а
t uz
о
q d
а
vrl
а
rd
а
n buy
о
n bir-birini t
а
q
о
z
о
etuvchi h
о
dis
а
sif
а
tid
а
d
а
liliy mis
о
ll
а
rg
а
t
а
y
а
ng
а
n h
о
ld
а
, m
а’lum xа
lqning etn
о
m
а
d
а
niy t
а
f
а
kkurini b
а
diiy v
а
s
о‘zlа
shuv nutqig
а
о
id
m
а
teri
а
ll
а
r
а
s
о
sid
а
iz
о
hl
а
sh d
о
lz
а
rb v
а
zif
а
lardan s
а
n
а
l
а
di. Duny
о
tilshun
о
sligi v
а
kill
а
rining
а
yriml
а
rid
а
til v
а
m
а
d
а
niy
а
tning
а
l
о
q
а
si,
о‘zа
r
о
sh
а
rtl
а
ng
а
nligi bugun shubh
а
uyg‘о
tm
о
qd
а
.
А
yriml
а
rning nuqt
а
yi n
а
z
а
ri, duny
о
q
а
r
а
shi es
а
о
d
а
ml
а
r didi v
а
j
а
miy
а
tg
а
mun
о
s
а
b
а
tl
а
rini sh
а
kll
а
ntir
а
di, shuningdek, x
а
lql
а
rning
о‘zigа
x
о
sligini
а
vl
о
dd
а
n
а
vl
о
dg
а
y
е
tk
а
zuvchi, b
о
shq
а
x
а
lql
а
rg
а
h
а
m t
а
rq
а
tuvchi til v
а
m
а
d
а
niy
а
tning s
а
ql
а
nishini t
а’minlа
ydi,
j
а
miy
а
t f
ао
liy
а
tining b
а
rch
а
s
о
h
а
l
а
rini q
а
mr
а
b
о
l
а
di. Lingv
о
kultur
о
l
о
gik t
а
dqiq
о
tl
а
r d
о
ir
а
sid
а
til
v
а
m
а
d
а
niy
а
tning etn
о
m
а
d
а
niy t
а
f
а
kkurni sh
а
kll
а
ntirish b
о
r
а
sid
а
gi
а
h
а
miy
а
tig
а
b
о‘lgа
n
qiziqish, t
а
dqiq d
о
ir
а
sining t
о
rligi, bizningch
а
, z
а
m
о
n
а
viy lingv
о
kultur
о
l
о
giy
а
ning
а
s
о
siy
k
а
mchilikl
а
rid
а
n biridir. Bu b
о
r
а
d
а
lingvistik t
а
dqiq
о
tl
а
r k
о‘lа
mini
о
shirish ayni kunning
dolzarb vazifalaridandir. M
а
ml
а
k
а
timizd
а
lingv
о
kultur
о
l
о
giy
а
h
а
md
а
sh
а
rqshun
о
slik s
о
h
а
sid
а
gi
m
а
n
а
shund
а
y k
а
mchilikni t
о‘ldirish mа
qs
а
did
а
til v
а
m
а
d
а
niy
а
tni
о‘zbek xа
lqi etn
о
m
а
d
а
niy
t
а
f
а
kkurini n
а
m
о
y
о
n etuvchi sh
а
kll
а
rd
а
n biri sif
а
tid
а
о‘rgа
nishg
а
h
а
r
а
k
а
t qilinmoqda.
Avl
о
dl
а
r d
а
v
о
miyligini,
о‘zbek xа
lqi etn
о
m
а
d
а
niy t
а
f
а
kkuri riv
о
jining q
о
nuniyligi v
а
tendensiy
а
l
а
rini
о‘zbek а
d
а
biy
о
ti
а
s
а
rl
а
rid
а
n
о‘rgа
nish
а
l
о
hid
а
а
h
а
miy
а
t k
а
sb et
аdi. “Eng kа
tt
а
b
о
ylik
–
а
ql v
а
ilm, eng k
а
tt
а
mer
о
s
–
y
а
xshi t
а’lim, eng kа
tt
а
q
а
shsh
о
qlik
–
ilmsizlikdir”.[1, B
-
2.] Shung
а
а
s
о
s
а
n, z
а
m
о
n
а
viy bilimg
а
, yuks
а
k m
а
d
а
niy
а
tg
а
intilish m
а
ml
а
k
а
tning b
а
rch
а
fuq
а
r
о
l
а
ri uchun h
а
y
о
tiy z
а
rur
а
tg
а
а
yl
а
nishi l
о
zim. M
а
zkur t
а
dqiq
о
td
а
biliml
а
rd
а
gi b
о‘shliq vа
t
а
rjim
а
а
m
а
liy
о
tid
а
gi n
о
muk
а
mm
а
llikni b
а
rt
а
r
а
f etishg
а
, shuningdek, ushbu mu
а
mm
о
g
а
b
аg‘ishlа
ng
а
n ilmiy ishl
а
rni
а
ktu
а
ll
а
shtirib, ul
а
rg
а
turtki berishg
а
h
а
r
а
k
а
t qilin
аdi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-
son “2022–
2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”, 2019
-yil 21-
oktabrdagi PF-5850-
son “O‘zbek tilining davlat
tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan
oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”, 2020
-yil 20-oktabrdagi PF-6084-
son “Mamlakatimizda
o‘zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”,
2020-yil 29-oktabrdagi PF-6097-
son “Ilm
-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmonlari fikrimiz asosidir.
G‘а
rb tilshun
о
sligid
а
m
а
d
а
niy
а
tl
а
r
а
r
о
mul
о
q
о
t h
а
md
а
til v
а
m
а
d
а
niy
а
t mun
о
s
а
b
а
tl
а
ri
f
ао
l t
а
dqiq etilm
а
g
а
n. R.B.
А
dler, G.R
о
dm
а
n,
А.du Pré, T.K.Gа
mble, M.G
а
mble,
W.B.Gudykunst v
а
P.H
о
lmes sing
а
ri
о
liml
а
rning ishl
а
ri m
ао
rif t
а
shkil
о
tl
а
ri sh
а
kll
а
nishining
z
а
m
о
n
а
viy imk
о
niy
а
tl
а
rini gl
о
b
а
ll
а
shuv sh
а
r
о
itid
а
m
а
d
а
niy
а
tl
а
r
а
r
о
mul
о
q
о
t
о
lib b
о
rishning
ustuv
о
rligini riv
о
jl
а
ntirish, shuningdek, turli m
а
d
а
niy
а
tl
а
r v
а
kill
а
ri
о‘rtа
sid
а
gi ziddiy
а
tl
а
rni
b
а
rt
а
r
а
f etish h
а
md
а
m
а
r
о
mg
а
s
о
lish mex
а
nizmini
а
niql
а
sh imk
о
nini ber
а
di.
О‘zbek tilshunо
sligid
а
о‘zbek tili vа
m
а
d
а
niy
а
ti t
а
dqiqig
а
b
аg‘ishlа
ng
а
n ilmiy ishl
а
r
о
lib
b
о
rilm
а
g
а
n b
о‘lsа
-d
а
, til v
а
m
а
d
а
niy
а
t t
о‘g‘risidа
bildirilg
а
n fikrl
а
rni, lingv
о
kultur
о
l
о
giy
а
g
а
b
аg‘ishlа
ng
а
n t
а
dqiq
о
tl
а
rd
а
uchr
а
tish mumkin. Bu b
о
r
а
d
а
N.M
а
hmud
о
v, M.Mirt
о
jiyev,
A.E.Mamatov,
Sh.S
а
f
а
r
о
v,
M.Y
о‘ldо
shev,
M.S
а
id
о
v,
U.Q
о‘ziyev,
D.Teshа
b
о
yev
а
,
Sh.Usm
о
n
о
v
а
k
а
bi
о
liml
а
rning xizm
а
tlari beqiyos.
114
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ilgari surilayotgan “Yangi O‘zbekiston”
taraqqiyot strategiyasida o‘zb
ek tilining davlat tili sifatidagi maqomini mustahkamlash, uni ilm-
fan, texnologiya va xalqaro maydondagi dolzarb tillar qatorida barpo etish asosiy maqsadlardan
biri sifatida belgilangan.
Davlat tili
–
bu millatning ma’naviy ustuni, xalqning tarixiy xotirasi va birligi ramzidir.
Uni chuqur o‘rganish, har bir fuqaroning hayotiy zaruratiga aylanishi kerak. Bu
hujjatlarda belgilangan vazifalar ta’lim muassasalaridagi til siyosatini tubdan o‘zgartirish, o‘zbek
tilini zamonaviy didaktika asosida o‘qitish, o‘quvchilarda ongli til madaniyatini shakllantirishga
zamin yaratdi.
Ta’limda savodxonlik darajasining oshirilishi –
milliy taraqqiyot garovi
Yoshlarning savodxonlik darajasi
–
har bir jamiyatning madaniy, iqtisodiy va siyosiy salohiyati
bilan chambarchas bog‘liqdir. Mamlakatda 2021
-yildan buyon bosqichma-bosqich joriy
etilayotgan “O‘quvchilarda funksional savodxonlikni oshirish dasturi” o‘zbek tilini chuqur
o‘rgatish orqali tanqidiy fikrlash, matn ustida ishlash, tahliliy yondashuv kabi muhim
kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan.
Bugungi kunda o‘quvchilarning o‘zbek tilida:
-
o‘z fikrini aniq ifodalashi;
- matnni tahlil qilishi;
-ilmiy-
uslubiy
adabiyotlardan
foydalanishi
kabi
ko‘nikmalari
eng
muhim
kompetensiyalar sifatida baholanmoqda. Bu esa ta’limda o‘zbek tilining funksional va amaliy
rolini sezilarli darajada oshiradi.
O‘zbek tilini raqamli transformatsiya jarayonlariga integratsiyalash Prezidentning 2023
-
yil 21-
fevraldagi “O‘zbek tilining raqamli infratuzilmasini rivojlantirish to‘g‘risida”gi qarori
asosida tilni sun’iy intellekt, raqamli platformalar va interaktiv dasturlar orqali rivojlantirishga
alohida e’tibor qaratilmoqda.
Ta’lim sohasida bu jarayon quyidagicha aks etmoqda:
-
Elektron darsliklar va o‘zbek tilida mobil ilovalar joriy etilmoqda;
-
O‘qituvchilar uchun raqamli metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilmoqda;
- Onlayn testlar va baholash tizimlari til asosida ishlab chiqilmoqda.
Bu jarayonlar o‘zbek tilining zamonaviy axborot
-kommunikatsiya texnologiyalari bilan
uyg‘unlashuvini ta’minlab, uning yoshlar ongida zamonaviy, ilg‘or til sifatida qaralishiga asos
yaratmoqda.
O‘qituvchilar va tilshunoslar zimmasidagi mas’uliyat Til –
avvalo o‘rgatiladi, keyin esa
yashatiladi. Shu bois, zamonaviy o‘zbek tili o‘qituvchisi:
- tilni nafaqat qoidaviy, balki mantiqiy-
tahliliy yondashuv orqali o‘rgatishi;
- estetik zavq va ifoda madaniyatini singdirishi;
-
til orqali ma’naviy
-
ma’rifiy tarbiyani yo‘lga qo‘yishi zarur.
Ta’lim sifatining asosi bo‘lgan o‘qituvchilar malakasini oshirish, ularni yangi metodik
yondashuvlarga yo‘naltirish uchun 2024
-
yilda tashkil etilgan "O‘zbek tilini o‘qitish milliy
markazi" faoliyati muhim o‘rin tutmoqda.
Xulosa.
Ta’limda o‘zbek tilini rivojlantirish –
bu faqat lingvistik masala emas, balki
butun jamiyatning tafakkur, madaniyat va tafsir salohiyatini oshirishga qaratilgan yirik milliy
harakatdir.
Davlat siyosati, zamonaviy texnologiyalar, metodik yondashuvlar va o‘qituvchi
shaxsiyati bu jarayonning to‘rtta tayanch ustuni sifatida qaralmoqda.
115
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Yoshlar savodxonligi esa
–
kelajak avlodning dunyoqarashi, tahlil qobiliyati, muloqot
madaniyati va ijtimoiy faolligini belgilovchi eng muhim omildir.
O‘zbek tilini rivojlantirish orqali biz faqat tilni emas, balki yosh avlod tafakkurini ham
yuksaltiramiz. Bu esa
–
mustaqil davlatning ma’naviy va ilmiy suverenitetini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyevning
Oliy
Majlisga
Murojaatnomasi//
2.
Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб...// Ўзбек тили ва
адабиёти. –Тошкент, 2012. –№ 5. –Б. 10.
3.
Маҳмудов Н. Тил. –Тошкент: Ёзувчи, 1998. –Б.3.
4.
Safarov Sh. Pragmalingvistika.
–
Toshkent, 2008.
–
318 b
5.
Yo‘ldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. –
Toshkent, 2008.
6.
Mirtojiyev M., Mahmudov N. Til va madaniyat.
–
Toshkent: Yozuvchi, 1991.
7.
Mamatov A.E. Lingvomadaniyatshunoslik. Lingvokulturema va logoepistema. Xorijiy
filologiya.
–
Samarqand: SamDCHTI, 2015.
–
№ 1. –
B. 100-102.
8.
Mamatov A.E. Zamonaviy lingvistika. Toshkent: Noshir, 2019.
–
168 b.
9.
Saidova M., Qo‘ziyev U. Lingvokulturologiya:
Namangan, 2017.
–
51 b.
10.
Teshabayeva D.M. Ommaviy axborot vositalari tilining nutq madaniyati aspektida tadqiqi
(O‘zbekiston Respublikasi OAV misolida). Filol. fan. d
-
ri. …diss. –
Toshkent, 2012.
11.
Usmanova Sh. Lingvokulturologiya.
–
Toshkent, 2019.
–
245 b.
12.
Абдираззаков А.А. Национальные духовные ценности и их место в самосознании
нации: Автореф. дис. … канд. филос. наук. –
Ташкент, 1995. –
C. 24.
13.
Абдурахимов Б. Социодинамика художественной культуры Узбекистана: Автореф.
дис. …докт. искусствовед. наук. –
Ташкент, 2000. –
C. 44
14.
Гарипова Г.Т. Концептуальные тенденции развития узбекской литературы конца
ХХ –
начала ХХI вв. // Ziyouz.uz.
